कमरेडली सम्बन्ध र संस्थागत अनुशासन: पार्टी जीवनलाई जीवित राख्ने वैज्ञानिक आधार

नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरूमा ‘जनवादी केन्द्रीयता’ को अभ्यास ऐतिहासिक रूपमै बहस र विवादको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। सिद्धान्ततः यसलाई जनवाद (स्वतन्त्रता र छलफल) र केन्द्रीयता (अनुशासन र एकता) को सन्तुलित अभ्यास मानिए पनि नेपालको व्यावहारिक राजनीतिमा अधिकाशत: यो नेतृत्वको स्वेच्छाचारिता, भिन्नमतको दमन र जनवादविहीन केन्द्रीयता (निरङ्कुशता) मा परिणत हुँदै आएको छ। यस पृष्ठभूमिमा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (CPC) को २०औँ केन्द्रीय कमिटीको पाँचौँ पूर्ण अधिवेशन (२९ अक्टोबर २०२६) द्वारा पारित तलको प्रस्तावले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको यो दीर्घकालीन महारोगलाई सच्याउन महत्त्वपूर्ण पाठ र मार्गदर्शन प्रदान गर्न सक्ने देखिन्छ । चिनियाँ प्रस्तावले भिन्नमतको सम्मान र संस्थागत लोकतन्त्रको ग्यारेन्टी गर्न खोजेको देखिन्छ । फरक विचार राखेकै आधारमा कुनै पनि कमरेडमाथि दमन गर्ने, बहिष्कार गर्ने वा प्रतिशोध साध्ने कार्यलाई पूर्णतः निषेध गरेको छ। नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरूले कसैले भिन्नमत राख्नासाथ ‘गुटबन्दी’ वा ‘गद्दार’ को ठप्पा लगाएर कारबाही गर्ने, पाखा लगाउने वा विभाजनतिर धकेल्ने जुन परम्परा बसालेका छन्, त्यसलाई अन्त्य गरी विचार-विमर्श र स्वस्थ कमरेडली बहसमार्फत समाधान खोज्ने संस्कृतिको विकास गर्न आवश्यक छ। पारित प्रस्तावमा ‘मुख्य नेता’ वा पार्टी प्रमुखको स्वेच्छाचारिता र पितृसत्तात्मक शैलीमाथि नियन्त्रणको कुरा छ । पार्टी कमिटीका प्रमुखहरूले बैठकमा अन्त्यमा मात्र आफ्ना विचार व्यक्त गर्ने परिपाटी, प्रमुखको व्यक्तिगत निर्णयलाई सामूहिक निर्णयमाथि लाद्न नदिने, र गम्भीर मतभिन्नता कायम रहेसम्म बलपूर्वक निर्णय नलाद्ने जस्ता स्पष्ट नियमहरू उल्लेख छन्। नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीहरूमा मुख्य नेता (अध्यक्ष/महासचिव) नै विधान र संगठनभन्दा माथि रहने र निर्णयप्रक्रियालाई व्यक्तिगत कब्जामा लिने प्रवृत्ति हावी छ। यसलाई रोक्न नेतृत्वको अधिकार सीमाङ्कन र आजीवन जवाफदेहिता प्रणाली लागू गर्नुपर्छ। तेस्रो, तल्ला तहका कार्यकर्ताको अधिकार र पूर्व-परामर्शको मान्यतालाई प्रस्तावले अघि सारेको छ। महत्त्वपूर्ण निर्णयहरू गर्दा तल्ला तहका संगठन र सदस्यहरूको राय सुझाव लिने व्यवस्थाले पार्टीमा तलदेखि माथिसम्म जीवन्तता प्रदान गर्छ। नेपालमा तल्ला तहका कार्यकर्तालाई केवल आदेश पालना गर्ने साधन मानिने प्रवृत्ति अन्त्य गर्दै उनीहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा सामेल गराउनु पर्छ। सारमा भन्दा, चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको यो दस्तावेजले लोकतन्त्रबिनाको केन्द्रीयता निरङ्कुश हुन्छ भन्ने यथार्थलाई स्वीकार गरेको छ। नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीहरूले केवल नाममा मात्र जनवादी केन्द्रीयता सीमित नराखी, यसलाई निष्पक्ष, संस्थागत र पारदर्शी बनाउन कठोर आत्म-शासन र संरचनात्मक सुधार अपनाउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो। यस पृष्ठभूमिमा यो चिनियाँ प्रस्ताव एउटा पठनीय र अनुकरणीय सन्दर्भ सामग्री बन्न सक्छ भन्ने हामीलाई लाग्छ । –दायित्वबोध

