पाउलो फ्रेरेका विचारहरू आज पनि उत्तिकै शक्तिशाली छन्

पाउलो फ्रेरेको दर्शन र शिक्षासम्बन्धी विचारले विश्वभरका शैक्षिक र सामाजिक रूपान्तरणका आन्दोलनहरूमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। उनले परम्परागत शिक्षण विधिलाई ‘ब्याङ्किङ मोडल’ (विद्यार्थीलाई ज्ञानको खाली भाँडो ठानेर सूचना कोचिदिने प्रवृत्ति) भन्दै यसको कडा आलोचना गरेका छन् र यसको सट्टामा संवाद, सिर्जनशील चिन्तन तथा पारस्परिक सहकार्यमा आधारित ‘समस्या-केन्द्रित’ शिक्षाको वकालत गरेका छन्।

आलोचनात्मक शिक्षाशास्त्रका विश्वका अग्रणी अध्येतामध्ये एक पिटर म्याक्लारेनद्वारा लिखित यो लेखले हामीलाई शिक्षा भनेको केवल प्रमाणपत्र वा कण्ठस्थ गर्ने माध्यम मात्र नभई समाजका विभेद र असमानताहरूलाई गहिराइ Along with बुझ्ने तथा प्रश्न गर्ने एक सशक्त हतियार हो भन्ने कुराको बोध गराउँछ।यस लेखको मूल मर्म र महत्त्वबोध भनेको व्यक्तिमा ‘सचेतना’ (Conscientization) जागृत गर्नु हो, जसले मानिसहरूलाई आफ्नो वरिपरिको सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक यथार्थप्रतिको मौनता तोड्न प्रेरित गर्छ। फ्रेरेका अनुसार शिक्षा तटस्थ कहिल्यै हुँदैन; यो या त अन्यायपूर्ण संरचनाहरूलाई कायम राख्ने औजार बन्छ, वा त्यसलाई भत्काएर मुक्ति र न्यायको बाटो खोल्ने माध्यम बन्छ। तसर्थ, यो विचारोत्तेजक लेखले हामीलाई सीमान्तकृत र उत्पीडित वर्गको दृष्टिकोणबाट समाजलाई हेर्न, अन्धविश्वास र विभेदकारी अभ्यासहरूमाथि विवेकपूर्ण प्रश्न गर्न तथा परिवर्तनका लागि सामूहिक रूपान्तरणकारी अभ्यास (Praxis) मा संलग्न हुन अगाडि बढ्न गहिरोसँग घच्घच्याउँछ। यो लेख फ्रेरेको जन्मशताब्दीको अवसरमा आजभन्दा ५ वर्षअगाडि लेखिएको भएपनि फ्रेरेको समग्र जीवनदर्शनलाई बुझ्न निक्कै उपयोगी र सान्दर्भिक रहेकोले उनको १०५ औं जन्मजयन्तीको सन्दर्भमा प्रकाशित गरिएको छ ।

–दायित्वबोध

https://www.counterpunch.org/

अत्यन्त प्रभावशाली कृति  ‘उत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्र’का कारण विश्वभर सबैभन्दा बढी परिचित ब्राजिलका दार्शनिक पाउलो फ्रेरे आज पनि संसारभर गरिबीले ग्रस्त समुदायमा काम गर्ने शिक्षकहरूका लागि मार्गदर्शक व्यक्तित्वका रूपमा रहेका छन्। अन्यायपूर्ण संसारमा न्यायको अर्थ खोजिरहेका प्रायः सबैका लागि पनि उनी प्रेरणाको स्रोत बनेका छन्।

आलोचनात्मक चेतनाले युक्त प्रत्येक शिक्षाविद्ले आफ्नो शिक्षणक्रममा कुनै न कुनै समयमा फ्रेरेका विचार प्रयोग गरेको हुन्छ– या त उत्पीडितहरूको उल्टो–पुल्टो संसारलाई बुझ्न केही अन्तर्दृष्टि प्राप्त गर्न, या शिक्षणलाई समाजमा विद्यमान शक्ति र विशेषाधिकारका असमान संरचनाहरू उल्ट्याउने माध्यमका रूपमा हेर्ने प्रेरणा प्राप्त गर्न। किसानहरूलाई सशक्त बनाउन फ्रेरेले विकास गरेका साक्षरता कार्यक्रमहरू अहिले विश्वका विभिन्न देशमा प्रयोग भइरहेका छन्। उत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्र अहिले सामाजिक विज्ञानका क्षेत्रमा सर्वाधिक उद्धृत गरिएका कृतिहरूमध्ये तेस्रो स्थानमा छ भने शिक्षा क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी उद्धृत कृति बनेको छ।

फ्रेरेकोउत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्र अहिले सामाजिक विज्ञानका क्षेत्रमा सर्वाधिक उद्धृत गरिएका कृतिहरूमध्ये तेस्रो स्थानमा छ भने शिक्षा क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी उद्धृत कृति बनेको छ।

 

फ्रेरेको प्रसिद्धिले उनलाई आफ्नै देश ब्राजिलमा एकातिर निशाना र अर्कोतिर भविष्यद्रष्टा दुवै बनाएको छ। अहिले मोभिमेन्तो ब्राजिल लिभ्रे र रेभोल्तादोस अनलाइन जस्ता दक्षिणपन्थी अतिवादी समूहहरूले उनलाई विशेष रूपमा निशाना बनाइरहेका छन्। पुर्व राष्ट्रपति जायर बोल्सोनारोले त ब्राजिलको विद्यालय प्रणालीमा मार्क्सवादी वैचारिक दीक्षा फैलाउने षड्यन्त्रको पछाडि फ्रेरे रहेको दाबीसमेत गरेका थिए।

