दैनिक बदाम सेवनले बुढ्यौलीको स्मरणशक्ति बचाउन सक्छ?

एआइ निर्मित चित्र

दिनहुँ थोरै बदाम खाने बानीले वृद्धवृद्धाका स्मरणसम्बन्धी मस्तिष्क क्षेत्रहरूलाई इन्सुलिनप्रति थप संवेदनशील बनाउन सक्ने नयाँ अनुसन्धानले संकेत गरेको छ।

नेदरल्यान्ड्सको मास्ट्रिच युनिभर्सिटी मेडिकल सेन्टरका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको यो अध्ययन Food & Function जर्नलमा प्रकाशित भएको छ। अनुसन्धानमा ६० देखि ७५ वर्ष उमेरका ३१ जना स्वस्थ वयस्कहरू सहभागी थिए, जसले १६ हप्तासम्म दैनिक ६० ग्राम बिनानुनको, बोक्रासहित भुटेको बदाम खाए र अर्को १६ हप्ता बदाम पूर्ण रूपमा छोडे। दुई अवधिबीच कम्तीमा आठ हप्ताको अन्तराल राखिएको थियो, जसले पहिलेको आहारको प्रभाव अर्को चरणमा बाँकी रहन नदिओस् भन्ने उद्देश्य राखेको थियो।

यो अध्ययनको विशेषता यो हो कि यसले एउटै व्यक्तिलाई दुई फरक अवस्थामा तुलना गर्‍यो। यस्तो अध्ययन विधिलाई randomized controlled crossover trial भनिन्छ। अर्थात् कसैले पहिले बदाम खाए भने पछि बदामविहीन अवधि बिताए, कसैले भने यसको उल्टो क्रम अपनाए। यसले उमेर, लिङ्ग, शरीरको तौल वा आधारभूत स्वास्थ्यजस्ता व्यक्तिगत भिन्नताले नतिजामा पार्न सक्ने प्रभावलाई कम गर्न मद्दत गर्छ।

तर यो निष्कर्षलाई “बदामले स्मरणशक्ति बढाउँछ” वा “डिमेन्सिया रोक्छ” भन्ने ठूलो दाबीसँग मिलाउनु हुँदैन, किनकि अध्ययनले सिधै स्मरणशक्ति वा डिमेन्सिया नभई मस्तिष्कको इन्सुलिन प्रतिक्रिया मात्र मापेको हो।

इन्सुलिन र मस्तिष्कको सम्बन्ध

इन्सुलिनलाई सामान्यतया रगतमा चिनी नियन्त्रण गर्ने हार्मोनका रूपमा बुझिन्छ। तर मस्तिष्कमा पनि यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। इन्सुलिनले स्नायु कोषहरूको वृद्धि, जीवित रहने क्षमता र एकअर्कासँग सञ्चार गर्ने प्रक्रियालाई सहयोग पुर्‍याउँछ, जसले स्मरण तथा अन्य सोचाइसम्बन्धी कार्यहरूमा प्रभाव पार्न सक्छ।

उमेर बढ्दै जाँदा कतिपय व्यक्तिको मस्तिष्क इन्सुलिनप्रति कम प्रतिक्रिया दिन थाल्छ। यस्तो कमजोर इन्सुलिन संवेदनशीलतालाई उमेरसँग सम्बन्धित स्मरणशक्ति ह्रास र अल्जाइमर रोगसँग जोडेर हेरिएको छ। तर यसको अर्थ यो होइन कि मस्तिष्कको इन्सुलिन प्रतिक्रिया सुधारिएपछि अल्जाइमर नै रोकिन्छ। यो एउटा सम्भावित संयन्त्र हो, निश्चित उपचार वा रोकथामको प्रमाण होइन।

अनुसन्धानकर्ताहरूले यो प्रभाव माप्न नाकमार्फत इन्सुलिन दिए। यसो गर्दा इन्सुलिनले शरीरभरको रगतमा चिनी झर्ने जस्तो ठूलो प्रभाव पार्नुको सट्टा मस्तिष्कमा अधिक सीधा पहुँच राख्न सक्छ। त्यसपछि arterial spin labeling MRI नामक विधिबाट मस्तिष्कका विभिन्न भागमा रक्तप्रवाह कति परिवर्तन भयो भनी नापियो। मस्तिष्कमा इन्सुलिनले काम गर्दा त्यहाँको रक्तप्रवाह पनि परिवर्तन हुन सक्छ, त्यसैले यो परिवर्तनलाई मस्तिष्कको इन्सुलिन प्रतिक्रियाको सूचक मानिएको छ।

अध्ययनले के भेट्यो?

