दीर्घायु र स्वस्थ जीवनका लागि कौशी खेतीको महत्त्व

व्यस्त र भागदौडयुक्त जीवनबीच कौशीखेती तथा करेसाबारी शहरी जीवनको एउटा पाटो बन्दै गइरहेको छ । त्यसले थोरे भएपनि स्वच्छ हावाबीच समय व्यतित गर्ने तथा हल्का भए पनि व्यायाम गर्ने अवसर शहरवासीहरुलाई प्राप्त हुने गरेका छन् । धेरैको विचारमा कौशीखेती शहरवासीहरुको शोखको विषय मात्रै हो । तर पछिल्ला वर्षहरूमा भएका वैज्ञानिक अनुसन्धानले कौशी तथा करेसावारी खेती र मानव स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्न थालेका छन्। उपलब्ध प्रमाणले बागवानीमा नियमित संलग्न हुने मानिसहरूमा शारीरिक सक्रियता, मानसिक स्वास्थ्य, जीवनको गुणस्तर र सामाजिक सम्बन्धका केही सूचकहरू राम्रो देखिन सक्ने संकेत गरेका छन्।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, २०२६ मा प्रकाशित २५ वर्ष लामो एक अध्ययनले ७९ वर्षको उमेरमा नियमित रूपमा बागवानी गर्ने व्यक्तिहरूमा शारीरिक कार्यक्षमता र मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य राम्रो देखिनुका साथै लामो समयको अनुगमनमा मृत्युको जोखिम पनि कम रहेको सम्बन्ध फेला पारेको छ। उक्त अध्ययनमा नियमित बागवानी गर्ने समूहमा बागवानी नगर्ने वा विरलै गर्ने समूहको तुलनामा मृत्युको जोखिम करिब २२ प्रतिशत कम देखिएको थियो। तर यस्तो अध्ययनले मात्रै बागवानीले नै मृत्युको जोखिम घटाउँछ भनेर प्रत्यक्ष कारण स्थापित गर्दैन । स्वभाविक रुपमा स्वस्थ मानिसहरू बागवानीमा बढी सक्रिय हुने सम्भावना पनि हुन्छ। त्यसैले अहिलेको वैज्ञानिक निष्कर्षलाई ‘बागवानी दीर्घायुको अचूक औषधि हो’ भन्दा ‘बागवानी स्वस्थ बुढ्यौली र दीर्घायुका लागि सहयोगी हुन सक्ने जीवनशैली’ भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

विश्वभर दीर्घायुका कारणबारे चर्चा गर्दा ड्यान बुट्नरले लोकप्रिय बनाएको ‘ब्लू जोन्स’ अवधारणा पनि प्रायः उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। इटालीको सार्डिनिया, जापानको ओकिनावा, ग्रीसको इकारिया, कोस्टारिकाको निकोया र अमेरिकाको लोमा लिन्डाजस्ता क्षेत्रहरूमा असाधारण रूपमा लामो समय बाँच्ने मानिसहरूको अनुपातबारे अध्ययन गरिएको छ। यी समुदायमा नियमित प्राकृतिक शारीरिक गतिविधि, वनस्पतिमा आधारित खानेकुरा, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनमा उद्देश्यजस्ता पक्षलाई महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। तर ब्लू जोन्सको अवधारणामाथि हालै जनसांख्यिकीय प्रमाण र वर्गीकरणलाई लिएर आलोचना पनि भएको छ, यद्यपि त्यसका समर्थक अनुसन्धानकर्ताहरूले उमेरसम्बन्धी अभिलेखहरूलाई विभिन्न स्वतन्त्र स्रोतबाट परीक्षण गरिएको र विश्वसनीय रहेको बताएका छन्। त्यसैले ब्लू जोन्सलाई बागवानीले मानिसलाई सय वर्षसम्म पुर्‍याउँछ भन्ने प्रत्यक्ष प्रमाणका रूपमा लिइहाल्न मिल्दैन। बरु त्यहाँ देखिने जीवनशैलीका विभिन्न पक्षमध्ये नियमित प्राकृतिक गतिविधि र बागवानी पनि एउटा सम्भावित स्वास्थ्यसम्बन्धी तत्वका रूपमा हेर्न बढी वैज्ञानिक हुन्छ ।