वास्तवमा, फ्रेरेको स्मृतिलाई मेटाउने बोल्सोनारोका प्रयासहरूले अमेरिकामा रिपब्लिकनहरूले आलोचनात्मक जातीय सिद्धान्तका चिन्तकहरू र मार्क्सवादी शिक्षाविद्हरूमाथि गर्दै आएका आक्रमणको स्मरण गराउँछन्। बोल्सोनारो र दक्षिणपन्थी आन्दोलन एस्कोला सेँ पार्टिदोले विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई कक्षाकोठामा शिक्षकहरूले पढाइरहेको दृश्यको भिडियो खिच्न प्रोत्साहित गरेका थिए, विशेषगरी उनीहरूले शिक्षकले वामपन्थी विचारहरूको वकालत गरिरहेको वा अझ खराब रूपमा, फ्रेरेका विचारबाट प्रेरित राजनीतिक वा सामाजिक दृष्टिकोणलाई प्रवर्द्धन गरिरहेको शंका गरेमा। बोल्सोनारोको पार्टीका एक संघीय सांसदले त फ्रेरेलाई दिइएको ब्राजिलियन शिक्षाका ‘संरक्षक’ भन्ने औपचारिक सम्मानजनक उपाधि नै खोस्ने विधेयकसमेत प्रस्तुत गरेका थिए।

बोल्सोनारो र दि इकोनोमिस्टले फ्रेरेलाई किन निशाना बनाउनु आवश्यक ठान्छन्? उनका विचारमा त्यस्तो के छ, जसलाई उनीहरूले यति खतरनाक ठान्छन्?

संयुक्त राज्य अमेरिकाका रूढिवादीहरू पनि फ्रेरेमाथि प्रहार गर्ने अभियानमा सामेल भएका छन्। दि इकोनोमिस्टको हालैको ‘दि थ्रेट फ्रम इलिब्रल लेफ्ट’ शीर्षकको अंकमा समावेश ‘वोक संस्कृति’ सम्बन्धी एउटा लेखले फ्रेरेको शिक्षाशास्त्रलाई माओको सांस्कृतिक क्रान्तिको भावनामा लेखिएको कृतिका रूपमा भ्रामक ढंगले प्रस्तुत गरेको छ। तर त्यस लेखले आफ्नो प्रमाण उत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्रको एउटा मात्र फुटनोटबाट टिपेको तथ्यलाई वास्ता गरेको छैन। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, फ्रेरेको सम्पूर्ण कार्य आम जनसमुदायसँगको ऐक्यबद्धताको आधारमा उभिएको थियो र सांस्कृतिक क्रान्तिको एउटा हिस्सा बनेको हिंसाको स्वरूपको उनी विरोधमा थिए।

त्यसो भए, बोल्सोनारो र दि इकोनोमिस्टले फ्रेरेलाई किन निशाना बनाउनु आवश्यक ठान्छन्? उनका विचारमा त्यस्तो के छ, जसलाई उनीहरूले यति खतरनाक ठान्छन्?

एक क्रान्तिकारी शिक्षाविद्को जीवन

पाउलो फ्रेरे सन् १९३० को दशकको विश्वव्यापी महामन्दीका बेला ब्राजिलको उत्तरपूर्वी क्षेत्रको रेसिफे राज्यमा हुर्किए। उनले युवावस्थामा जुन आँपको रूखको छायामुनि बसेर समय बिताउँथे, त्यसैका हाँगाबाट अक्षरहरू बनाएर पढ्न सिकेका थिए। सानै उमेरमा भोगेको भोक र गरिबीका कारण अन्ततः फ्रेरे आफ्ना सहपाठीभन्दा चार कक्षा पछाडि परे, र सन् १९३३ मा उनका बुबाको मृत्यु भएपछि अवस्था झन् कठिन बन्यो।

तर पनि फ्रेरेले अन्ततः आफ्नो विद्यालय शिक्षा पूरा गर्न सके, विश्वविद्यालयबाट स्नातक गरे, सन् १९५९ मा रेसिफे विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि हासिल गरे र कानुन व्यवसायमा प्रवेश गर्ने अनुमति पनि पाए (यद्यपि उनले कहिल्यै कानुन व्यवसाय गरेनन्)। उनले २६ वर्षको उमेरमा आफ्नो व्यावसायिक जीवन सुरु गरे र ओस्वाल्डो क्रुज माध्यमिक विद्यालयमा पोर्चुगिज भाषाका शिक्षकका रूपमा काम गर्न थाले। सन् १९४६ मा उनी सामाजिक सेवा विभागको शिक्षा तथा संस्कृति विभागका निर्देशक नियुक्त भए। यो संस्था रोजगारदाताहरूले स्थापना गरेको थियो, जसको उद्देश्य पेर्नाम्बुको राज्यका श्रमिकहरू र उनीहरूका परिवारलाई स्वास्थ्य, आवास, शिक्षा तथा मनोरञ्जनसम्बन्धी सेवा उपलब्ध गराउनु थियो। सन् १९६१ मा उनी रेसिफे विश्वविद्यालयको सांस्कृतिक विस्तार विभागका निर्देशक बने र सन् १९६२ मा व्यापक निरक्षरता सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको एउटा चर्चित शैक्षिक परियोजनामा संलग्न भए।

