सपनाको मृत्यु र फासीवादी उन्माद

फासीवाद शब्दको प्रयोग: बुझ्ने कसरी ?

इटालीमा 'फासीजम्' (Fascism) भन्ने शब्द प्रचलनमा आउनु भन्दा पहिले पनि संसारमा फासीवाद अस्तित्वमा थियो। मानव समाज यस्तो प्रवृत्तिबाट कहिल्यै पनि पूर्ण रूपमा मुक्त हुन सक्दैन। सामान्यतया चर्चा गरिने निरङ्कुशता, अधिनायकवाद वा तानाशाही जस्ता शब्दहरू राजनीतिक र शासकीय स्वरूपलाई बुझाउने शब्दहरू हुन्, तर फासीवादलाई बुझ्न यसका मुख्य पाँचवटा आयामहरूलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ।

फासीवादका पाँच आयामहरू

फासीवादको पहिलो कडी धर्मान्धता हो। विगतमा क्राइस्टलाई क्रसमा किला ठोकेर झुन्ड्याइनु, क्रुसेड (धर्मयुद्ध) हरू निम्त्याइनु, हिन्दु धर्मभित्र दलितमाथि अन्याय हुनु, तथा वर्तमान समयमा बर्मामा बौद्धमार्गीहरूद्वारा रोहिङ्ग्याहरूमाथि र श्रीलङ्कामा हिन्दुहरूमाथि गरिएको दमन यसै धर्मान्धताका उदाहरणहरू हुन्।

राष्ट्रभक्ति आफैँमा राम्रो कुरा हो, तर राष्ट्रको नाममा मर्न तयार हुने नभई अरूलाई मार्न मात्र तयार हुने जुन 'उग्र-राष्ट्रवाद' छ, त्यो फासीवादको दोस्रो अर्थात् राजनीतिक आयाम हो।

सामाजिक घृणा/जेनोफोबिया अन्तर्गत समाजमा 'म र अरू' भन्ने भावना विकास गरिन्छ। "म तिमीलाई चिन्दिन, त्यसैले तिमीलाई घृणा गर्छु र तिमी मेरो मान्छे होइनौ" भन्ने खालको संकुचित सोच र अन्यप्रतिको घृणा नै यसको सामाजिक आयाम हो।

जनउत्तेजना/डेमागोगी अन्तर्गत "हामी मात्र तिमीहरूलाई जोगाउन सक्छौ" भन्दै जनतामाझ एउटा उन्माद वा भ्रम छरेर राजनीतिक फाइदा लिने काम गरिन्छ।

फासीवादको आर्थिक पक्षमा प्रियतावाद जोडिएर आउँछ, जसले सस्तो लोकप्रियताका लागि आर्थिक एजेन्डाहरू पस्कने गर्दछ।

संसारमा फासीवादी पार्टीहरू गठन हुनुभन्दा अगाडि देखि नै फासीवादी प्रवृत्ति विद्यमान थियो। वर्तमान समयमा, खासगरी अमेरिकामा डोनाल्ड ट्रम्प सत्तामा आइसकेपछि, पश्चिमा बौद्धिक वर्गले फासीवादका बारेमा अलि बढी चर्चा, व्याख्या र विश्लेषण गर्न थालेको देखिन्छ।

जब यी पाँचवटै आयामहरू एक ठाउँमा जोडिन्छन्, तब स्वाभाविक रूपमा एउटा अत्यन्तै निरङ्कुश शासकीय व्यवस्थाको जन्म हुन्छ। यसै व्यवस्थालाई समग्रमा इटालीमा 'फासीवाद' र जर्मनीमा 'नाजीवाद' भनियो। यसै सन्दर्भमा भारतमा 'हिन्दुत्वको शासन' र नेपालमा अहिलेसम्म स्थापित शब्दावली अनुसार तानाशाहीसँग मिल्दोजुल्दो व्यवस्था भन्न सकिन्छ। यी पाँचवटा आयामहरू समेटिएको हुनाले नै यसलाई फासीवाद भनेर परिभाषित गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