जनवादी केन्द्रीयता  पार्टीको आधारभूत सङ्गठनात्मक सिद्धान्त र नेतृत्व प्रणाली हो। त्यसैले यसको कार्यान्वयन पार्टीभित्र पूर्ण तथा कठोर आत्मशासन कायम गर्ने अन्तर्निहित आवश्यकता हो। हामीले जनवादी केन्द्रीयता सम्बन्धी संस्थागत व्यवस्था र प्रणालीलाई थप सुदृढ बनाउँदै त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। यस क्रममा पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा प्रवर्द्धन गर्नुका साथै सही केन्द्रीयताको प्रभावकारी अभ्यास गर्नुपर्छ। यसबाट जनवादी केन्द्रीयता का राजनीतिक, सङ्गठनात्मक, संस्थागत तथा कार्यगत सबल पक्षहरूलाई अझ प्रभावकारी ढङ्गले उपयोग गर्न सकिनेछ।

१. पार्टी केन्द्रीय समितिको केन्द्रीकृत तथा एकीकृत नेतृत्वलाई कायम राख्ने र सुदृढ बनाउने

हामीले पार्टीका व्यक्तिगत सदस्यहरू पार्टी सङ्गठनको मातहत रहने, अल्पमत बहुमतको अधीनमा रहने, तल्लो तहका सङ्गठनहरू माथिल्लो तहका सङ्गठनको अधीनमा रहने तथा पार्टीका सम्पूर्ण सङ्गठन र सदस्यहरू पार्टीको राष्ट्रिय महाधिवेशन र केन्द्रीय समितिको अधीनमा रहने सिद्धान्तको दृढतापूर्वक पालना गर्नुपर्छ।

पार्टी केन्द्रीय समितिको केन्द्रीकृत तथा एकीकृत नेतृत्वलाई कायम राख्न आवश्यक संस्थागत व्यवस्था र कार्यप्रणालीलाई थप परिष्कृत बनाइनेछ, ताकि पार्टीका सबै तहले केन्द्रीय समितिका निर्देशनहरूको पूर्ण पालना गरून् र त्यसले निषेध गरेका कार्यहरूबाट टाढा रहून्। केन्द्रीय समितिका महत्त्वपूर्ण निर्णय तथा कार्ययोजनाहरू कार्यान्वयन गर्ने संयन्त्रलाई थप व्यवस्थित बनाउँदै त्यसको निरन्तर अनुगमन तथा कार्यान्वयनको गुणस्तर र प्रभावकारिताको मूल्याङ्कनलाई सुदृढ गरिनेछ। पार्टी केन्द्रीय समितिसँग निर्देशन माग्ने र प्रतिवेदन पेस गर्ने प्रणालीको कडाइका साथ पालना सुनिश्चित गर्न पनि हामीले काम गर्नुपर्छ।

राजनीतिक अनुगमनलाई थप ठोस, लक्षित र नियमित बनाउने दिशामा थप प्रगति हासिल गरिनेछ। यस अनुगमनको मुख्य केन्द्रविन्दु केन्द्रीय समितिका महत्त्वपूर्ण निर्णय तथा कार्ययोजनाहरूको कार्यान्वयन हुनेछ। यस प्रक्रियामा कार्यान्वयन प्रभावहीन भएको वा निर्णय तथा योजनाको मर्मविपरीत त्यसलाई विकृत ढङ्गले लागू गरिएको पाइएमा समयमै पहिचान गरी आवश्यक सुधार गर्नुपर्छ। साथै, अतिरञ्जित प्रशंसा गर्ने तथा अप्रत्यक्ष रूपमा अवमूल्यन वा आलोचना गर्ने प्रवृत्तिविरुद्ध सतर्क रहँदै त्यसलाई सच्याउनुपर्छ।

२. पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रको प्रभावकारिता अभिवृद्धि गर्ने

हामीले पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रको अभ्यास गर्ने प्रणालीलाई कायम राख्दै थप सुदृढ बनाउनुपर्छ। पार्टी सदस्यहरूको प्रमुख स्थानलाई सम्मान गर्नुका साथै उनीहरूको लोकतान्त्रिक अधिकारको संरक्षण गर्नुपर्छ। पार्टीका सबै तहका महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूले आफ्नो भूमिका प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सक्ने व्यवस्थाको कार्यान्वयन सुनिश्चित गरिनेछ। साथै, पार्टी समितिहरू, तिनका स्थायी समितिहरू तथा पार्टीका नेतृत्वदायी सदस्य समूहका बैठकहरूलाई अझ बढी उपलब्धिमूलक र प्रभावकारी बनाइनेछ।

पार्टीको कामकारबाही पार्टी विधान तथा नियमावलीमा उल्लिखित लोकतान्त्रिक सिद्धान्त र प्रक्रियाअनुरूप सञ्चालन गरिनुपर्छ। कुनै पनि नेतृत्वदायी पदाधिकारीले आफूलाई जिम्मेवारी दिइएको कार्यक्षेत्र, विभाग वा क्षेत्रलाई आफ्नो निजी सम्पत्तिसरह ठान्न पाउने छैनन्। उनीहरूले आफूलाई पार्टी सङ्गठनभन्दा माथि राख्न पनि पाउने छैनन्।

पार्टीका कामकारबाहीसम्बन्धी छलफलमा सदस्यहरूको सहभागिताका लागि खुला मार्ग कायम राख्दै उनीहरूलाई आफ्ना विचार र धारणा अभिव्यक्त गर्ने थप अवसरहरू उपलब्ध गराइनेछ। पार्टीभित्र सूचना प्रवाह तथा प्रतिवेदन पेस गर्ने प्रणालीलाई पनि थप व्यवस्थित र सुदृढ बनाइनेछ। पार्टीभित्र लोकतन्त्र र समानतामा आधारित कमरेडली सम्बन्ध कायम राख्दै लोकतान्त्रिक छलफलका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गरिनेछ। सबै कमरेडहरूलाई सत्य कुरा बोल्न र आफ्ना मनका विचार खुलस्त रूपमा व्यक्त गर्न प्रोत्साहित गर्नुका साथै त्यसका लागि आवश्यक वातावरण र संरक्षण प्रदान गरिनेछ। फरक मत राखेकै कारण कुनै पनि कमरेडलाई दबाबमा पार्ने, बहिष्कार गर्ने वा प्रतिशोध साँध्ने कार्य गरिनु हुँदैन।

३. नेतृत्वदायी निकायहरूमा छलफलका नियम तथा निर्णय प्रक्रियाको कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्ने

हामीले सामूहिक नेतृत्व र व्यक्तिको जिम्मेवारीबीच उचित समन्वय सुनिश्चित गर्दै स्वस्थ, लोकतान्त्रिक तथा कानुनसम्मत निर्णय प्रक्रिया कायम गर्नुपर्छ। सबै महत्त्वपूर्ण विषयहरूमा सामूहिक नेतृत्व, जनवादी केन्द्रीयता , बैठकपूर्व पर्याप्त विचारविमर्श र बैठकमार्फत निर्णय गर्ने सिद्धान्तअनुरूप सामूहिक छलफलबाटै निर्णय गरिनुपर्छ।