लोकपरम्पराहरूको प्रयोग र ज्ञानको सामूहिक निर्माणलाई दिएको महत्त्वका कारण उनी चर्चित भए। यही क्रममा फ्रेरेले आफूले ‘सांस्कृतिक वृत्त’ (cultural circles) भनेको अवधारणा विकास गर्न थाले।

सन् १९६२ मा रेसिफेमा फ्रेरेले सञ्चालन गरेको साक्षरता परियोजनाले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति दिलायो। विशेषगरी, लोकपरम्पराहरूको प्रयोग र ज्ञानको सामूहिक निर्माणलाई दिएको महत्त्वका कारण उनी चर्चित भए। यही क्रममा फ्रेरेले आफूले ‘सांस्कृतिक वृत्त’ (cultural circles) भनेको अवधारणा विकास गर्न थाले। उनले यसलाई ‘साक्षरता कक्षा’ (literacy classes) भन्न बढी रुचाउँथे, किनभने ‘साक्षरता’ र ‘निरक्षरता’ भन्ने शब्दहरूले पढ्ने र लेख्ने क्षमता श्रमिकहरूको सामाजिक संसारको अभिन्न अंग भइसकेको हुन्छ भन्ने पूर्वधारणा बोकेका थिए।

यस्तै एउटा सांस्कृतिक वृत्तमा ३०० जना उखु काट्ने श्रमिकले आश्चर्यजनक रूपमा केवल ४५ दिनमा पढ्न र लेख्न सिके। फ्रेरेको सफलताबाट उत्साहित हुनु स्वाभाविक नै थियो। त्यसैले राष्ट्रपति जोआँ गौलार्टको नेतृत्वमा रहेको ब्राजिल सरकारले दुई हजारवटा फ्रेरेवादी सांस्कृतिक वृत्त स्थापना गर्ने योजना बनायो। ती सांस्कृतिक वृत्तमार्फत पाँच लाख होइन, ५० लाख वयस्क शिक्षार्थीसम्म पुग्ने र दुई वर्षभित्र उनीहरूलाई पढ्न–लेख्न सिकाउने लक्ष्य राखिएको थियो। वयस्क जनसंख्याको केवल आधाले मात्र पढ्न र लेख्न सक्ने देशका लागि यो ठूलो उपलब्धि हुनेवाला  थियो।

फ्रेरेमाथि साम्यवादको प्रचार गरेको आरोप लगाइयो र उनलाई सोधपुछ तथा गिरफ्तार गरियो। सैन्य सरकारले उनलाई ७० दिनसम्म जेलमा राख्यो। राष्ट्रिय साक्षरता अभियानमा आफ्नो प्रभावशाली भूमिकाका कारण आफ्नो हत्या हुन सक्ने डरले उनी स्वनिर्वासनमा गए।

तर त्यो हुन सकेन। बरु, सन् १९६४ मा दक्षिणपन्थी सैन्य विद्रोहले लोकतान्त्रिक रूपमा निर्वाचित गौलार्ट सरकारलाई अपदस्थ गर्‍यो। फ्रेरेमाथि साम्यवादको प्रचार गरेको आरोप लगाइयो र उनलाई सोधपुछ तथा गिरफ्तार गरियो। सैन्य सरकारले उनलाई ७० दिनसम्म जेलमा राख्यो। राष्ट्रिय साक्षरता अभियानमा आफ्नो प्रभावशाली भूमिकाका कारण आफ्नो हत्या हुन सक्ने डरले उनी स्वनिर्वासनमा गए। वास्तवमा, ब्राजिलको सेनाले फ्रेरेलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय विध्वंसकारी’ र ‘ख्रिस्ट तथा ब्राजिलियन जनताका गद्दार’ का रूपमा हेरेको थियो। उनीमाथि ब्राजिललाई ‘बोल्सेभिक देश’ बनाउने प्रयास गरेको आरोपसमेत लगाइएको थियो।

फ्रेरेका निर्वासनका १६ वर्ष उथलपुथलपूर्ण पनि रहे र सिर्जनात्मक पनि। बोलिभियामा छोटो समय बिताएपछि उनले पाँच वर्ष चिलीमा बिताए। त्यहाँ उनी क्रिस्चियन डेमोक्रेटिक कृषि सुधार आन्दोलनमा संलग्न भए र कृषि सुधारसम्बन्धी अनुसन्धान तथा प्रशिक्षण संस्थामा युनेस्कोका सल्लाहकारका रूपमा काम गरे। सन् १९६९ मा उनले हार्वर्ड विश्वविद्यालयको विकास तथा सामाजिक परिवर्तन अध्ययन केन्द्रमा अतिथि प्राध्यापकका रूपमा काम गरे। त्यसको अर्को वर्ष उनी स्विट्जरल्यान्डको जेनेभा पुगे। त्यहाँ उनले विश्व चर्च परिषद्को शिक्षा कार्यालयका सल्लाहकारका रूपमा काम गरे र तान्जानिया तथा गिनी–बिसाउका लागि साक्षरता कार्यक्रमहरू विकास गरे। ती कार्यक्रमहरूको मुख्य जोड आफ्ना देशहरूको पुनःअफ्रिकीकरणमा थियो। त्यसैगरी, गिनी–बिसाउ र मोजाम्बिकजस्ता क्रान्तिपछिका पूर्व पोर्चुगिज उपनिवेशहरूमा साक्षरता कार्यक्रम विकास गर्ने काममा पनि उनी संलग्न भए। पेरु र निकारागुआका सरकारहरूलाई उनीहरूले सञ्चालन गरेका साक्षरता अभियानमा पनि उनले सहयोग गरे।