बागवानीले स्वास्थ्यमा योगदान पुर्‍याउन सक्ने प्रमुख बाटोमध्ये शारीरिक सक्रियता महत्वपूर्ण हुन्छ। बढ्दो उमेरसँगै धेरै मानिसका लागि जिममा गएर कठोर व्यायाम गर्नु सहज नहुन सक्छ, तर बगैँचाको काममा शरीरलाई निरन्तर चलायमान राख्ने अनेक गतिविधि स्वाभाविक रूपमा समेटिएका हुन्छन्। झुक्ने, उठ्ने, हिँड्ने, माटो खन्ने, गोडमेल गर्ने, बिरुवा सार्ने, पानी हाल्ने र हल्का सामान बोक्ने जस्ता गतिविधिले शरीरका विभिन्न मांसपेशी र जोर्नीलाई सक्रिय राख्छन्। बागवानीलाई परम्परागत व्यायामको पूर्ण विकल्प मान्न भने मिल्दैन, तर दैनिक जीवनमा शारीरिक गतिविधि थप्ने व्यावहारिक माध्यमका रूपमा यसको उपयोगिता देखिन्छ। २०२५ मा प्रकाशित व्यवस्थित समीक्षा तथा मेटा–विश्लेषणमा २३ वटा अध्ययन र ४,५३५ सहभागीलाई समेटेर बागवानीसम्बन्धी कार्यक्रमले मानसिक स्वास्थ्यमा सानोदेखि मध्यम स्तरको लाभ दिन सक्ने र शारीरिक तथा समग्र स्वास्थ्यमा पनि केही सकारात्मक प्रभाव देखिन सक्ने निष्कर्ष निकालिएको थियो।

विशेष गरी वृद्धवृद्धाका लागि बागवानीको शारीरिक पक्ष रोचक छ। ६५ वर्षभन्दा माथिका ३,२३७ व्यक्तिलाई समेटेको एउटा अध्ययनमा बागवानी गर्ने मानिसहरूमा हिँड्ने गति र शरीरको सन्तुलन राम्रो देखिनुका साथै विगत दुई वर्षमा लडेको रिपोर्ट गर्नेको संख्या पनि कम थियो। अर्को अध्ययनले पनि बागवानी वा आँगनको काम गर्ने वृद्ध व्यक्तिहरूमा भविष्यमा लड्ने जोखिमका केही सूचकहरू कम देखिएको पाएको थियो। तर यी अध्ययनहरू मुख्यतः अवलोकनात्मक प्रकृतिका भएकाले बागवानीले नै लड्ने जोखिम घटाउँछ भन्ने कारणात्मक निष्कर्ष निकाल्न अझ बलियो प्रयोगात्मक प्रमाण आवश्यक हुन्छ। यति भने स्पष्ट छ कि बागवानीले मानिसलाई चलायमान राख्ने भएकाले स्वस्थ बुढ्यौलीका लागि उपयोगी शारीरिक गतिविधिको एउटा रूप बन्न सक्छ।

बागवानीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मानसिक स्वास्थ्य हो। मानिसले प्रकृतिसँग समय बिताउँदा मनोवैज्ञानिक तनाव कम हुन, सकारात्मक भावनामा सुधार आउन र मानसिक पुनर्स्थापनामा सहयोग पुग्न सक्ने प्रमाण बढ्दै गएको छ। बगैँचा र बागवानीसम्बन्धी ४० वटा अध्ययन समेटिएको एउटा अम्ब्रेला समीक्षा तथा मेटा–विश्लेषणले बागवानी र बागवानी उपचारको मानसिक कल्याण, जीवनको गुणस्तर र स्वास्थ्यसम्बन्धी केही सूचकमा समग्र सकारात्मक प्रभाव देखाएको थियो। अर्को व्यवस्थित समीक्षाले प्रकृतिमा आधारित गतिविधिले अवसादजन्य मनोदशा र चिन्ता घटाउन तथा सकारात्मक भावनामा सुधार ल्याउन सक्ने देखाएको छ।

यसको एउटा सम्भावित जैविक पक्ष तनावसँग सम्बन्धित हर्मोन कर्टिसोल पनि हुन सक्छ। एउटा सानो प्रयोगमा तनावपूर्ण कार्यपछि ३० मिनेट बागवानी गर्ने मानिसहरूमा घरभित्र बसेर पढ्ने समूहको तुलनामा कर्टिसोल घट्ने प्रक्रिया बढी देखिएको थियो र सकारात्मक मनोदशा पनि राम्रोसँग पुनर्स्थापित भएको थियो। यद्यपि यस्तो अध्ययनलाई सम्पूर्ण जनसंख्यामा लागू गरेर ‘बगैँचाले कर्टिसोल घटाउँछ’ भन्ने सार्वभौम निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। हरित क्षेत्र र कर्टिसोलसम्बन्धी अध्ययनहरूको समीक्षा गर्दा अनुसन्धानका विधि, हस्तक्षेप र कर्टिसोल मापनका तरिका निकै फरक रहेको र अझ कठोर अनुसन्धान आवश्यक रहेको पनि पाइएको छ। त्यसैले बागवानीले तनाव कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ भन्नु उपयुक्त हुन्छ, तर यसलाई कुनै मानसिक वा शारीरिक रोगको उपचारको विकल्प मान्नु हुँदैन।

