क्रान्तिनायक चे ग्वेभाराका मनपर्ने पाँच पुस्तकहरू

विश्वभरका विद्रोही, युवा र क्रान्तिकारीहरूका लागि चे ग्वेभारा सधैं एक प्रेरणाको स्रोत रहिआएका छन्। एक कुशल चिकित्सक, क्रान्तिकारी नेता र क्युबाली क्रान्तिका प्रमुख नायक चे ग्वेभारा केवल बन्दुक र राजनीतिक सिद्धान्तमा मात्र विश्वास राख्दैनन् थिए, उनी एक अति नै गम्भीर र समर्पित पाठक पनि थिए। चे ग्वेभाराका जीवनलाई गहिरो रूपले प्रभावित गर्ने पुस्तकहरु अनगिन्ती थिए । तीमध्ये पनि पाँच पुस्तकहरुले उनलाई निक्कै प्रभावित तुल्याएको थियो । चे ग्वेभारालाई मनपर्ने ती पाँच महत्वपूर्ण पुस्तकहरू हुन्– आँद्रे माल्होको म्यान्स फेट (Man’s Fate), कार्ल मार्क्सको ‘दास क्यापिटल’ (Das Kapital), ज्याक लन्डनको ‘द कल अफ द वाइल्ड’ (The Call of the Wild), पाब्लो नेरुदाको ‘टु्वेन्टी लभ पोयम्स एन्ड अ सङ अफ डिस्पेयर’ (Twenty Love Poems and a Song of Despair), र मिगुएल डे सेर्भेन्ट्सको ‘डन क्विक्सोट’ (Don Quixote)। यी पाँच पुस्तकहरूले चे ग्वेभाराको वैचारिक विकास, क्रान्तिकारी चेतना र मानवीय संवेदनालाई आकार दिन निक्कै भूमिका खेलेको थियो ।

क्रान्तिकारी जीवनयात्रामा पुस्तकहरूको गहिरो प्रभाव

चे ग्वेभाराले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय संघर्षको मैदानमा, जङ्गलमा र हिमालहरूमा बिताए। लडाइँका अनिश्चितता र कठिन परिस्थितिहरूमा पनि पुस्तकहरू उनका स्थायी र घनिष्ठ साथी थिए। उनको झोलाभरि औषधि र बन्दुकका गोली त हुन्थे नै । त्यसका साथसाथै त्यसमा दर्शन, कविता र उपन्यासका ठेलीहरू पनि समेटिएका हुन्थे। उनले पुस्तकहरूलाई समय काट्ने साधनको रूपमा मात्रै पटक्कै लिएका थिएनन् । उनले त ती पुस्तकहरुलाई समाजलाई बुझ्ने, मानिसको मनोविज्ञानलाई आत्मसात गर्ने र क्रान्तिको दिशा तय गर्ने मुख्य हतियारको रूपमा लिएका थिए। उनका यी पाँच मनपर्ने पुस्तकहरूले फरक-फरक आयामबाट चे ग्वेभाराको व्यक्तित्व निर्माणमा योगदान पुर्‍याएका छन्।

आँद्रे माल्होको ‘मान्स फेट’

फ्रान्सेली लेखक आँद्रे माल्हो (André Malraux) द्वारा लिखित ‘म्यान्स फेट’ (Man’s Fate / La Condition Humaine) उपन्यास सन् १९३३ को साङ्घाई विद्रोहको पृष्ठभूमिमा आधारित छ। यस पुस्तकले क्रान्ति, मानवीय पीडा, उद्देश्य र मृत्युको भयबीचको द्वन्द्वलाई अत्यन्त जीवन्त ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ। क्रान्तिकारीहरूले सामना गर्ने नैतिक संकट र उनीहरूको वैचारिक समर्पण यस उपन्यासको मुख्य मर्म हो। चे ग्वेभारा जस्तो एउटा व्यावहारिक क्रान्तिकारीका लागि यो पुस्तकले क्रान्तिको बाटोमा आउने कठिन मानवीय निर्णयहरूलाई बुझ्न ठूलो मद्दत गरेको थियो। क्रान्ति भनेको खालि सत्ता परिवर्तन मात्रै होइन, यो त मानिसको भाग्य बदल्ने र मानवीय अस्तित्वको अर्थ खोज्ने संघर्ष पनि हो भन्ने भावना यो पुस्तकबाट प्रस्फुटित हुन्छ। चे ले यस उपन्यास मार्फत क्रान्तिकारीहरूको आन्तरिक सङ्घर्ष र मनोवैज्ञानिक जटिलताहरूलाई गहिरो रूपमा आत्मसात् गरेका थिए।

 कार्ल मार्क्सको ‘दास क्यापिटल’

कार्ल मार्क्सको अर्थशास्त्र र दर्शनको यो महाग्रन्थ ‘दास क्यापिटल’ ले विश्वको राजनीतिक इतिहासलाई नै बदलिदिएको छ। पुँजीवादको आलोचना र श्रम शोषणका वैज्ञानिक विश्लेषणले भरिएको यो पुस्तक चे ग्वेभाराको वैचारिक मेरुदण्ड नै थियो। एक मेडिकल विद्यार्थी र ल्याटिन अमेरिकाको यात्राका क्रममा गरिबी, असमानता र साम्राज्यवादी शोषणलाई नजिकबाट देखेका चे ग्वेभाराले मार्क्सवादी सिद्धान्तबाटै आफ्नो क्रान्तिकारी दिशा तय गरेका थिए। ‘दास क्यापिटल’ ले उनलाई समाजमा विद्यमान आर्थिक असमानताको जरो कहाँ छ भनेर बुझ्न सिकायो। पुँजीवादी व्यवस्थाले कसरी श्रमिक वर्गको शोषण गर्छ र यसको अन्त्यका लागि सामूहिक संघर्ष कति आवश्यक छ भन्ने चेत चेमा यही ग्रन्थको अध्ययनबाट प्रगाढ बन्दै गएको थियो।