अन्ततः सन् १९८० मा फ्रेरे ब्राजिल फर्किए र पोन्टिफिसिया युनिभर्सिदादे कातोलिका दे साओ पाउलो तथा युनिभर्सिदादे दे क्याम्पिनासमा अध्यापन गर्न थाले। सन् १९८० देखि १९८६ सम्म उनी साओ पाउलोमा वर्कर्स पार्टीको वयस्क साक्षरता परियोजनाका पर्यवेक्षक रहे। सन् १९८९ देखि १९९२ सम्म उनले छोटो समय साओ पाउलोको शिक्षा सचिवका रूपमा काम गरे र त्यस सहरका जनताका लागि साक्षरता सुधारको आफ्नो आमूल परिवर्तनकारी कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिए।

विश्वव्यापी साक्षरता अभियान

निर्वासनमा रहँदाको सम्पूर्ण अवधिमा फ्रेरेले पछि गएर क्लासिक कृतिका रूपमा स्थापित हुने पुस्तकहरू लेखिरहेका थिए–  उत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्र, कल्चरल एक्सन फर फ्रिडम र पेडागोजी इन प्रोसेस: लेटर टु गिनी-बिसाउ । पछि उत्तर अमेरिका र युरोपका शिक्षाविद्, दार्शनिक तथा राजनीतिक कार्यकर्ताहरूले फ्रेरेको कामलाई अपनाए, तर त्यसको मूल निर्माण ग्लोबल साउथमै भएको थियो– ती आधारभूत समुदायहरू, सहरी बारियोहरू, झुपडबस्तीहरू र फाभेलाहरूमा, जहाँ दक्षिण अफ्रिकाको रंगभेदविरोधी अभियानदेखि ब्राजिलको भूमिहीन श्रमिक आन्दोलनसम्म असंख्य सामाजिक आन्दोलनहरूसँग उनको कामले प्रभाव पार्‍यो र स्वयं ती आन्दोलनहरूबाट पनि प्रभावित भयो।

फ्रेरेले शिक्षाविद्हरूलाई आफ्नो कामलाई विभिन्न राष्ट्रिय सीमापारि जस्ताको तस्तै ‘रोप्ने’ होइन, त्यसलाई नयाँ सन्दर्भअनुसार पुनःसिर्जना गर्न सधैँ प्रोत्साहित गरे। किनभने उनी आफ्ना शिक्षाहरू विशिष्ट रूपमा ब्राजिलियन सन्दर्भबाट विकसित भएको ठान्थे। उनी स्वयं पनि यस निष्कर्षमा सुरुदेखि नै पुगेका थिए। त्यसअघि उनले सामूहिक साक्षरता अभियान सञ्चालन गरेका अन्य देशका आफूजस्तै विचार राख्ने शिक्षाविद्हरूबाट सिकेका थिए र उनीहरूका अनुभवलाई ब्राजिलको परिस्थितिअनुकूल ढाल्न आवश्यक ठानेका थिए।

फ्रेरेले शिक्षाविद्हरूलाई आफ्नो कामलाई विभिन्न राष्ट्रिय सीमापारि जस्ताको तस्तै ‘रोप्ने’ होइन, त्यसलाई नयाँ सन्दर्भअनुसार पुनःसिर्जना गर्न सधैँ प्रोत्साहित गरे।

सन् १९६५ मा तेहरानमा आयोजित निरक्षरताविरुद्धको विश्व सम्मेलनमा फ्रेरेले क्युबाको साक्षरता अभियानका योजनाकार राउल फेरेरलाई भेटे। सन् १९७९ मा उनीहरू फेरि भेटे र निकारागुआको सान्दिनिस्ता क्रान्तिमा साक्षरताको भूमिकाबारे छलफल गरे।

एक वर्षभन्दा कम अवधिमा नौ लाखभन्दा बढी मानिसलाई साक्षर बनाउन सफल क्युबाको साक्षरता अभियानलाई फ्रेरेले बीसौँ शताब्दीका महान् शैक्षिक उपलब्धिहरूमध्ये एक मानेका थिए। निकारागुआमा सान्डिनिस्टाहरूले सञ्चालन गरेको साक्षरता अभियानका बारेमा पनि उनले यस्तै धारणा व्यक्त गरेका थिए।

फ्रेरेले क्युबाका स्वतन्त्रता आन्दोलनका नेता होसे मार्तीलाई बीसौँ शताब्दीका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण क्रान्तिकारी चिन्तकमध्ये एकका रूपमा खुलेर स्वीकार गरेका थिए। उनी फिडेल क्यास्ट्रो र अर्नेस्टो चे ग्वेभाराका दृढ प्रशंसक पनि थिए। त्यसैगरी, राष्ट्रपति ह्युगो चाभेज फ्रेरेका ठूलो प्रशंसक थिए र उनले फ्रेरेको कामलाई बोलिभारियन क्रान्तिमा समावेश गर्ने आफ्नो इच्छा मसँग व्यक्त गरेका थिए । यस अभियानमा मैले पनि छोटो समयका लागि आफ्नो सानो भूमिका निर्वाह गर्ने अवसर पाएँ।

