इरान युद्ध र तेस्रो विश्वयुद्धको बहस: विश्व साँच्चै कता जाँदै छ?

पछिल्ला केही महिनादेखि विश्वको ध्यान फेरि पश्चिम एशियातिर तानिएको छ। समाचार हेर्दा इरानको नाम बिना दिन बित्नै छाडेको जस्तो लाग्छ। कतै अमेरिकी सैन्य गतिविधिको खबर आउँछ, कतै इजरायलसँगको तनावको चर्चा हुन्छ, कतै स्ट्रेट अफ हर्मुजको सुरक्षा जोखिमको विषय उठ्छ। सामाजिक सञ्जालमा त झन् "तेस्रो विश्वयुद्ध सुरु हुन लाग्यो" भन्ने दाबीहरू दिनहुँ देख्न सकिन्छ। यस्ता दाबीहरूले सामान्य मानिसलाई स्वाभाविक रूपमा चिन्तित बनाउँछन्। आखिर संसार साँच्चै त्यही दिशातिर गइरहेको हो त?

यो प्रश्नको उत्तर खोज्न भावनाभन्दा तथ्य र प्रचारभन्दा विश्लेषणलाई आधार बनाउनुपर्छ। किनभने आजको संसारमा युद्ध खालि युद्धक्षेत्रमा मात्र लडिँदैन। सूचना, प्रचार, आर्थिक दबाब, कूटनीति र मनोवैज्ञानिक प्रभाव पनि आधुनिक युद्धका महत्वपूर्ण हतियार बनेका छन्। त्यसैले कुनै पनि घटना सतहमा देखिएजस्तो वा प्रचारप्रसार गरिएजस्तो मात्र नहुन सक्छ।

अहिलेको इरान केन्द्रित तनावलाई बुझ्न सबैभन्दा पहिले एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ। यो संकट अचानक पैदा भएको होइन। यसको पृष्ठभूमि धेरै लामो छ। इरान र अमेरिकाबीचको अविश्वास चार दशकभन्दा बढी पुरानो हो। इरान र इजरायलबीचको वैमनस्य पनि नयाँ होइन। वर्षौंदेखि दुवै पक्ष एकअर्कालाई आफ्नो सुरक्षाको लागि खतरा मान्दै आएका छन्। अहिले देखिएको तनाव वास्तवमा लामो समयदेखि बिस्तारै चर्किँदै आएको प्रतिस्पर्धाको अर्को चरण हो।

आजको संकटमा सबैभन्दा धेरै चर्चा भएको विषय स्ट्रेट अफ हर्मुज हो। यो युद्धअघि खुल्ला रहेको हर्मुजमाथि इरानले आफ्नो आधिपत्य कायम गरेको छ ।  विश्व अर्थतन्त्रका लागि असाधारण महत्वको हर्मुज भएरै खाडी क्षेत्रबाट विश्वका विभिन्न देशहरूमा जाने तेलको ठूलो हिस्सा जान्छ। यही कारणले यहाँ सामान्य अस्थिरता देखिँदा पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रभाव पर्न थाल्छ।

सामान्य बुझाइमा युद्धलाई प्रायः बन्दुक, ट्याङ्क वा क्षेप्यास्त्रसँग मात्र जोडेर हेर्छन्। तर आधुनिक विश्वमा आर्थिक असर कहिलेकाहीँ सैन्य असरभन्दा पनि ठूलो हुन सक्छ। यदि तेलको मूल्य अचानक बढ्यो भने त्यसको प्रभाव काठमाडौंको एउटा पेट्रोल पम्पदेखि लिएर युरोपका उद्योगसम्म पुग्छ। तेल महँगो भए ढुवानी महँगो हुन्छ। ढुवानी महँगो भए सामानको मूल्य बढ्छ। उद्योगहरूको लागत बढ्छ। अन्ततः यसको असर आम उपभोक्ताको जीवनमा पुग्छ। त्यसैले इरानसँग सम्बन्धित कुनै समाचार खालि इरानको समस्या मात्र हुँदैन, त्यो विश्व अर्थतन्त्रको समस्या पनि बन्न थाल्छ।

अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको अहिलेको सम्बन्धलाई हेर्दा तीनै पक्ष एकअर्कालाई लगातार सन्देश दिइरहेका देखिन्छन्। त्यो सन्देश भाषणमार्फत मात्र होइन, सैनिक गतिविधिमार्फत पनि दिइन्छ। अमेरिका आफ्नो प्रभाव र उपस्थितिलाई कायम राख्न चाहन्छ। इजरायल आफ्नो दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्न चाहन्छ। इरान आफूलाई क्षेत्रीय शक्तिका रूपमा स्थापित राख्न चाहन्छ। यही तीनवटा उद्देश्य अहिले एकअर्कासँग ठोक्किरहेका छन्।