यस विषयमा थप स्पष्ट पार्नुपर्दा, संसारमा फासीवादी पार्टीहरू गठन हुनुभन्दा अगाडि देखि नै फासीवादी प्रवृत्ति विद्यमान थियो। वर्तमान समयमा, खासगरी अमेरिकामा डोनाल्ड ट्रम्प सत्तामा आइसकेपछि, पश्चिमा बौद्धिक वर्गले फासीवादका बारेमा अलि बढी चर्चा, व्याख्या र विश्लेषण गर्न थालेको देखिन्छ।

विगत र वर्तमानको फासीवाद: समानता र भिन्नता

भारतमा के भइरहेको छ र नेपालमा पनि विगतमा के हुने गरेको थियो वा अहिले के हुँदैछ भन्ने सन्दर्भमा, विगतको फासीवाद र अहिले हामीले चर्चा गरिरहेको आधुनिक फासीवादबिच केही खास भिन्नता र विशेषताहरू छन्।

हरेक कालखण्डको आफ्नै विशिष्टता हुन्छ। अहिले हामी जुन युगमा बाँचिरहेका छौँ, यो मूलतः एउटा 'कारोबारी युग' हो। यसलाई बजारको नियम अर्थात् माग र आपूर्तिको दुईवटा तरिकाबाट हेर्न सकिन्छ: १. जहाँ माग हुन्छ, त्यहाँ आपूर्ति हुन्छ। २. आपूर्तिकर्ता (वा उद्यमी) ले आफैँ बजारमा मागको सिर्जना गर्दछ।

आजको समयमा राजनीतिक उद्यमीहरूले पनि यसै गरी कृत्रिम माग सिर्जना गरिरहेका छन्। उदाहरणका लागि, मंगल ग्रहमा कोही नपुगे पनि त्यहाँको जग्गा बेच्ने र त्यो जग्गा किन्न तयार हुने मानिसहरू फेला परिसकेका छन्।

फासीवादको सामाजिक माग र मानसिकता

सामाजिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, फासीवादको माग समाजमा कतिबेला सिर्जना हुन्छ भने:

जब समाजमा अनिश्चितता अत्यन्तै बढेर जान्छ।

जब समाजका लागि न्याय भन्दा पनि व्यवस्था मुख्य प्राथमिकता बन्न पुग्छ (Not Justice, but Order)। मानिसहरू न्याय पाउनुभन्दा व्यवस्था वा 'अर्डर' मात्रै कायम भए पुग्छ भन्ने मानसिकतामा पुग्छन्।

जब समाजमा असमानतालाई स्वाभाविक मान्न थालिन्छ। "चराचुरुङ्गी र जनावरमा त सानो-ठुलो वा विभेद हुन्छ भने मानिसमा बराबरीको कुरा किन गर्ने?" भन्ने जस्ता अनुदार सामाजिक भाष्यहरू निर्माण हुन थाल्छन्।

पुराना र आधुनिक आपूर्तिकर्ता (शासक) बिचको भिन्नता

जब समाजमा यस्तो संकुचित माग सिर्जना हुन्छ, तब राजनीतिक आपूर्तिकर्ताहरूले त्यसलाई फरक ढङ्गले उपयोग गर्छन्। विगत र वर्तमानको फासीवादमा यहीँनेर मुख्य भिन्नता देखिन्छ:

अहिलेका शासक वा आपूर्तिकर्ताहरूलाई त्यति धेरै दुःख गरिरहनु पर्दैन। किनभने, अहिलेको समाजमा फासीवादी प्रवृत्तिलाई एउटा अवसरको रूपमा देख्ने र त्यसबाट फाइदा उठाउन खोज्ने एउटा छुट्टै समूह जन्मिसकेको छ।

विगतको फासीवाद: पुरानो जमानामा फासीवाद लागु गर्न कठोर र अनुशासित सेना तयार गर्नु पर्दथ्यो, कडा कानुनहरू बनाउनु पर्दथ्यो र मुख्यतः सैनिक वा सिपाहीतन्त्रको बलमा शासन चलाइन्थ्यो।

आधुनिक फासीवाद: अहिलेका शासक वा आपूर्तिकर्ताहरूलाई त्यति धेरै दुःख गरिरहनु पर्दैन। किनभने, अहिलेको समाजमा फासीवादी प्रवृत्तिलाई एउटा अवसरको रूपमा देख्ने र त्यसबाट फाइदा उठाउन खोज्ने एउटा छुट्टै समूह जन्मिसकेको छ। उनीहरू हेर्दा र बोल्दा हामी जस्तै सामान्य देखिन्छन्, तर अवसर छोप्न माहिर हुन्छन्।