माटो र मानव स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धबारे चर्चा गर्दा ‘माइकोब्याक्टेरियम भ्यासी’ (Mycobacterium vaccae) को नाम पनि आउने गर्छ। यो माटो र वातावरणमा पाइने एक प्रकारको गैररोगजनक ब्याक्टेरियम हो र यसले प्रतिरक्षा प्रणाली तथा मस्तिष्कसँग सम्बन्धित प्रक्रियामा सम्भावित प्रभाव पार्न सक्ने विषयमा अनुसन्धान भएको छ। केही प्रयोगात्मक तथा जनावरसम्बन्धी अध्ययनमा यसले तनाव, चिन्ता र serotonergic प्रणालीसँग सम्बन्धित परिवर्तन देखाएको छ। तर मानिसले माटो छोएपछि M. vaccae शरीरमा प्रवेश गर्छ र त्यसले serotonin बढाएर प्राकृतिक एन्टीडिप्रेसन्टको काम गर्छ भन्ने कुरा अहिले विज्ञानले पूर्ण रुपमा स्थापित गरिसकेको तथ्य भने होइन। यस विषयमा भएका प्रमाणको ठूलो हिस्सा प्रयोगशाला वा जनावरमा आधारित छ, र मानिसमा बागवानी गर्दा हुने मानसिक लाभलाई यही एउटा ब्याक्टेरियाबाट व्याख्या गर्ने पर्याप्त प्रमाण छैन। त्यसैले माटोको स्पर्शले आनन्द वा शान्ति दिन सक्छ भन्ने अनुभवलाई स्वीकार गर्न सकिए पनि त्यसको कारणलाई एउटा मात्र सूक्ष्मजीवसँग जोड्नु वैज्ञानिक रूपमा हतार हुनेछ।

करेसाबारीको अर्को महत्वपूर्ण फाइदा भनेको खानपानसँग जोडिएको सम्भावित परिवर्तन हो। आफ्नै घरमा सागसब्जी, फलफूल वा जडीबुटी उत्पादन गर्ने मानिसले ती खानेकुरा बढी प्रयोग गर्ने सम्भावना हुन्छ। सामुदायिक बागवानीसम्बन्धी व्यवस्थित समीक्षामा बागवानीमा संलग्न व्यक्तिहरूले बागवानी नगर्ने व्यक्तिहरूको तुलनामा फलफूल र तरकारी बढी खाने गरेको देखिएको थियो। यसको अर्थ बागवानीले खालि शारीरिक गतिविधि मात्र बढाउँदैन, स्वस्थ खानपानतर्फ पनि व्यवहारिक प्रेरणा दिन सक्छ भन्ने मान्न सकिन्छ।

कतिपयले कौशी खेतो वा बागवानीले अर्गानिक खान पाइन्छ भन्ने तर्क पनि गर्ने गरेको पाइन्छ । आफ्नै करेसाबारीमा उब्जाएको तरकारी स्वतः अर्गानिक हुन्छ भन्ने होइन, र अर्गानिक खाना खाँदैमा क्यान्सर वा मुटुरोगको जोखिम निश्चित रूपमा घट्छ भन्ने निष्कर्ष पनि स्थापित छैन। अर्गानिक खाद्य पदार्थको सेवन र क्यान्सर जोखिमबारे हालैको व्यवस्थित समीक्षा तथा मेटा–विश्लेषणले उपलब्ध प्रमाणलाई अझै अनिर्णीत मानेको छ। स्वास्थ्यका दृष्टिले बढी स्थापित कुरा भने पर्याप्त सागसब्जी, फलफूल, दाल, साबुत अन्न र अन्य पोषणयुक्त खाद्य पदार्थमा आधारित समग्र आहार हो। त्यसैले करेसाबारीको वास्तविक स्वास्थ्य लाभलाई ‘विषादीरहित चमत्कारी खाना’ भन्दा ताजा, विविध र पौष्टिक खानेकुरासम्म सहज पहुँच बढाउने माध्यमका रूपमा बुझ्नु बढी वैज्ञानिक हुन्छ।

