अत्यधिक थकान लाग्छ ? सम्झन गाह्रो पर्छ ? यस्तो हुन सक्छ कारण !

लामो समयदेखि कोभिड–१९ को संक्रमणपछि लङ्ग कोभिडबाट पीडित भइरहेका लाखौं मानिसहरूले अनुभव गर्ने ‘ब्रेन फग’, अत्यधिक थकान र स्मरण शक्तिमा आएको ह्रासका पछाडि हुनसक्ने एउटा महत्त्वपूर्ण स्नायुगत संयन्त्रबारे वैज्ञानिकहरूले नयाँ प्रमाण फेला पारेका छन्। क्यानडाको सेन्टर फर एडिक्सन एन्ड मेन्टल हेल्थका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको हालैको एक अत्याधुनिक अध्ययनले लङ्ग कोभिड भएका व्यक्तिहरूको मष्तिष्कमा रहेको डोपामिनर्जिक प्रणालीसँग सम्बन्धित एउटा महत्त्वपूर्ण जैविक परिवर्तन देखाएको छ। अध्ययनले स्ट्रिएटम क्षेत्रमा डोपामिनर्जिक स्नायु–अन्त्यहरूको अखण्डतासँग सम्बन्धित ‘भीम्याट–टु’ अर्थात् VMAT2 को बाइन्डिङमा उल्लेखनीय कमी देखाएको हो। यसअघि धेरैले यस किसिमका मानसिक तथा शारीरिक समस्याहरूलाई मानसिक वा भावनात्मक पक्षसँग मात्र जोडेर हेर्ने गरेका भए पनि यो नयाँ अनुसन्धानले लङ्ग कोभिडसँग सम्बन्धित केही लक्षणका पछाडि मष्तिष्कमा हुने जैविक परिवर्तनको सम्भावित भूमिका रहेको थप प्रमाण प्रदान गरेको छ। यद्यपि, यस अध्ययनले लङ्ग कोभिडका सबै लक्षणको एउटै वास्तविक कारण पत्ता लगाएको वा डोपामाइन प्रणालीमा स्थायी भौतिक क्षति प्रमाणित गरेको भने होइन। तर यसले लङ्ग कोभिडका न्यूरोसाइकोलोजिकल लक्षणहरू बुझ्नका लागि महत्त्वपूर्ण नयाँ अनुसन्धानको बाटो खोलेको छ।

कोभिड–१९ को महामारी मत्थर हुँदै गए पनि यसबाट संक्रमित भएका ठूलो संख्याका मानिसहरूमा लङ्ग कोभिड वा पोस्ट–कोभिड सिन्ड्रोमका लक्षणहरू लामो समयसम्म देखिइरहेका छन्। विश्वभरका ठूलो संख्याका मानिसहरू संक्रमणबाट निको भइसकेपछि पनि सामान्य दैनिक जीवनयापनमा कठिनाइ भोगिरहेका छन्। बिरामीहरूले लामो समयसम्म अत्यधिक थकान, कुनै पनि कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने समस्या, सोच्ने क्षमतामा ह्रास आउने अवस्था अर्थात् ब्रेन फग, र स्मरण शक्तिमा कमजोरी जस्ता जटिलताहरूको सामना गरिरहेका छन्। यी लक्षणहरूका कारण मानिसहरूको व्यावसायिक जीवन, पारिवारिक सम्बन्ध र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ। यस्तो पृष्ठभूमिमा क्यानडाली अनुसन्धानकर्ताहरूले यो जटिल स्वास्थ्य समस्यासँग सम्बन्धित सम्भावित स्नायुगत परिवर्तनबारे अध्ययन गर्न उन्नत पोजिट्रोन इमिशन टोमोग्राफी अर्थात् PET स्क्यान प्रविधिको सहायता लिएका छन्। यस अध्ययनमा विशेष पेट ट्रेसर (PET tracer) प्रयोग गरेर मष्तिष्कको स्ट्रिएटम क्षेत्रमा डोपामिनर्जिक स्नायु–अन्त्यसँग सम्बन्धित भीम्याट टु बाइन्डिङ (VMAT2 binding)  मापन गरिएको थियो।