१६ हप्ता दैनिक बदाम खाइसकेपछि मस्तिष्कको दायाँ गोलार्धका केही क्षेत्रहरूले नाकबाट दिइएको इन्सुलिनप्रति राम्रो प्रतिक्रिया दिएको पाइयो। यी क्षेत्रहरूमा हिप्पोक्याम्पस, प्याराहिप्पोक्याम्पल गाइरस, लिङ्ग्वल गाइरस र पोस्टेरियर सिङ्गुलेट गाइरसका भागहरू पर्थे। यी मध्ये हिप्पोक्याम्पस र प्याराहिप्पोक्याम्पल क्षेत्र स्मरण प्रक्रियासँग विशेष रूपमा जोडिएका मानिन्छन्।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक विवरण बुझ्न जरुरी छ। अध्ययनको मुख्य नतिजामा यो सुधार सम्पूर्ण मस्तिष्कमा व्यापक रूपमा देखिएको थिएन। अध्ययनले दायाँ गोलार्धको एउटा सानो क्षेत्रमा मात्र सार्थक परिवर्तन पत्ता लगायो, जसको आकार करिब ५५२ घन मिलिमिटर थियो। त्यो क्षेत्रभित्र हिप्पोक्याम्पसको करिब १४ प्रतिशत, लिङ्ग्वल गाइरसको २० प्रतिशत र प्याराहिप्पोक्याम्पल गाइरसको ११ प्रतिशत भाग समावेश थियो।

अर्को शब्दमा, नतिजा सकारात्मक छ तर यो अत्यन्त सीमित र सानो छ। यसले बदाम खाने बानीले स्मरणसम्बन्धी क्षेत्रको इन्सुलिन प्रतिक्रियामा सुधार ल्याउन सक्छ भन्ने संकेत दिन्छ, तर यसले मस्तिष्कको समग्र कार्यक्षमता वा व्यक्तिको दैनिक स्मरणशक्ति सुधारियो भन्ने प्रमाण आफैँ प्रस्तुत गर्दैन।

पहिलेको अध्ययनसँगको जोड

यो नयाँ निष्कर्ष पूर्ण रूपमा अचानक आएको होइन। उही अनुसन्धान समूहको २०२५ मा प्रकाशित अर्को अध्ययनमा १६ हप्ता दैनिक बदाम सेवनपछि समग्र मस्तिष्क रक्तप्रवाह करिब ३.६ प्रतिशतले बढेको र मौखिक स्मरण परीक्षणमा करिब ५.८ प्रतिशत सुधार देखिएको थियो। त्यो अध्ययन Clinical Nutrition जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो।

तर यी दुई अध्ययनलाई एउटै तरिकाले बुझ्नु हुँदैन। पहिलेको अध्ययनले मस्तिष्कको रक्तप्रवाह र स्मरण परीक्षणको नतिजा हेरेको थियो, जबकि नयाँ अध्ययनले विशेष रूपमा नाकबाट दिइएको इन्सुलिनप्रति मस्तिष्कका क्षेत्रहरू कसरी प्रतिक्रिया दिन्छन् भन्ने कुरा मापेको छ। दुवै नतिजा मिल्दो दिशामा छन्, तर त्यसलाई एउटै कारण र परिणामको रूपमा सिद्ध भन्न सकिँदैन।

बदाममा के हुन्छ?

अनुसन्धानकर्ताहरूले यो प्रभाव कुनै एक तत्वका कारण भएको होइन, बरु बदाममा पाइने धेरै पोषक तत्वहरूको संयुक्त प्रभाव हुन सक्छ भन्ने अनुमान गरेका छन्। बदाममा असंतृप्त बोसो, खाद्य फाइबर, विटामिन, खनिज, प्रोटिन र विभिन्न जैविक सक्रिय यौगिकहरू हुन्छन्।

विशेष गरी बदाममा L-arginine नामक एमिनो एसिड प्रशस्त हुन्छ। यो तत्व नाइट्रिक अक्साइड बन्ने प्रमुख आधार हो, जसले रक्तनलीहरूको फैलावटमा भूमिका खेल्न सक्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार नाइट्रिक अक्साइडले सिकाइ र स्मरण क्षमतालाई सहयोग पुर्‍याउने सम्भावना भएको बताइएको छ। तर यो अझै पनि एउटा सम्भावित व्याख्या मात्र हो; यो अध्ययनले कुन खास तत्वले कुन खास परिवर्तन ल्यायो भन्ने कुरा सिद्ध गरेको छैन।

यसैले बदामलाई “स्मरणशक्ति बढाउने औषधि” भन्नु गलत हुनेछ। यसलाई स्वस्थ आहारको एउटा सम्भावित भागका रूपमा हेर्नु अधिक उचित छ। बदाममा उपयोगी बोसो र पोषक तत्व हुन्छन्, तर यो ऊर्जायुक्त खाना पनि हो। त्यसैले अनियन्त्रित रूपमा धेरै मात्रामा खाँदा तौल बढ्ने जोखिम पनि हुन सक्छ।

अध्ययनको सीमा के हो?