यसका साथै, वर्तमान समयमा प्रचारतन्त्र (Propaganda Platforms/Social Media) का हतियारहरू यति धेरै शक्तिशाली र बलिया भएका छन् कि आधुनिक फासीवादीहरूलाई वर्षौँ लगाएर सङ्गठन बनाइराख्ने, कार्यकर्तालाई अनुशासित बनाउने वा ऋण खोजेर हतियार किन्ने जस्ता पुराना अप्ठ्यारा र झन्झटिला प्रक्रियाहरू पूरा गरिरहनु नै पर्दैन। उनीहरू प्रविधिको प्रयोग गरेर सजिलै आफ्नो पकड जमाउन सफल भइरहेका छन्।

मानव इतिहासमा अहिलेको जस्तो गहिरो आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक असमानता यसभन्दा अघि सायदै कहिल्यै देखिएको थियो। यही चौतर्फी असमानताले समाजमा कट्टरतालाई बढावा दिइरहेको छ।

विगत र वर्तमानको अवस्थालाई सहज बनाउने तेस्रो मुख्य कारण भनेको आजको विश्वमा विद्यमान चरम असमानता हो। मानव इतिहासमा अहिलेको जस्तो गहिरो आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक असमानता यसभन्दा अघि सायदै कहिल्यै देखिएको थियो। यही चौतर्फी असमानताले समाजमा कट्टरतालाई बढावा दिइरहेको छ।

कट्टरताको यो बढ्दो जगमा उभिएको आधुनिक फासीवादलाई एउटा जीवन्त विम्ब (Metaphor) मार्फत यसरी बुझ्न सकिन्छ:

एकातिर समाजमा चरम असमानताका कारण 'पराल' सुकेर आगो सल्किन लागेको अवस्था छ भने, अर्कोतिर आगो लगाउनेसँग निकै शक्तिशाली 'सलाई' (प्रचारतन्त्र र प्रविधि) छ, र त्यसमाथि खन्याउनका लागि 'तेल' समेत पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध छ।

यही अनुकूल परिस्थितिका कारण आज संसारभरि विभिन्न रूप र आवरणमा फासीवाद फैलिरहेको छ। कतै यो सैनिक तानाशाहको रूपमा देखिएको छ भने कतै निर्वाचित निरङ्कुशता का रूपमा। कतै पैतृक वा पारिवारिक शासनका रूपमा यो प्रकट भइरहेको छ भने कतै ठुला व्यापारी र सीमित धनाढ्यहरूको कब्जामा रहने धनाढ्यतन्त्रका रूपमा।

बाहिरबाट हेर्दा यी सबै व्यवस्था फरक-फरक नाम र स्वरूपमा देखिए पनि, यिनीहरूको भित्री मर्म र चरित्र भने पूर्ण रूपमा फासीवादी नै हो।

फासीवादको  सामाजिक साँस्कृतिक जग

नेपालमा फासीवादी प्रवृत्तिको वैश्विक आधारहरू बुझ्नुअघि हाम्रै देशभित्र यसका आधारहरू के-कसरी तयार भइरहेका छन् भनेर हेर्नु बढी सान्दर्भिक र सजिलो हुन्छ। अहिले नेपालको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्थाले यस प्रकारका आधारहरू निर्माण गरिरहेको देखिन्छ:

चरम आर्थिक असुरक्षा र बेरोजगारी

देशमा आर्थिक असुरक्षा निकै चुलिएको छ। साना पसल थाप्नेदेखि लिएर फ्याक्ट्रीका मालिक वा अरबपतिहरू समेत कुन बेला बिना आधार थुनिने हुन् भन्ने त्रासको वातावरण छ। बेरोजगारीको समस्या त झन् विकराल छ। विदेश पलायनको अवस्थालाई हेर्ने हो भने, गुँड छोडेर उडेको चरा त बेलुका आफ्नै गुँडमा फर्किन्छ, तर हामी यस्ता चरा भएका छौँ जसलाई यो देशरूपी गुँडमा कहिल्यै फर्किनु नपरोस् भन्ने तीव्र चाहना छ। राज्यप्रति चरम निराशा छ र यसले केही राम्रो गर्ला भन्ने आशा मानिसमा बाँकी छैन।