अनुसन्धान टोलीले लङ्ग कोभिडबाट पीडित २४ जना वयस्क व्यक्ति र उमेर मिलाइएका स्वस्थ नियन्त्रण समूहका २४ जना व्यक्तिको मष्तिष्कको स्क्यान गरेर उनीहरूको स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित परिवर्तनको तुलनात्मक अध्ययन गरेका थिए। यस अध्ययनको क्रममा उनीहरूले मुख्यतया ‘भीम्याट–टु’ अर्थात् VMAT2 नामक एक महत्त्वपूर्ण प्रोटीनको विशेष रूपमा विश्लेषण गरेका थिए। यो प्रोटीन मष्तिष्कको स्ट्रिएटम क्षेत्रमा डोपामिन निकाल्ने स्नायु–अन्त्यहरूको अखण्डतासँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण जैविक सूचकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। डोपामाइन एउटा असाध्यै महत्त्वपूर्ण न्यूरोट्रान्समिटर वा रासायनिक सन्देशवाहक हो, जसले मानिसको शरीरमा प्रेरणा, पुरस्कारसम्बन्धी व्यवहार, शारीरिक चालढाल, ध्यान र अन्य विभिन्न स्नायुगत कार्यमा भूमिका खेल्छ। जब यो प्रणालीमा कुनै प्रकारको गडबडी हुन्छ, तब मानिसको समग्र शारीरिक तथा मानसिक कार्यप्रणाली प्रभावित हुन सक्छ।

अध्ययनको नतिजा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण थियो। लङ्ग कोभिडबाट पीडित व्यक्तिहरूको मष्तिष्क स्क्यान गर्दा स्ट्रिएमका प्रमुख क्षेत्रमा भीम्याट टु बाइन्डिङमा उल्लेखनीय कमी आएको पाइएको थियो। स्वस्थ नियन्त्रण समूहका मानिसहरूको तुलनामा लङ्ग कोभिड भएका व्यक्तिहरूमा विभिन्न स्ट्रिएटल क्षेत्रमा भीम्याट टु बाइन्डिङ करिब १६ प्रतिशतदेखि २० प्रतिशतसम्म कम देखिएको थियो। भेन्ट्रल स्ट्रिएटममा यो कमी करिब २० प्रतिशत, डर्सल पुटामेनमा १६ प्रतिशत र डर्सल काउडेटमा करिब १७ प्रतिशत थियो। यी तथ्याङ्कले लङ्ग कोभिड भएका व्यक्तिहरूमा डोपामिनर्जिक स्नायु–अन्त्यहरूको अखण्डता वा कार्यसँग सम्बन्धित परिवर्तन भएको हुनसक्ने संकेत गर्छन्। यसलाई मष्तिष्कमा डोपामाइनको मात्रा नै १६ देखि २० प्रतिशतले घटेको भनेर बुझ्नु भने सही हुँदैन। त्यस्तै, यस अध्ययनबाट भाइरस शरीरबाट हटेपछि पनि त्यसले प्रत्यक्ष रूपमा मष्तिष्कमा क्षति पुर्याइरहेको छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पनि मिल्दैन।