यो अध्ययनमा सहभागीहरूको सङ्ख्या मात्र ३१ थियो। यो संख्या वैज्ञानिक अध्ययनका लागि उपयुक्त भए पनि व्यापक जनसङ्ख्यामा लागू गर्ने निष्कर्ष निकाल्न अपर्याप्त छ। साना अध्ययनमा साना परिवर्तन पनि सार्थक देखिन सक्छन्, त्यसैले ठूला र लामो अध्ययनहरूबाट पुष्टि हुनु आवश्यक हुन्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा, यो अध्ययनमा सहभागीहरू पहिले नै स्वस्थ थिए। यसले मधुमेह, उच्च रक्तचाप, पहिले नै स्मरणशक्ति समस्या भएका व्यक्ति, वा अल्जाइमरको जोखिम उच्च भएका मानिसहरूमा पनि यस्तै प्रभाव पर्छ भन्ने प्रमाण दिँदैन। त्यस्ता समूहमा प्रभाव फरक हुन सक्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, अध्ययनको मुख्य मापन इन्सुलिन प्रतिक्रिया थियो, स्मरणशक्ति वा डिमेन्सिया होइन। त्यसैले “बदाम खाँदा स्मरणशक्ति बढ्यो” भन्ने दाबी यो अध्ययनले सिधै पुष्टि गरेको छैन। यसले भनेको छ कि स्मरणसँग सम्बन्धित मस्तिष्क क्षेत्रहरूको इन्सुलिन प्रतिक्रिया अलि राम्रो देखियो।

व्यवहारमा के गर्ने?

यो अध्ययनले दैनिक ६० ग्राम, अर्थात् करिब दुई सेवन, बिनानुनको बोक्राविहीन भुटेको बदाम परीक्षण गरेको थियो। तर यसको अर्थ सबै वयस्कले यही मात्रा दैनिक खानैपर्छ भन्ने होइन। व्यक्तिको क्यालोरी आवश्यकता, शरीरको तौल, मधुमेह, एलर्जी, पाचन समस्या र समग्र आहारको सन्तुलन हेरेर मात्रा तय गर्नुपर्छ।

बदाम खाने इच्छा भएकाहरूका लागि नुन नभएको, चिनी वा अतिरिक्त तेल नभएको साधारण भुटेको बदाम राम्रो विकल्प हुन सक्छ। यसलाई नाश्ता, सलाद, दही वा सब्जीसँग थोरै मात्रामा जोड्न सकिन्छ। तर चकलेटले ढाकिएको, चिनीयुक्त वा अत्यधिक नुनिलो बदामको प्रभाव यो अध्ययनले जाँचेको छैन।

बदाम एलर्जी भएका व्यक्तिहरूले यसलाई कुनै पनि रूपमा सेवन गर्नु हुँदैन। त्यस्तै, गम्भीर मृगौला रोग, विशेष आहार नियन्त्रण वा चिकित्सकीय सल्लाह चाहिने अवस्थामा नयाँ आहार परिवर्तन गर्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

यसले के भन्दैन?

यो अध्ययनले बदामले अल्जाइमर रोग निको पार्छ, डिमेन्सिया रोक्छ, वा वृद्धावस्थामा स्मरणशक्ति नै बढाउँछ भन्ने प्रमाण दिएको छैन। यसले एउटा सानो, स्वस्थ समूहमा १६ हप्ताको आहार परिवर्तनपछि स्मरणसम्बन्धी केही मस्तिष्क क्षेत्रहरूको इन्सुलिन प्रतिक्रिया सुधार देखियो भन्ने मात्र भनेको छ।

मस्तिष्क स्वास्थ्यका लागि कुनै एक खानाले जादुई समाधान दिँदैन। नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा, उच्च रक्तचाप र मधुमेह नियन्त्रण, सामाजिक सम्पर्क, धूम्रपान नगर्ने बानी र विविध पोषणयुक्त आहार अझ बलियो प्रमाण भएका उपायहरू हुन्। बदाम यस्तै स्वस्थ जीवनशैलीको एउटा सानो भाग बन्न सक्छ, तर यो एक्लै बुढ्यौलीको स्मरणशक्ति बचाउने भरपर्दो हतियार होइन।

अन्ततः यो अध्ययन रोचक छ किनकि यसले आहार र मस्तिष्कको इन्सुलिन कार्यक्षमताबीचको सम्बन्धलाई आधुनिक MRI प्रविधिबाट हेरेको छ। तर यसको सही अर्थ यो हो: दैनिक थोरै बिनानुन बदामले मस्तिष्कको इन्सुलिन प्रतिक्रियामा सकारात्मक संकेत दिन सक्छ, तर यसबाट स्मरणशक्ति वा डिमेन्सियाको रोकथाममा के प्रभाव पर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न अझै ठूला र विस्तृत अध्ययनहरू चाहिन्छन्।