सामान्यतया काम छिटो गराउन अलिअलि पैसा दिने ('ग्रिज' गर्ने वा तेल हालेर मेसिन चलाउने जस्तो) भ्रष्टाचार त कतिपय ठाउँमा हुन्छ नै, तर नेपालमा अहिले पैसा नदिई कुनै कामै नहुने चरम अवस्था छ। यहाँ नियम नै बनाएर नीतिगत रूपमा भ्रष्टाचार गर्ने प्रवृत्ति संस्थागत भइसकेको छ।

जात, धर्म, क्षेत्र, भाषा, र मधेस-पहाडको पहिचानलाई लिएर समाजमा यति धेरै तनाव सिर्जना गरिएको छ कि कुनै पनि मानिस आफ्नो वास्तविक पहिचानसहित सहज रूपमा बाँच्न सक्ने अवस्था छैन। उदाहरणका लागि, मधेसी पहिचान भएका बालेन्द्र शाहले समेत आफूलाई 'सूर्यवंशी' भनी पुष्टि गर्नुपर्ने बाध्यता देखिन्छ। त्यसै गरी जनजातिहरूमा पनि "हामी जनजाति त हौँ, तर हाम्रा पुर्खाहरू मुखिया अर्थात् राजा सरह नै हुन्" भन्दै नयाँ स्वरूप ग्रहण गर्नुपर्ने सामाजिक दबाब वा मनोविज्ञान देखिन थालेको छ।

नेपालले संघीयता त अपनायो, तर यो अहिले गम्भीर संकटमा छ। धर्मनिरपेक्षता नाममा मात्र सीमित छ, व्यवहारमा कतै देखिँदैन। गणतन्त्रको तन्त्र नै कता हराएजस्तो वा दिशाहीन भएको भान हुन्छ।

मानिसहरू सोच्न थालेका छन्– "अब यो सबै भद्रगोल सफा गर्न एकजना बलियो नेता आउनुपर्छ, जसले सबैलाई ठिक पारोस्। देशमा फेरि एकपटक जंगबहादुर जन्मिनुपर्छ र दोषीहरूलाई टुँडिखेलको खरीको बोटमा लगेर झुन्ड्याउनुपर्छ।"

यी तमाम बेथिति र निराशाका बीच समाजमा एउटा खतरनाक भाष्यले ठाउँ पाइरहेको छ। मानिसहरू सोच्न थालेका छन्– "अब यो सबै भद्रगोल सफा गर्न एकजना बलियो नेता आउनुपर्छ, जसले सबैलाई ठिक पारोस्। देशमा फेरि एकपटक जंगबहादुर जन्मिनुपर्छ र दोषीहरूलाई टुँडिखेलको खरीको बोटमा लगेर झुन्ड्याउनुपर्छ।" (यद्यपि अहिले टुँडिखेलमा खरीको बोट त छैन, बरु त्यहाँ मञ्च छ, सायद मञ्चमै झुन्ड्याउने भनिएको हो कि!)

कुनै एउटा 'उद्धारकर्ता' वा अधिनायकवादी पात्रले आएर चमत्कार गरिदिन्छ र हिंसाकै बलमा भए पनि व्यवस्था कायम गर्छ भन्ने यो जुन सामाजिक चाहना छ, यही नै फासीवाद अङ्कुरित हुने नेपालको सबैभन्दा मलिलो आन्तरिक आधार हो। यही पृष्ठभूमिमा टेकेर मात्र हामीले फासीवादका अन्तर्राष्ट्रिय आधारहरूको विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ।

फासीवाद वा अधिनायकवाद कुनै एउटा नेता वा पार्टीको लहड मात्र होइन, बरु यो गहिरो सामाजिक संकटको उत्पादन हो। जब समाज चौतर्फी संकटमा फस्छ, तब कुनै एउटा महत्वाकांक्षी व्यक्तिले त्यसलाई 'अधिनायकवादी समाधान' मा बदल्ने चेष्टा गर्दछ। उसले जनतामाझ आएर दाबी गर्छ– "म आएँ भने सबै बेथिति ठिक पार्छु, मलाई विश्वास गर।"