बागवानीको अर्को गहिरो पक्ष मानिसको जीवनमा उद्देश्य र अर्थको अनुभूति थपिनु हो। कुनै जीवित बिरुवाको हेरचाह गर्नु, त्यसलाई पानी हाल्नु, गोडमेल गर्नु, नयाँ पालुवा निस्किएको हेर्नु वा आफ्नै हातले रोपेको बिरुवामा फल लागेको देख्नु सामान्य गतिविधि जस्तो लागे पनि यसले दैनिक जीवनमा एउटा नियमितता र जिम्मेवारी सिर्जना गर्न सक्छ। विशेषगरी वृद्धावस्थामा कामबाट अवकाश लिएपछि वा सामाजिक भूमिका सीमित हुँदै गएपछि यस्तो दैनिक उद्देश्य मनोवैज्ञानिक रूपमा अर्थपूर्ण हुन सक्छ।

जीवनमा उद्देश्यको अनुभूति र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धबारे पनि पर्याप्त अनुसन्धान भएको छ। २०२६ मा प्रकाशित ठूलो मेटा–विश्लेषणमा २५ वटा नमुना र ४,८८,७६५ सहभागीको तथ्यांक समेट्दा जीवनमा बलियो उद्देश्य हुनु समयअगावै मृत्युको कम जोखिमसँग सम्बन्धित देखिएको थियो। तर यहाँ पनि सम्बन्ध र कारणबीचको अन्तर सम्झनुपर्छ। उद्देश्यपूर्ण जीवन बिताउने मानिसहरू सामान्यतः बढी सामाजिक, सक्रिय वा स्वास्थ्यप्रति सचेत पनि हुन सक्छन्। बागवानीले शारीरिक सक्रियता, प्रकृतिसँग सम्पर्क, नियमितता, सामाजिक सहभागिता र उद्देश्यको अनुभूति जस्ता धेरै सम्भावित स्वास्थ्यसम्बन्धी पक्षलाई एकै ठाउँमा जोड्न सक्छ।

यही कारणले बागवानीलाई कुनै ‘अचूक औषधि’ भन्दा स्वस्थ जीवनशैलीको एउटा सरल र सजिलै गर्न सकिने काम भनेर मान्नु राम्रो हुन्छ। यसको फाइदा माटोमा हात हाल्नुमा मात्र होइन, त्यससँग जोडिएका अनेक व्यवहारमा हुन्छ। मानिस केही समय हिँड्छ, शरीर चलाउँछ, खुला वातावरणमा बस्छ, बिरुवाको हेरचाह गर्छ, आफ्नै उत्पादन खान सक्छ र कहिलेकाहीँ छिमेकी वा परिवारका सदस्यसँग पनि जोडिन्छ। यी सबै पक्ष एकसाथ आएर स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्न सक्छन्। पछिल्ला व्यवस्थित समीक्षाहरूले पनि बागवानीलाई दीर्घकालीन रोग भएका मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्य, शारीरिक सक्रियता र समग्र कल्याण सुधार गर्न सक्ने सम्भावित गैरऔषधीय वा सामाजिक स्वास्थ्य हस्तक्षेपका रूपमा हेर्न सकिने संकेत गरेका छन्।

त्यसैले लामो र स्वस्थ जीवनका लागि ठूलो खेतबारी नै चाहिन्छ भन्ने छैन। घरको सानो करेसाबारी, छत, झ्यालछेउ वा बार्दलीमा राखिएका केही गमलाबाट पनि यसको सुरुवात गर्न सकिन्छ। केही बिरुवामा पानी हाल्ने, माटो खुकुलो बनाउने, नयाँ पालुवा हेर्ने वा आफ्नै हातले उब्जाएको हरियो साग खान पाउने अनुभव आफैँमा अर्थपूर्ण हुन सक्छ। यसको महत्वलाई जीवनशैलीको एउटा पाटो बनाउनु राम्रो हुन्छ। वैज्ञानिक प्रमाणले अहिलेसम्म बागवानीलाई दीर्घायुको एउटै मात्र कारण प्रमाणित गरेको छैन, तर यसले स्वस्थ बुढ्यौलीका लागि आवश्यक धेरै व्यवहारलाई एकैसाथ प्रोत्साहित गर्न सक्ने बलियो संकेत भने दिएको छ। मुख्य कुरा के हो भने नियमित शारीरिक गतिविधि, पौष्टिक आहार, पर्याप्त सामाजिक सम्पर्क, मानसिक कल्याण र जीवनमा उद्देश्यको अनुभूति जस्ता साना कुराहरूको लामो समयसम्मको निरन्तरता नै स्वस्थ जीवनको ठूलो आधार बन्न सक्छ। र तीमध्ये एउटा अत्यन्तै सरल अभ्यास हुन सक्छ, आफ्नै बार्दलीमा एउटा बिरुवा रोप्नु र त्यसको हेरचाह गर्नु।