ज्याक लन्डनको ‘द कल अफ द वाइल्ड’

अमेरिकी लेखक ज्याक लन्डनको यो प्रसिद्ध उपन्यास ‘द कल अफ द वाइल्ड’  (The Call of the Wild) प्रकृति, अस्तित्वको लडाइँ र स्वतन्त्रताप्रतिको अदम्य  तिर्सनाको कथा हो। यस उपन्यासका मुख्य पात्र बक नामको कुकुरले कसरी सभ्यताको दायरा तोडेर जङ्गलको कठोर वास्तविकता र आफ्नो आन्तरिक स्वाभिमानसँग जोडिन पुग्छ भन्ने कुरा यसमा दर्शाइएको छ। चे ग्वेभाराको जीवन पनि आरामदायी मध्यवर्गीय पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट निस्केर ल्याटिन अमेरिकाको कठोर यात्रा र क्रान्तिको जङ्गली मार्ग समात्ने क्रमसँग मेल खान्छ। ‘द कल अफ द वाइल्ड’ ले उनलाई विषम परिस्थितिमा पनि हार नमान्ने अदम्य साहस, साहसपूर्ण निर्णय र प्रकृतिको काखमा बाँच्ने दृढता प्रदान गरेको थियो। यो पुस्तकले उनभित्रको विद्रोही आत्मालाई अझ बढी प्रज्वलित बनाउन अहम् भूमिका खेलेको पाइन्छ।

 पाब्लो नेरुदाको ‘टु्वेन्टी लभ पोयम्स एन्ड अ सङ अफ डिस्पेयर’

चिलीका नोबेल पुरस्कार विजेता महान् कवि पाब्लो नेरुदाको कविता संग्रह ‘टु्वेन्टी लभ पोयम्स एन्ड अ सङ अफ डिस्पेयर’ (Twenty Love Poems and a Song of Despair) प्रेम, उत्कट चाहना, प्रकृति र गहिरो विषादको एक अद्वितीय संगम हो। क्रूर क्रान्तिकारी र कडा योद्धाको छविभन्दा बाहिर चे ग्वेभाराभित्र एक संवेदनशील कवि हृदय र रोमान्टिक स्वभाव पनि थियो। उनी कविताहरू गहिरो चासोका साथ पढ्थे र सम्झन्थे। नेरुदाका यी कविताहरूले चेलाई प्रेमको कोमलता, मानिसप्रतिको अगाध माया र जीवनका सुक्ष्म सौन्दर्यहरूसँग जोडिराख्थ्यो। क्रान्तिको कठोरता र बारूदको गन्धबीच पनि मानिसले किन प्रेम गर्नुपर्छ र किन मानवीय संवेदनालाई जीवित राख्नुपर्छ भन्ने पाठ यो कविता संग्रहले उनलाई सिकायो। यसले चे ग्वेभारालाई एक रुखो लडाकु होइन, न्याय र प्रेमका लागि लड्ने एक संवेदनशील मानिसको रूपमा चिन्न मद्दत गर्छ।

 मिगुएल डे सेर्भेन्ट्सको ‘डन क्विक्सोट’ (Don Quixote)

स्पेनी साहित्यकार मिगुएल डे सेर्भेन्ट्सको अमर कृति ‘डन क्विक्सोट’ चे ग्वेभाराको जीवनमा सबैभन्दा धेरै प्रभाव पार्ने पुस्तकहरूमध्ये एक हो। यस उपन्यासको मुख्य पात्र डन क्विक्सोट आफ्नो समयको वास्तविकताभन्दा टाढा रहेर संसारका अन्याय र बेथितिहरूविरुद्ध एक्लै लिन हिँड्ने एक काल्पनिक नायक हुन् । तर समाजले उनलाई पागल ठान्छ। जबकि उसको त्यो 'पागलपन' मा संसारलाई सुधार्ने पवित्र उद्देश्य लुकेको हुन्छ। चे ग्वेभाराको जीवन यात्रा पनि ठ्याक्कै यही पात्रसँग दाँज्न सकिन्छ। चेले संसारका असम्भव जस्ता लाग्ने क्रान्तिकारी सपनाहरू देख्दा र ल्याटिन अमेरिकाको मुक्ति संग्राममा होमिइँदा धेरैले उनलाई पागल वा मुर्ख ठानेका थिए। तर चे ले डन क्विक्सोटकै झैं असम्भवलाई सम्भव बनाउने अठोट लिएका थिए। यो पुस्तकले उनलाई संसारका ठूला-ठूला साम्राज्य र अन्यायपूर्ण व्यवस्थाहरूका विरुद्ध एक्लै भए पनि उभिने प्रेरणा दियो।

सारमा भन्दा चे ग्वेभारा खालि एउटा नाम वा बन्दुक बोकेको विद्रोही मात्र थिएनन्; उनी साहित्य, दर्शन, कविता र इतिहासको गहिरो अध्ययन गर्ने एक बौद्धिक क्रान्तिकारी पनि थिए। माथि उल्लेखित पाँच पुस्तकहरूले उनको विचारलाई तिखार्ने काम मात्र गरेनन्, उनलाई एक दृढ सङ्कल्पित र दूरदर्शी नेता बनाउन अमूल्य योगदान पनि दिए। आज पनि विश्वभरका मानिसहरूका लागि चे ग्वेभाराको व्यक्तित्व जति आकर्षक छ, उनका यी मनपर्ने पुस्तकहरू पनि त्यत्तिकै प्रेरणादायी र मार्गदर्शक बनेका छन्।