यस उद्देश्यका लागि हामीले पार्टी समितिहरू (पार्टीका नेतृत्वदायी सदस्य समूहहरू) का छलफलसम्बन्धी नियम तथा निर्णय प्रक्रियालाई थप परिष्कृत बनाउनेछौँ। महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूका सम्बन्धमा निर्णय गर्नुअघि गरिने अनुसन्धान तथा अध्ययन, निर्णयको औचित्य मूल्याङ्कन र जोखिम आकलनलाई सुदृढ बनाइनेछ। महत्त्वपूर्ण विषयहरूमा गम्भीर मतभेद उत्पन्न भएको अवस्थामा कुनै पनि निर्णय जबर्जस्ती लादिने छैन। ठूला निर्णयहरूको नियमसम्मतता र कानुनी वैधताको समीक्षा प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाउँदै महत्त्वपूर्ण निर्णयहरू, महत्त्वपूर्ण नियुक्ति तथा पदमुक्ति, प्रमुख परियोजनाका योजनाहरू र ठूलो परिमाणको आर्थिक कोषको उपयोगमाथि निगरानी गर्ने संयन्त्रलाई पनि थप व्यवस्थित बनाइनेछ।

नेतृत्वदायी पदाधिकारीहरूले पार्टी सङ्गठनका निर्णय तथा कार्यविभाजनसम्बन्धी व्यवस्थाको पालना गर्नुपर्छ। पार्टी केन्द्रीय समितिका निर्देशन तथा सामूहिक रूपमा गरिएका निर्णयअनुरूप आफ्नो कार्यक्षेत्र र जिम्मेवारीको सीमाभित्र रहेर दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ। छलफलका क्रममा उनीहरूले आफ्ना विचार र धारणा पूर्ण रूपमा अभिव्यक्त गर्नुपर्छ। तर, एकपटक निर्णय भइसकेपछि त्यसको कार्यान्वयनमा दृढतापूर्वक लाग्नुपर्छ।

हामीले स्वेच्छाचारी ढङ्गले निर्णय गर्ने वा कसैले आफूखुसी काम गर्ने प्रवृत्तिको दृढतापूर्वक विरोध गर्दै त्यसलाई रोक्नुपर्छ। त्यसैगरी, छलफल हुने तर निर्णय नहुने, निर्णय हुने तर कार्यान्वयन नहुने तथा कार्यान्वयन भए पनि परिणाम ननिस्कने प्रवृत्तिका विरुद्ध पनि सतर्क रहनुपर्छ। पार्टी समितिहरू (नेतृत्वदायी सदस्य समूहहरू) ले सामूहिक निर्णयको नाममा सामूहिक रूपमा नियम उल्लङ्घन गर्ने वा जिम्मेवारीबाट पन्छिने प्रवृत्तिलाई पनि रोक्नुपर्छ।

तल्लो तहका पार्टी सङ्गठनहरूलाई प्रभावित पार्ने महत्त्वपूर्ण निर्णयहरू गर्दा माथिल्लो तहका पार्टी सङ्गठनहरूले सामान्यतया पूर्वरूपमै तल्लो तहका सङ्गठनहरूको राय तथा सुझाव लिनुपर्छ। साथै, नेतृत्वदायी पदाधिकारीहरूले गरेका महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूको सम्बन्धमा आजीवन जवाफदेहिताको प्रणालीलाई थप सुदृढ बनाइनेछ।

४. नेतृत्वदायी निकायका प्रमुखहरूको कार्यसम्पादन र अधिकार प्रयोगलाई व्यवस्थित तथा नियमन गर्ने

हामीले नेतृत्वदायी निकायहरू र तिनका प्रमुखहरूको कामकारबाहीमाथि निगरानी सुदृढ गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएका संस्थागत व्यवस्था तथा नियमहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नुपर्छ। नेतृत्वदायी निकायको प्रमुख छनोट तथा नियुक्ति गर्दा उम्मेदवारहरूले जनवादी केन्द्रीयता को अभ्यास गर्न सक्ने तत्परता र क्षमता राख्छन् कि राख्दैनन् भन्ने कुराको मूल्याङ्कनमा विशेष जोड दिनुपर्छ। नेतृत्वदायी निकायहरूले गर्ने अधिकार प्रयोगमाथि नियन्त्रण तथा सन्तुलन कायम गर्ने संयन्त्रलाई थप सुदृढ बनाइनेछ। तिनका प्रमुखहरूको जिम्मेवारी र अधिकारको स्पष्ट सीमाङ्कन गरिनेछ। साथै, छलफलका क्रममा नेतृत्वदायी निकायको प्रमुखले अन्तिममा आफ्नो धारणा व्यक्त गर्ने प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गरिनेछ।