फासीवाद वा अधिनायकवाद कुनै एउटा नेता वा पार्टीको लहड मात्र होइन, बरु यो गहिरो सामाजिक संकटको उत्पादन हो। जब समाज चौतर्फी संकटमा फस्छ, तब कुनै एउटा महत्वाकांक्षी व्यक्तिले त्यसलाई 'अधिनायकवादी समाधान' मा बदल्ने चेष्टा गर्दछ।

यस्तो परिस्थितिमा मध्यम वर्गको असुरक्षाले आगोमा घिउ थप्ने काम गर्छ। यो ठ्याक्कै त्यस्तै अवस्था हो, जस्तो विगतमा विश्वयुद्धहरूपछि इटाली र जर्मनीमा भएको थियो। आधुनिक मध्यम वर्ग दोहोरो दबाब र त्रासमा बाँचिरहेको छ:

तलबाट जनदबाबको डर: सामान्य वा विपन्न जनताको आक्रोश र विद्रोहको डर।

माथिबाट सम्भ्रान्तको डर: हुनेखाने र शक्तिशाली वर्गको दबाब वा आफू झन् गरिब भइने डर।

आर्थिक गतिशीलताको अन्त्य र सपनाहरूको अवसान

पहिले र अहिलेको अवस्थामा एउटा ठुलो परिवर्तन आएको छ। विगतमा हाम्रा बुवा-आमाको पुस्तासम्म एउटा भरोसा थियो– "मैले दुःख गरेर छोराछोरीलाई पढाएँ-लेखाएँ, सानो पसल खोलिदिएँ वा अलिकति जग्गा थपिदिएँ भने मेरो परिवार अलि सम्पन्न हुनेछ र मभन्दा मेरा छोराछोरीको भविष्य यही देशमा राम्रो हुनेछ।" तर, आज त्यो आस र भरोसा पूर्ण रूपमा टुटिसकेको छ।

यो निराशा केवल नेपालमा मात्र होइन, वैश्विक रूपमै देखा परेको छ:

अमेरिका जस्तो विकसित देशमा समेत आफ्नो इमानदार र शुद्ध कमाइले अपार्टमेन्ट किन्न वा बैंकको १०-२० वर्षको किस्ता (इन्स्टलमेन्ट) तिर्न समेत मानिसहरूलाई कठिन हुँदै गएको छ।

भारतका महानगरहरूमा सामान्य कमाइबाट आफ्नै घर-जग्गा जोड्ने कुरा अब असम्भव जस्तै भइसकेको छ।

नेपालको सन्दर्भमा काठमाडौँ जस्ता ठुला सहरहरू मात्र होइन, साना बजारहरूमा समेत इमानदारीपूर्वक कमाएर, बुवाको घर छोडी आफ्नो छुट्टै घर बनाएर बसौँला भन्ने कुरा अब मध्यम वर्गका लागि असम्भव जस्तै बन्दै गएको छ।

असुरक्षा र हताश मानसिकताले गर्दा मानिसहरू लोकतान्त्रिक प्रक्रियाभन्दा बाहिर गएर कुनै 'चमत्कारी' अधिनायकवादी शासकको पछि लाग्न प्रेरित हुन्छन्, जसले अन्ततः फासीवादलाई संस्थागत गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

इमानदार मिहिनेतबाट सुरक्षित भविष्य सुनिश्चित नहुँदा मध्यम वर्गमा चरम आर्थिक र सामाजिक असुरक्षा पैदा हुन्छ। यही असुरक्षा र हताश मानसिकताले गर्दा मानिसहरू लोकतान्त्रिक प्रक्रियाभन्दा बाहिर गएर कुनै 'चमत्कारी' अधिनायकवादी शासकको पछि लाग्न प्रेरित हुन्छन्, जसले अन्ततः फासीवादलाई संस्थागत गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