फ्रेरेले क्युबाका स्वतन्त्रता आन्दोलनका नेता होसे मार्तीलाई बीसौँ शताब्दीका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण क्रान्तिकारी चिन्तकमध्ये एकका रूपमा खुलेर स्वीकार गरेका थिए। उनी फिडेल क्यास्ट्रो र अर्नेस्टो चे ग्वेभाराका दृढ प्रशंसक पनि थिए।

फ्रेरेको अप्रत्याशित निधन भएको एक सातापछि क्युबामा एउटा समारोहमा सहभागी हुने उनको कार्यक्रम थियो, जहाँ फिडेल क्यास्ट्रोले शिक्षामा फ्रेरेले पुर्‍याएको योगदानका लागि उनलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सम्मान प्रदान गर्ने कार्यक्रम थियो। उनका साथीहरूका अनुसार, त्यो फ्रेरेको जीवनकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सम्मान हुने वाला  थियो।

दृढ मार्क्सवादी

फ्रेरेका लागि पुँजीवादलाई चुनौती दिनु अत्यन्त जरुरी र तत्कालको आवश्यकता थियो। समाजवादी विकल्प कस्तो देखिनुपर्छ भन्नेबारे उनले प्रायः ठोस र विस्तृत खाका प्रस्तुत गरेनन्। तर भौतिकवादी ज्ञानमीमांसाप्रतिको उनको प्रतिबद्धता दृढ र गहिरो थियो। जीवनभर उनी मानवको आफ्नो इतिहास र समाज निर्माण गर्ने क्षमताप्रतिको आधुनिकतावादी विश्वासमा अडिग रहे र भाषाको अविच्छिन्न सामाजिक चरित्रमा पनि उनको गहिरो आस्था थियो।

फ्रेरे स्पष्ट रूपमा मार्क्सवादी थिए, तर राजनीतिक परिदृश्यलाई व्याख्या गर्दा उनले परम्परागत मार्क्सवादी–लेनिनवादी शब्दावलीको प्रयोग कहिल्यै गरेनन्। उदाहरणका लागि, सम्पूर्ण मूल्य उत्पादनको क्षेत्रबाट मात्र उत्पन्न हुन्छ भन्ने धारणा उनले प्रचार गरेनन्। न त विद्यालयहरूको मुख्य भूमिका पुँजीका अभिकर्ता र तिनका मालिकहरूको सेवा गर्नु हो भन्ने नै उनको विश्वास थियो।

शिक्षामार्फत ‘आफ्नो अवस्था सुधार्ने’ भन्ने प्रचलित सूत्रले पनि मानिसहरूबीचको ऐक्यबद्धतालाई व्यक्तिगत मेहनत, पुरस्कार र प्रगतिको झूटो आख्यानतर्फ मोड्ने वैचारिक पर्दाको काम गर्ने गरेको उनको धारणा थियो।

तर उनले पुँजीवादी  शिक्षालाई प्रभुत्वशाली र शोषणकारी सामाजिक व्यवस्थाका सामाजिक सम्बन्धहरूलाई पुनरुत्पादन गर्ने माध्यमका रूपमा हेरे। शिक्षामार्फत ‘आफ्नो अवस्था सुधार्ने’ भन्ने प्रचलित सूत्रले पनि मानिसहरूबीचको ऐक्यबद्धतालाई व्यक्तिगत मेहनत, पुरस्कार र प्रगतिको झूटो आख्यानतर्फ मोड्ने वैचारिक पर्दाको काम गर्ने गरेको उनको धारणा थियो।

फ्रेरे एक प्रभावशाली दार्शनिक थिए। तर उनले दर्शनलाई एकान्तिक चिन्तनमा सीमित राखेनन्; बरु मुक्तिकामी शिक्षाशास्त्रलाई अघि बढाउने साधनका रूपमा दर्शनको प्रयोग गरे। अधिनायकवादी शिक्षाका रूपहरूबाट मुक्ति प्राप्त गर्ने फ्रेरेको दृष्टिकोण हेगेलको स्वामी र दासबीचको द्वन्द्वात्मकताबाट प्रभावित थियो।  उत्पीडितहरूको आत्मरूपान्तरणसम्बन्धी उनको व्याख्या मार्टिन ब्युबर र जाँ–पल सार्त्रको अस्तित्ववादबाट प्रेरित थियो; र सामाजिक सम्बन्धहरूको ऐतिहासिकतासम्बन्धी उनको अवधारणा कार्ल मार्क्सको ऐतिहासिक भौतिकवादबाट प्रभावित थियो।

ब्राजिलका रोमन क्याथोलिक आर्चबिशप तथा ओलिन्डा र रेसिफेका धर्माध्यक्ष डोम हेल्डर कामाराले, जसको फ्रेरेमाथि गहिरो प्रभाव थियो–  उनले  केही छोटा वाक्यमा मुक्ति धर्मशास्त्रको मर्मलाई यसरी अभिव्यक्त गरेका थिए: ‘जब म गरिबलाई खाना दिन्छु, उनीहरू मलाई सन्त भन्छन्। जब म गरिबसँग खाना किन छैन भनेर सोध्छु, उनीहरू मलाई कम्युनिस्ट भन्छन्।’