सबैभन्दा वैज्ञानिक रूपमा महत्त्वपूर्ण पक्ष के रहेको छ भने, मष्तिष्कमा देखिएको यो परिवर्तन र बिरामीहरूले भोगिरहेका केही विशिष्ट लक्षणहरूबीच सम्बन्ध देखिएको छ। उदाहरणका लागि, मष्तिष्कको भेन्ट्रल स्ट्रिएटम क्षेत्रमा भीम्याट टु बाइन्डिङ कमजोर देखिएका व्यक्तिहरूमा उदासीनता वा कुनै कामप्रति रुचि तथा प्रेरणामा कमी अर्थात् apathy बढी देखिएको थियो। यसैगरी, मष्तिष्कका अन्य भागहरू जस्तै डर्सल पुटामेनमा भीम्याट टु बाइन्डिङ कम भएका व्यक्तिहरूमा शारीरिक चालढालको गति सुस्त हुने अर्थात् motor slowing सँग सम्बन्ध देखिएको थियो। डर्सल काउडेटमा भीम्याट टु बाइन्डिङको कमी र स्मरण क्षमतामा आएको गिरावटबीच पनि सम्बन्ध देखिएको थियो। यद्यपि स्मरणशक्तिसम्बन्धी यो विश्लेषण अध्ययनको अन्वेषणात्मक विश्लेषण (exploratory analysis) को हिस्सा थियो। यसले लङ्ग कोभिडका केही न्यूरोसाइकोलोजिकल लक्षणमा डोपामिनर्जिक प्रणालीसँग सम्बन्धित परिवर्तनको सम्भावित भूमिका रहेको संकेत गर्छ, तर यी परिवर्तन नै ती सबै लक्षणका प्रत्यक्ष कारण हुन् भन्ने कुरा यस अध्ययनले प्रमाणित गरेको छैन।

यद्यपि, यो स्नायुगत परिवर्तन स्थायी प्रकृतिको हो वा होइन भन्ने विषयमा अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट भइसकेको छैन। के मष्तिष्कका ती डोपामिनर्जिक स्नायु–अन्त्यहरू स्थायी रूपमा क्षतिग्रस्त भएका हुन् वा तिनीहरूको कार्यक्षमतामा अस्थायी अथवा पुनःसुधार हुनसक्ने परिवर्तन आएको हो भन्नेबारे वैज्ञानिकहरूले अझ गहिरो अनुसन्धान गर्नुपर्ने अवस्था छ। यो नवीन अध्ययन यसअघि गरिएका अन्य विभिन्न अनुसन्धानहरूको निष्कर्षसँग पनि सम्बन्धित छ, जसमा लङ्ग कोभिडका केही बिरामीहरूको मष्तिष्कमा सूजन तथा प्रतिरक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित परिवर्तनहरू देखिएको थियो। मष्तिष्कमा हुने दीर्घकालीन सूजन र डोपामिनर्जिक प्रणालीमा देखिएको परिवर्तनबीच सम्बन्ध हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको परिकल्पना छ। शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले भाइरसविरुद्ध लड्ने क्रममा उत्पन्न गर्ने असामान्य वा दीर्घकालीन प्रतिरक्षा प्रतिक्रियाले स्नायु प्रणालीलाई असर पुर्याउन सक्ने सम्भावना रहेको छ। तर सूजनले नै भीम्याट टु बाइन्डिङमा कमी गराएको हो भन्ने कारणात्मक सम्बन्ध यो अध्ययनले प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गरेको छैन।

यी महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक निष्कर्षहरूले आगामी दिनमा लङ्ग कोभिडको उपचारसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि एउटा नयाँ सम्भावित दिशा देखाएका छन्। अहिलेसम्म लङ्ग कोभिडका लागि सबै बिरामीमा प्रभावकारी हुने एउटै निश्चित औषधि उपलब्ध छैन र चिकित्सकीय व्यवस्थापन मुख्यतः लक्षण तथा बिरामीको अवस्थाअनुसार गरिन्छ। अब डोपामिनर्जिक स्नायु–प्रणालीसँग सम्बन्धित परिवर्तन लङ्ग कोभिडका केही लक्षणसँग जोडिएको देखिएपछि वैज्ञानिकहरूलाई डोपामिनर्जिक कार्यलाई लक्षित गर्ने नयाँ उपचार विधिहरूको सम्भावना परीक्षण गर्ने आधार प्राप्त भएको छ। पार्किन्सन रोग वा अन्य स्नायुसम्बन्धी विकारहरूमा प्रयोग हुने डोपामाइन प्रणालीलाई असर गर्ने औषधिहरूको लङ्ग कोभिडमा सम्भावित उपयोगबारे भविष्यमा अनुसन्धान गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ। तर यस्ता औषधि लङ्ग कोभिडमा प्रभावकारी हुन्छन् भन्ने प्रमाण अहिले उपलब्ध छैन र त्यसका लागि व्यवस्थित चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुनेछ। त्यसैले यो अध्ययनले तत्काल उपचार उपलब्ध गराएको भन्दा पनि भविष्यको अनुसन्धानका लागि एउटा सम्भावित जैविक लक्ष्य पहिचान गरेको रूपमा बुझ्नु बढी वैज्ञानिक हुन्छ।