अलपत्र छाडिएको सामाजिक क्रान्तिले पैदा गरिदिएको निराशा

सामाजिक क्रान्ति सुरु गरेर बीचैमा अलपत्र छाडियो भने त्यसले मानिसहरूमा ठुलो आश जगाएर गहिरो निराशा पैदा गरिदिन्छ, जसलाई एक प्रकारले सामाजिक क्रान्ति गडबडिएको अवस्था भन्न सकिन्छ। नेपालको परिप्रेक्ष्यमा माओवादी वा अन्य मध्यमार्गी दलहरूको सन्दर्भमा हेर्दा पनि यही स्थिति देखिन्छ। यस्तो निराशाजनक वातावरणमा फासीवादको उदय हुने गर्दछ, जसले वास्तविक समस्याहरूको वस्तुगत समाधान खोज्नुको सट्टा कृत्रिम शत्रु खडा गर्ने काम गर्छ। त्यो शत्रु बाह्य मुलुकको भयो भने त झन् राम्रो, तर आन्तरिक नै हो भने पनि अपेक्षाकृत कम सङ्ख्यामा रहेको समुदायलाई निसाना बनाइन्छ। त्यस्तो समूहमाथि नस्लीय वा राष्ट्रविरोधी भएको आरोप लगाउन निकै सजिलो हुन्छ।

यस्तो प्रवृत्तिले जातीय राष्ट्रवादलाई प्रश्रय दिन्छ, जहाँ हामी विगतमा कति महान् थियौँ तर यी शत्रुहरू लागेर हामीलाई बिगारेका हुन् भन्ने भाष्य निर्माण गरिन्छ। यी उपियाँ वा लामखुट्टे जस्ता तत्वहरूलाई सिध्याएपछि मात्र हामी शुद्ध र समृद्ध हुन्छौँ भन्ने संकथन यसभित्र रहन्छ। फासीवादले खासगरी लोकतन्त्र वा प्रजातन्त्रका कमजोरीहरूबाट फाइदा उठाउने गर्दछ। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा बहुमतको शासन हुने र धेरै पार्टी तथा उम्मेदवारहरू हुँदा मतहरू बाँडिने गर्छन्। यस्तो अवस्थामा सबै दलहरू आ-आफ्नो सिद्धान्तमा अल्झिरहेका हुन्छन् भने, त्यही भिड र अस्पष्टताको फाइदा उठाउँदै एक चतुर राजनीतिक उद्यमी सहजै बलियो शक्तिका रूपमा अगाडि आउँछ।

परम्पराको अन्धभक्तिका रूपमा गरिने पूजा, आलोचनात्मक एवं स्वतन्त्र सोचको पूर्ण अस्वीकरण, र आफूभन्दा फरक विचार वा समुदायप्रतिको डर फासीवादका मुख्य विशेषता हुन्।

विद्वान् उम्बेर्तो इको (Umberto Eco) ले फासीवादका केही निश्चित र विशिष्ट लक्षणहरूलाई औँल्याएका छन्। उनका अनुसार परम्पराको अन्धभक्तिका रूपमा गरिने पूजा, आलोचनात्मक एवं स्वतन्त्र सोचको पूर्ण अस्वीकरण, र आफूभन्दा फरक विचार वा समुदायप्रतिको डर फासीवादका मुख्य विशेषता हुन्। यसका साथै सधैँ षड्यन्त्रको राजनीति गरिरहनु, बलियो वा निरङ्कुश मतको पूजा गर्नु, हिंसा र कठोर अनुशासनको महिमा मण्डन गर्नु, तथा समाजका जटिल विचार र समस्याहरूलाई एकदमै सतही र सरल नारामा संकुचित गरेर प्रस्तुत गर्नु फासीवादका आधारभूत लक्षणहरू हुन्।

यो फासीवादी प्रवृत्ति सधैँ एउटै वा पुरानो ऐतिहासिक पोशाकमा मात्र प्रकट हुँदैन। यो समय र परिस्थिति अनुसार नयाँ-नयाँ आवरणमा देखा पर्ने गर्दछ। कहिले यसले जातीय राष्ट्रवादको रूप लिन्छ त कहिले धार्मिक राष्ट्रवादको रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गर्छ। त्यस्तै, कहिले अपराध नियन्त्रण, कहिले भ्रष्टाचार विरोध त कहिले राष्ट्रिय सुरक्षाको चर्को नारा र संवेदनशील मुद्दाहरूलाई ढाल बनाएर यो नयाँ रूपमा समाजमा देखा पर्न सक्छ।