प्रामाणिक शिक्षाका लागि प्रेमलाई आवश्यक पूर्वसर्तका रूपमा फ्रेरेले दिएको जोड कट्टरपन्थी क्रिस्चियन लिबरेसन थियोलोजीसँग उनको लामो समयदेखिको आत्मीयताको एउटा हिस्सा थियो। ब्राजिलका रोमन क्याथोलिक आर्चबिशप तथा ओलिन्डा र रेसिफेका धर्माध्यक्ष डोम हेल्डर कामाराले, जसको फ्रेरेमाथि गहिरो प्रभाव थियो–  उनले  केही छोटा वाक्यमा मुक्ति धर्मशास्त्रको मर्मलाई यसरी अभिव्यक्त गरेका थिए: ‘जब म गरिबलाई खाना दिन्छु, उनीहरू मलाई सन्त भन्छन्। जब म गरिबसँग खाना किन छैन भनेर सोध्छु, उनीहरू मलाई कम्युनिस्ट भन्छन्।’

फ्रेरे स्वयं क्याथोलिक थिए, तर उनी ‘धार्मिकता’ का विषयमा अत्यधिक चिन्तित थिएनन्। उनको चासो बरु मुक्त चर्चको सम्भावनाप्रति थियो– त्यस्तो क्षेत्रमा, जहाँ शिक्षा प्रणालीको ठूलो हिस्सा अझै पनि धार्मिक अधिकारीहरूको नियन्त्रणमा थियो। यसको सट्टा, फ्रेरेले आफूले प्रोफेटिक चर्च (prophetic church) भनेको अवधारणाको सपना देख्थे– त्यस्तो चर्च, जो पुँजीवादी समाजका पीडितहरूसँग ऐक्यबद्ध भएर उभिनेछ। यही दृष्टिले लिबरेसन थियोलोजीको केन्द्रीय सिद्धान्तका रूपमा ‘गरिबका पक्षमा विकल्प’ लाई व्यवस्थित रूपमा प्रतिपादन गर्ने गुस्ताभो गुटियरेजलाई उदीयमान कट्टरपन्थी क्रिस्चियन सिद्धान्तका केही प्रमुख तत्त्वहरू विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्न फ्रेरेलाई आमन्त्रण गर्न प्रेरित गर्‍यो।

उत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्र

लिबरेसन थियोलोजीसँग  फ्रेरेका सबै सम्बन्धका बाबजुद पनि, उनको जीवनकार्यलाई सबैभन्दा सहज रूपमा परिभाषित गर्ने शब्द ‘व्यवहारको दार्शनिक’ (philosopher of praxis) हो। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, फ्रेरेको दर्शन मानवलाई सक्रिय रूपमा अझ पूर्ण मानव बन्न मद्दत गर्ने उद्देश्यले विकसित गरिएको थियो र त्यो राजनीतिक तथा नैतिक परियोजनाका लागि संसारलाई बुझ्नुका साथै त्यसलाई रूपान्तरण गर्नु आवश्यक थियो। फ्रेरेको चर्चित अभिव्यक्ति ‘शब्द र संसार पढ्नु’ (reading the word and the world) ले यही कार्यलाई सबैभन्दा राम्रोसँग समेट्छ।

बोलिने र लेखिने शब्दको शक्तिप्रतिको फ्रेरेको मोह अतुलनीय थियो। हाम्रो सामु उपस्थित संसारबारे त्यस शक्तिले के उद्घाटित गर्छ र संसार कस्तो हुन सक्छ भन्ने सम्भावनाबारे उनी गहिरो रूपमा चिन्तित थिए। फ्रेरेका लागि साक्षरताको क्षेत्रले मानिसलाई सम्भावनासूचक ढंगमा बाँच्न सक्षम बनाउँछ अर्थात् ‘यस्तो भएझैँ’ (as if) अवस्थामार्फत नयाँ संसारतर्फ जाने बाटो खोल्छ।

बोलिने र लेखिने शब्दको शक्तिप्रतिको फ्रेरेको मोह अतुलनीय थियो। हाम्रो सामु उपस्थित संसारबारे त्यस शक्तिले के उद्घाटित गर्छ र संसार कस्तो हुन सक्छ भन्ने सम्भावनाबारे उनी गहिरो रूपमा चिन्तित थिए।

फ्रेरेको अर्को महत्त्वपूर्ण अवधारणा ‘अपरिक्षित सम्भाव्यता’ (untested feasibility) थियो। यो आशाको एउटा विस्तृत दर्शन थियो, जसले अधिकारबाट वञ्चित समूहहरूलाई आफ्ना ‘सीमित परिस्थितिहरू’– अर्थात् अविकासका कारण उनीहरूको मानवतामाथि थोपरिएका बाधा भन्दा पर जान र ती प्रतिकूल परिस्थितिलाई सिर्जनात्मक प्रयोगका लागि नयाँ ठाउँमा रूपान्तरण गर्न आह्वान गर्थ्यो। फ्रेरेका लागि साक्षरतामा दाउमा रहेको कुरा यही थियो: साक्षरता त्यस्तो अभ्यास हो, जसलाई मानिसलाई मुक्त र सशक्त बनाउन जत्तिकै सजिलै अधिकारबाट वञ्चित गर्न र बहिष्कृत गर्न पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