निर्णय प्रक्रियामा पार्टी समितिका सचिवहरूको विशेष बैठकले पार्टी समितिका स्थायी समितिका बैठकहरूको स्थान लिन पाउने छैन। पार्टी समितिका (पार्टीका नेतृत्वदायी सदस्य समूहका) सचिवहरूले लोकतान्त्रिक पद्धतिको अभ्यास गर्नुपर्छ, फरक मतप्रति ध्यान दिनुपर्छ र अल्पमतका धारणालाई पनि उचित सम्मानका साथ ग्रहण गर्नुपर्छ। उनीहरूले निरङ्कुश तथा पितृसत्तात्मक कार्यशैलीबाट आफूलाई टाढा राख्नुपर्छ।

कुनै विषयमा सामूहिक छलफल तथा निर्णय गर्नुपर्ने अवस्थामा नेतृत्वदायी निकायका प्रमुखहरूले आफ्नो अधिकारक्षेत्र नाघेर व्यक्तिगत विचार जबर्जस्ती लाद्न पाउने छैनन्। उनीहरूले नेतृत्वदायी निकायको सामूहिक निर्णयलाई आफ्नै व्यक्तिगत धारणाले प्रतिस्थापन गर्न, सामूहिक रूपमा गरिएका निर्णयहरू स्वेच्छाचारी ढङ्गले परिवर्तन गर्न वा मातहतका निकाय तथा पदाधिकारीहरूलाई आफ्नो व्यक्तिगत अधिकार र प्रभुत्व स्वीकार गर्न बाध्य पार्न पाउने छैनन्।

नेतृत्वदायी निकायका प्रमुखहरूले तल्लो तहका सङ्गठनका नेतृत्वदायी निकायका प्रमुखहरूको व्यवस्थापन तथा सुपरिवेक्षण गर्ने क्रममा आफूले निर्वाह गरेको भूमिकासम्बन्धी प्रतिवेदन पेस गर्नुपर्ने प्रणाली कार्यान्वयन गरिनेछ। साथै, पार्टी समितिहरू (पार्टीका नेतृत्वदायी सदस्य समूहहरू) ले अनुगमन तथा निगरानीका लागि तल्लो तहका पार्टी सङ्गठनका नेतृत्वदायी निकायका प्रमुखहरूसँग छलफल तथा अन्तरक्रिया गर्ने प्रणाली पनि कार्यान्वयन गरिनेछ।

हामीले समकक्षीहरूबीच पारस्परिक निगरानी गर्ने संस्थागत व्यवस्था तथा संयन्त्रलाई पनि थप सुदृढ बनाउनेछौँ। नेतृत्वदायी निकायका सदस्यहरूले जनवादी केन्द्रीयता को रक्षा गर्ने आफ्नो राजनीतिक जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ र एकअर्कामाथि पारस्परिक निगरानीलाई बलियो बनाउनुपर्छ। नेतृत्वदायी निकायका प्रमुखसँग सम्बन्धित कुनै समस्या देखिएमा उनीहरूले त्यसबारे प्रमुखसमक्ष स्पष्ट र खुलस्त रूपमा कुरा उठाउनुपर्छ। समस्या गम्भीर प्रकृतिको भएमा त्यसबारे माथिल्लो तहको पार्टी सङ्गठनलाई जानकारी गराउनुपर्छ।

स्रोत : चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको २०औँ केन्द्रीय समितिको पाँचौँ पूर्ण बैठकद्वारा सन् २०२६ अक्टोबर २९ मा पारित ‘चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको पूर्ण तथा कठोर पार्टी आत्मशासनलाई निरन्तरता दिने सम्बन्धमा केही महत्त्वपूर्ण विषयहरूबारे केन्द्रीय समितिको प्रस्ताव’