इजरायलका लागि इरान एउटा सामान्य प्रतिद्वन्द्वी देश मात्र होइन। इजरायली रणनीतिक सोचमा इरानलाई भविष्यको सम्भावित ठूलो चुनौतीका रूपमा हेरिन्छ। वर्तमानमा भन्दा भविष्यमा के हुन सक्छ भन्ने प्रश्नले इजरायलका नीतिहरूलाई बढी प्रभावित गर्ने गरेको देखिन्छ। त्यसैले उसले आफ्नो सुरक्षा रणनीति बनाउँदा तत्कालका घटनाभन्दा दीर्घकालीन जोखिमलाई महत्व दिने गर्छ।

अर्कोतर्फ इरानले पनि आफ्नो दृष्टिकोणबाट परिस्थितिलाई हेर्छ। उसलाई लाग्छ कि उसले निरन्तर दबाबको सामना मात्र गरिरहेको देखियो भने आफ्नो प्रभाव कमजोर हुन सक्छ। क्षेत्रीय राजनीतिमा शक्ति प्रदर्शनको ठूलो महत्व हुन्छ। त्यसैले इरानले एकातिर वार्तामा सहभागी हुने र अर्कोतिर आफ्नो सैन्य क्षमता प्रदर्शन गरिरहने नीति अपनाएको देखिन्छ। इरानले आफ्नो प्रतिरोध क्षमता बलियो बनाउने र सम्भावित आक्रमणको जवाफ दिन तयार रहेको सन्देश बारम्बार दिँदै आएको छ ।  

आजको युद्धको एउटा अनौठो पक्ष के हो भने यहाँ पूर्ण युद्ध र पूर्ण शान्ति, दुवै अवस्था देखिँदैनन्। बरु दुवैको बीचको एउटा जटिल अवस्था देखिन्छ। कहिले वार्ताको संकेत आउँछ, कहिले सैन्य कारबाहीको खबर आउँछ। कहिले तनाव कम भएको जस्तो देखिन्छ, फेरि केही दिनमै नयाँ विवाद देखा पर्छ।

यही अवस्थाले विश्वलाई सबैभन्दा बढी चिन्तित बनाएको छ। किनभने अनिश्चितता कहिलेकाहीँ युद्धभन्दा पनि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। जब कुनै पक्षले अर्को पक्षको वास्तविक मनसाय बुझ्न सक्दैन, तब गलत निर्णयको सम्भावना बढ्छ। इतिहासमा धेरै युद्धहरू योजनाबद्ध रूपमा होइन, गलत अनुमानका कारण चर्किएका थिए। एउटा सानो घटना, एउटा गलत प्रतिक्रिया वा एउटा गलत सन्देशले ठूलो संकटको रूप लिन सक्छ।

त्यसैले अहिले विश्वका कूटनीतिज्ञहरू युद्धभन्दा बढी गलत हिसाबको सम्भावनाबाट चिन्तित देखिन्छन्। यदि कुनै सैन्य गतिविधिलाई आक्रमणको तयारी भनेर बुझियो भने त्यसको प्रतिक्रिया आउन सक्छ। त्यो प्रतिक्रियाले फेरि अर्को प्रतिक्रिया जन्माउन सक्छ। यस्ता घटनाहरूको शृंखला कहिलेकाहीँ नियन्त्रणबाहिर जान सक्छ।

यही कारणले धेरै मानिसहरू तेस्रो विश्वयुद्धको चर्चा गरिरहेका छन्। तर वास्तविकता के हो भने आजको अवस्था गम्भीर भए पनि विश्वयुद्धको परिभाषासम्म पुगेको देखिँदैन। विश्वयुद्ध भन्नाले केवल ठूलो युद्ध मात्र बुझिँदैन। त्यसका लागि अनेक महाशक्तिहरू प्रत्यक्ष रूपमा विभिन्न मोर्चामा संलग्न हुनुपर्छ। अहिले अमेरिका, इजरायल र इरानबीच तनाव छ, तर विश्वका अन्य प्रमुख शक्तिहरू प्रत्यक्ष युद्धमा होमिएका छैनन्। बरु धेरै देशहरू तनाव कम गर्ने प्रयासमा देखिन्छन्। विशेष गरी चीन र रूसको भूमिकालाई लिएर धेरै अड्कलबाजी हुने गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा उनीहरू तुरुन्तै युद्धमा उत्रने जस्ता दाबीहरू गरिन्छन्। तर उपलब्ध तथ्यहरूले यस्तो प्रत्यक्ष संलग्नताको संकेत दिँदैनन्। बरु उनीहरू आआफ्ना रणनीतिक हित सुरक्षित राख्दै परिस्थिति निगरानी गरिरहेका देखिन्छन्।