फ्रेरेको शिक्षाशास्त्रको आधारमा संसार र त्यसको रूपान्तरणसम्बन्धी जटिल तर ठोस भौतिकवादी दृष्टिकोण थियो। फ्रेरेका लागि संसारमाथि गरिने कुनै पनि क्रियाले हामीले चिनेको संसारलाई अनिवार्य रूपमा रूपान्तरण गर्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, संसारको रूपान्तरणले त्यसपछि व्यक्तिहरूले त्यस संसारमाथि गर्ने क्रियाको स्वरूपलाई पनि प्रभावित गर्छ। यस प्रक्रियामा प्रवेश गर्नु नै व्यक्तिहरूले आफूलाई गतिशील र खुला संसारमाथि क्रिया गर्ने कर्ताका रूपमा विकास गर्न सिक्ने प्रक्रिया हो; यसका विपरीत, बन्द र अपरिवर्तनशील व्यवस्थामा केवल अरूबाट क्रिया गराइने निष्क्रिय वस्तु भएर बस्नु होइन। उत्पीडितहरूले कसरी अधीनतामाथि विजय हासिल गर्न सक्छन् भन्ने फ्रेरेको दृष्टिकोण यही थियो।

फ्रेरेले आफूले ‘बैंकिङ शिक्षा’ भन्ने गरेको पद्दतिको विरोध गरे। यस पद्दतिमा विद्यार्थीको मस्तिष्कमा पहिल्यै स्थापित र प्रश्न नगरिएका ज्ञानहरू जम्मा गरिन्छ, मानौँ उनीहरू केही गर्न नसक्ने निष्क्रिय पात्र हुन्। फ्रेरेका अनुसार यस्तो शिक्षा सामाजिक रूपमा उत्पीडनकारी थियो र यसले संसारलाई यति स्थिर ठान्थ्यो कि उही पाठहरू बारम्बार, अनन्तसम्म दोहोर्‍याउन सकिन्थ्यो।

‘संवाद’ र ‘द्वन्द्वात्मकता’ फ्रेरेको शब्दावलीका दुई प्रमुख शब्द हुन्। फ्रेरेले ‘संवादात्मक भेट’ (dialogical encounter) भनेको कुरा वास्तवमा वैचारिक दीक्षाको ठीक विपरीत हो। यो विडम्बना ब्राजिल र अमेरिकाका आलोचनात्मक जातीय सिद्धान्त वा फ्रेरेवादी ‘वैचारिक दीक्षा’ का आलोचकहरूले बुझ्न सकेका छैनन्। फ्रेरेले आफूले ‘बैंकिङ शिक्षा’ भन्ने गरेको पद्दतिको विरोध गरे। यस पद्दतिमा विद्यार्थीको मस्तिष्कमा पहिल्यै स्थापित र प्रश्न नगरिएका ज्ञानहरू जम्मा गरिन्छ, मानौँ उनीहरू केही गर्न नसक्ने निष्क्रिय पात्र हुन्। फ्रेरेका अनुसार यस्तो शिक्षा सामाजिक रूपमा उत्पीडनकारी थियो र यसले संसारलाई यति स्थिर ठान्थ्यो कि उही पाठहरू बारम्बार, अनन्तसम्म दोहोर्‍याउन सकिन्थ्यो। उत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्रमा फ्रेरे भन्छन्:

‘संवाद त्यो भेट हो, जहाँ संवादमा सहभागी व्यक्तिहरूको संयुक्त चिन्तन र क्रिया रूपान्तरण तथा मानवीकरण गरिनुपर्ने संसारतर्फ निर्देशित हुन्छ। त्यसैले संवादलाई एक व्यक्तिले अर्को व्यक्तिमा विचारहरू ‘जम्मा गर्ने’ कार्यमा सीमित गर्न सकिँदैन, न त छलफलमा सहभागीहरूले ‘उपभोग’ गर्ने विचारहरूको सामान्य आदानप्रदानमा नै यसलाई रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। … संवाद संसारलाई नाम दिने मानिसहरूबीचको भेट भएकाले, केही मानिसहरूले अरूको तर्फबाट संसारलाई नाम दिने परिस्थिति यो हुनु हुँदैन।’

उत्पीडितहरूसँग उभिनु फ्रेरेका लागि केवल नैतिक अनिवार्यता मात्र थिएन– जसरी लिबरेसन थियोलोजीका लागि थियो– यो ज्ञानमीमांसासम्बन्धी अनिवार्यता पनि थियो। उनको दृढ मान्यता थियो कि यही नै त्यस्तो धारणासँग सम्बन्ध विच्छेद गर्ने एक मात्र बाटो हो, जसअनुसार शुद्ध विचारहरूको कुनै छुट्टै संसार हुन्छ र त्यसलाई निश्चित अधिकारीहरूले निकालेर अरूलाई हस्तान्तरण गर्न सक्छन्।

कर्ता–विषयका रूपमा, फ्रेरेले हामीलाई पूर्वनिर्मित ज्ञानको कारागार र त्यससँग जोडिएका प्रभुत्वका सम्बन्धहरूबाट बाहिर निस्कन प्रोत्साहित गर्छन्, हामीलाई आकार दिने भौतिक परिस्थितिहरूलाई परिवर्तन गरेर। उत्पीडितहरूसँग उभिनु फ्रेरेका लागि केवल नैतिक अनिवार्यता मात्र थिएन– जसरी लिबरेसन थियोलोजीका लागि थियो– यो ज्ञानमीमांसासम्बन्धी अनिवार्यता पनि थियो। उनको दृढ मान्यता थियो कि यही नै त्यस्तो धारणासँग सम्बन्ध विच्छेद गर्ने एक मात्र बाटो हो, जसअनुसार शुद्ध विचारहरूको कुनै छुट्टै संसार हुन्छ र त्यसलाई निश्चित अधिकारीहरूले निकालेर अरूलाई हस्तान्तरण गर्न सक्छन्।