यस अध्ययनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सीमितता पनि हो। मुख्य PET अध्ययनमा लङ्ग कोभिड भएका व्यक्तिहरूको संख्या २४ मात्र थियो र अध्ययनमा सहभागीहरू सामान्य Long COVID जनसंख्याको प्रतिनिधि नमुना थिएनन्। त्यसैले यी निष्कर्षलाई विश्वभरका सबै लङ्ग कोभिड बिरामीमा समान रूपमा लागू गर्नुअघि थप ठूलो र विविध समूहमा अनुसन्धान आवश्यक छ। साथै, यो अध्ययन मुख्यतः एक निश्चित समयको अवस्थामा गरिएको तुलनात्मक अध्ययन भएकाले VMAT2 मा देखिएको कमीले लक्षण निम्त्याएको हो वा लङ्ग कोभिडसँग सम्बन्धित अन्य जैविक प्रक्रियासँगै देखा परेको हो भन्ने कुरा अझै निश्चित गर्न सकिएको छैन। यसका लागि लामो समयसम्म एउटै बिरामीलाई पछ्याउने longitudinal studies आवश्यक हुनेछ।

तर यी सीमितताका बाबजुद अध्ययनको महत्त्व कम हुँदैन। लङ्ग कोभिडलाई बुझ्ने क्रममा अहिलेसम्म थाहा भएका अनेक जैविक प्रक्रियामध्ये डोपामिनर्जिक प्रणालीसँग सम्बन्धित परिवर्तन पनि एउटा सम्भावित महत्त्वपूर्ण पक्ष हुनसक्ने यस अनुसन्धानले देखाएको छ। विशेषगरी motivation, motor function र memory जस्ता कार्यसँग सम्बन्धित मष्तिष्कका क्षेत्रमा देखिएको भीम्याट टु बाइन्डिङको कमी र केही लक्षणबीचको सम्बन्धले लङ्ग कोभिडको स्नायुगत प्रभावबारे थप अनुसन्धानका लागि नयाँ प्रश्नहरू उठाएको छ। भविष्यका अध्ययनहरूले यी परिवर्तन अस्थायी हुन् कि स्थायी, तिनको मूल जैविक कारण के हो र डोपामिनर्जिक प्रणालीलाई लक्षित गर्ने उपचारले बिरामीका लक्षणमा सुधार ल्याउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्नेछ।

यस अर्थमा, नयाँ अनुसन्धानले लङ्ग कोभिडको सम्पूर्ण रहस्य समाधान गरेको छैन। तर यसले बिरामीहरूले अनुभव गरिरहेका केही जटिल लक्षणको पछाडि देखिन सक्ने एउटा ठोस न्यूरोबायोलोजिकल संकेत भने प्रस्तुत गरेको छ। लङ्ग कोभिडलाई केवल संक्रमणपछि बाँकी रहेको सामान्य कमजोरीका रूपमा बुझ्नेभन्दा यसको मष्तिष्क तथा स्नायु प्रणालीमा पर्नसक्ने दीर्घकालीन प्रभावलाई वैज्ञानिक ढंगले अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता यस अनुसन्धानले अझ स्पष्ट बनाएको छ।

स्रोत: Liu, Y. K., et al. (2026). Loss of vesicular monoamine transporter 2 in striatum of long COVID and relationship to neuropsychiatric symptoms. eBioMedicine, 130, 106339. DOI: 10.1016/j.ebiom.2026.106339.