युद्धको अर्को महत्वपूर्ण आयाम सूचना युद्ध हो। आजको डिजिटल युगमा धेरै मानिसहरूले घटनाको वास्तविक अवस्था भन्दा सामाजिक सञ्जालको संस्करण पहिले देख्छन्। कहिलेकाहीँ कुनै भिडियो पुरानो हुन्छ तर नयाँ घटनाको जस्तो प्रस्तुत गरिन्छ। कहिलेकाहीँ सामान्य सैन्य गतिविधिलाई विश्वयुद्धको सुरुवातका रूपमा प्रचार गरिन्छ। यस्ता सामग्रीहरू धेरै भाइरल हुने भएकाले मानिसहरूमा अनावश्यक डर फैलिन सक्छ। त्यसैले आजको समयमा तथ्य जाँच्ने कुरा पहिलेभन्दा धेरै आवश्यक भएको छ।

वास्तविकता के हो भने कुनै पनि पक्षले अहिले पूर्ण विश्वयुद्ध चाहेको देखिँदैन। युद्धको आर्थिक मूल्य अत्यन्त ठूलो हुन्छ। विश्व अर्थतन्त्र पहिले नै विभिन्न चुनौतीहरूसँग जुधिरहेको छ। महामारीपछिको आर्थिक पुनःस्थापना, ऊर्जा सुरक्षाका चुनौती र क्षेत्रीय तनावहरूले गर्दा अधिकांश देशहरू स्थायित्व चाहन्छन्। यस कारणले पनि धेरै शक्तिराष्ट्रहरू परिस्थितिलाई नियन्त्रणभित्र राख्न चाहिरहेको देखिन्छ।

यद्यपि आश्वस्त हुने ठाउँ पनि पूर्ण रूपमा छैन। इतिहासले सधैँ यही सिकाएको छ कि युद्ध सुरु भएपछि त्यसको दिशा अनुमान गर्न कठिन हुन्छ। सुरुमा सीमित देखिने द्वन्द्व पनि विस्तार हुन सक्छ। त्यसैले अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न युद्ध कसले जित्छ भन्ने होइन, बरु युद्धलाई अझ फैलनबाट कसरी रोक्ने भन्ने हो।

यही ठाउँमा कूटनीतिक प्रयासहरूको महत्व बढ्छ। हाल पनि विभिन्न माध्यमबाट संवादका प्रयास जारी छन्। विभिन्न रिपोर्टहरूमा अमेरिका र इरानबीच अप्रत्यक्ष वार्ता भइरहेको उल्लेख गरिएको छ। इतिहास हेर्दा अधिकांश ठूला युद्ध अन्ततः वार्तामै टुंगिएका छन्। युद्धले दबाब सिर्जना गर्न सक्छ, तर स्थायी समाधान प्रायः संवादबाटै आउने गर्छ भन्ने कुरा इतिहाससिद्ध तथ्य हो ।

आज विश्व एउटा संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। एकातिर अविश्वास, सैन्य तयारी र क्षेत्रीय प्रतिस्पर्धा छ। अर्कोतिर संवाद, कूटनीति र तनाव कम गर्ने प्रयासहरू पनि छन्। कुन पक्ष बलियो हुन्छ भन्ने कुराले भविष्य निर्धारण गर्नेछ। यदि नेतृत्वहरू संयमित रहे र संवादलाई प्राथमिकता दिए भने अहिलेको संकट सीमित दायराभित्र रहन सक्छ। तर यदि भावनात्मक प्रतिक्रिया, प्रतिशोधको राजनीति र गलत निर्णयहरू हाबी भए भने यसको प्रभाव पश्चिम एशियाको सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्न सक्छ।

यसकारण अहिलेको अवस्थालाई न त अत्यधिक भय पैदा गर्ने दृष्टिले हेर्नुपर्छ, न त सामान्य घटना भनेर बेवास्ता गर्नुपर्छ। वास्तविकता यी दुईको बीचमा छ। परिस्थिति गम्भीर छ, जोखिम उच्च छ, तर विश्व अहिले नै तेस्रो विश्वयुद्धमा प्रवेश गरिसकेको भन्ने निष्कर्षमा पुग्ने पर्याप्त आधार देखिँदैन। बरु यो समय शान्त दिमागले घटनाहरूको विश्लेषण गर्ने, तथ्यलाई प्रचारबाट छुट्याउने र कूटनीतिक प्रयासहरूलाई नजिकबाट नियाल्ने समय हो। भविष्यको दिशा युद्धक्षेत्रमा प्रहार गरिएका मिसाइलहरूले मात्र होइन, राजनीतिक नेतृत्वले गरेका निर्णयहरूले पनि निर्धारण गर्नेछ। र सम्भवतः यही निर्णयहरूले आगामी वर्षहरूमा पश्चिम एशिया मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वको सुरक्षा वातावरणलाई आकार दिनेछन्।

(एजेन्सीहरुको सहयोगमा तयार)