फ्रेरेका लागि सत्य सधैँ संवादात्मक थियो,  सत्य सधैँ दैनिक जीवनको द्वन्द्वात्मक अन्तर्विरोधमा एकअर्कासँग गाँसिएका ‘स्व’ र ‘अर्को’सँग सम्बन्धित थियो।

आजको सन्दर्भमा फ्रेरे

फ्रेरेले आफूलाई शिक्षाका विभिन्न आन्दोलन र प्रवृत्तिसँग जोडेर चिनाउने प्रयासको सधैँ प्रतिरोध गरे। केहीले उनलाई लोकप्रिय शिक्षा, वयस्क शिक्षा, शैक्षिक परिवर्तन, गैरऔपचारिक शिक्षा, प्रगतिशील शिक्षा वा मार्क्सवादी शिक्षाशास्त्रजस्ता विभिन्न धारासँग आबद्ध रहेको दाबी गरेका थिए। यीमध्ये केही धाराहरू अन्ततः शैक्षिक नीतिका विज्ञहरूको नियन्त्रणमा पुगे पनि फ्रेरेको परियोजना भने दृढ रूपमा उत्पीडितहरूको शिक्षाशास्त्र नै रह्यो।

आज हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई आवश्यक पर्ने कुरा यस्तो शिक्षाशास्त्र हो, जसले विद्यार्थीहरूलाई आफ्ना जीवन्त अनुभवहरूलाई अझ व्यापक र जटिल सामाजिक–राजनीतिक सन्दर्भमा बुझ्न सक्षम बनाओस्। संयुक्त राज्य अमेरिका र ब्राजिलमा चलिरहेका सांस्कृतिक युद्धहरू कम्तीमा आंशिक रूपमा यही कुराले उत्पन्न गर्ने डरका बारेमा हुन्।

हाम्रो संसार धेरै अर्थमा त्यही संसार हो, जसलाई फ्रेरेले आउन नदिन संघर्ष गरेका थिए। यस्तो संसार, जहाँ समस्या उठाएर प्रश्न गर्ने माध्यमबाट ज्ञान हासिल गर्ने अभ्यास अनन्त सांस्कृतिक युद्धहरूका कारण क्रमशः कमजोर हुँदै गइरहेको छ; जहाँ प्रमाणमा आधारित तर्क गर्ने शिक्षकहरू नै आलोचनाको निशाना बनिरहेका छन्; जहाँ संयुक्त राज्य अमेरिकाको औपनिवेशिक संलग्नता र दासप्रथाको क्रूर इतिहासलाई चुनौती दिने मानिसहरू दण्डित भइरहेका छन्। फ्रेरेले आह्वान गरेको साहसी चिन्तनको अभावले आजका अधिकांश राजनीतिक नेता र सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूको नैतिक कायरतालाई झन् गम्भीर बनाएको छ।

आज हाम्रो शिक्षा प्रणालीलाई आवश्यक पर्ने कुरा यस्तो शिक्षाशास्त्र हो, जसले विद्यार्थीहरूलाई आफ्ना जीवन्त अनुभवहरूलाई अझ व्यापक र जटिल सामाजिक–राजनीतिक सन्दर्भमा बुझ्न सक्षम बनाओस्। संयुक्त राज्य अमेरिका र ब्राजिलमा चलिरहेका सांस्कृतिक युद्धहरू कम्तीमा आंशिक रूपमा यही कुराले उत्पन्न गर्ने डरका बारेमा हुन्। सही होस् वा गलत, विद्यार्थीहरूलाई नारीवादी सिद्धान्त, आलोचनात्मक जातीय सिद्धान्त, उपनिवेशमुक्ति सिद्धान्त तथा विश्लेषणका अन्य भाषाहरूको महत्त्वबारे विचार गर्न आमन्त्रण गर्नुको अर्थ ती दृष्टिकोणहरू सम्भव बनाउने ऐतिहासिक अनुभवहरूबारे पनि विचार गर्नु हो।

यसको मूलमा, चाहे ब्राजिल होस् वा संयुक्त राज्य अमेरिका, दक्षिणपन्थले वैचारिक दीक्षाको विशाल षड्यन्त्रको भय फैलाइरहेको छ, किनभने स्वयं उनीहरू डराइरहेका छन्। हाम्रा विद्यालयहरूलाई परस्पर प्रतिस्पर्धी विश्वदृष्टिहरू थोपर्ने डार्विनवादी संघर्षको मैदानका रूपमा चित्रण गरेर रूढिवादीहरू सुविधाजनक रूपमा हामीलाई त्यो कुरा बिर्साउन खोजिरहेका छन्, जुन फ्रेरेले बुझ्न मद्दत गरेका थिए: शिक्षा स्थिर विश्वदृष्टिहरूका बारेमा मात्र होइन; सम्भावित रूपमा यो संसारलाई नै परिवर्तन गर्ने प्रक्रियाका बारेमा पनि हो।

फ्रेरेकै शब्दमा भन्दा: ‘संसारलाई पढ्नु शब्दलाई पढ्नुभन्दा अगाडि आउँछ।’
Source: https://jacobin.com/2021/09/paulo-freires-ideas-are-just-as-powerful-today-as-ever

अनुवाद एवं प्रस्तुति: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला । उचित तरिकाले स्रोत नखुलाइकन प्रकाशित गरिएमा बौद्धिक चोरी मानिनेछ ।–दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ? यस लिङ्कमा थिच्नुहोस्