साह सत्ताको अन्तरनिहित अभिष्ट

अहिले नै 'फासीवाद' भन्ने शब्द प्रयोग गरेर यसको गम्भीरतालाई कमजोर नतुल्याऔँ। बरु वर्तमानको यो सहज सत्तालाई 'निर्वाचित राणाशाही' भन्नु उपयुक्त हुन्छ। मलाई 'तानाशाही' भन्ने शब्द प्रयोग गर्न त्यति मन पर्दैन। 'तानाशाही' शब्द कसरी प्रयोगमा आयो भन्ने सन्दर्भ पनि निकै रोचक छ। 'टोटालिटेरियनिजम' (Totalitarianism) को अनुवाद गर्ने क्रममा यो शब्द हिन्दी भाषा हुँदै आएको मानिन्छ। एउटा किम्वदन्ती अनुसार ताना र बाना नाम गरेका दुई दाजुभाइ शासक थिए। कतिपयले यो हैदराबादको प्रसङ्ग पनि भन्छन्। तीमध्ये बाना निकै नरम स्वभावका थिए, जसले अपराधीलाई पनि कठोर सजाय दिँदैनथे; तर ताना भने अपराध प्रमाणित भएमा हात्तीले कुल्चाएर मार्ने जस्तो कठोर सजाय दिन्थे।

नेपाल र भारतका कम्युनिस्ट विद्वान्हरूले 'टोटालिटेरियन' को अनुवाद गर्दा 'अधिनायकवाद' शब्द प्रयोग गर्न चाहेनन्, किनभने उनीहरूले 'सर्वहाराको अधिनायकवाद' भन्दै यो शब्दलाई पहिले नै सम्मानित बनाइसकेका थिए। अर्कोतर्फ, नागपुरका हिन्दु धर्मालम्बी राष्ट्रवादीहरूलाई पनि 'अधिनायक' भनेको राजा वा राष्ट्रप्रमुख (जस्तै राष्ट्रगानमा 'जनगणमन अधिनायक') हुने भएकाले राजालाई 'टोटालिटेरियन' भन्नु मिल्दैन भन्ने लाग्यो। त्यसैले दुवै पक्ष मिलेर कठोर सजाय दिने 'ताना' को नामबाट 'तानाशाही' शब्द प्रचलनमा ल्याए। तर हाम्रो देशको सन्दर्भमा 'राणाशाही' जस्तो इतिहास सिद्ध र मिल्दोजुल्दो शब्द हुँदाहुँदै किन तानाशाही भनिरहनु, बरु राणाशाही नै भन्नु न्यायसङ्गत हुन्छ। संयोगवश यो 'शाह' थर अहिलेका काठमाडौँका मेयर बालेन्द्र शाहसँग पनि मिल्न गएको छ।

वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति, छिमेकी देशहरू र नेपालकै विभिन्न उत्पीडित समुदायहरूले अब वंशानुगत शासकलाई त स्वीकार गर्दैनन्, त्यसैले 'निर्वाचित अधिशासक' (Elected Autocrat) हुँदा त्यसले एउटा कानुनी वैधानिकता पनि पाउँछ।

बालेन्द्र शाहको कार्यशैली र राणाशाही चरित्रलाई हेर्ने हो भने यसको सोझो अभिष्ट स्पष्ट देखिन्छ। यसको अन्तर्यमा हाम्रो देश अझै प्रजातन्त्रका लागि तयार भइसकेको छैन र यो देश संविधानवाद अनुसार चल्न सक्दैन भन्ने मान्यता लुकेको छ। यो सोच अनुसार देश चलाउन केवल एक बलियो शासक चाहिन्छ। वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति, छिमेकी देशहरू र नेपालकै विभिन्न उत्पीडित समुदायहरूले अब वंशानुगत शासकलाई त स्वीकार गर्दैनन्, त्यसैले 'निर्वाचित अधिशासक' (Elected Autocrat) हुँदा त्यसले एउटा कानुनी वैधानिकता पनि पाउँछ। देशलाई अगाडि बढाउने, भ्रष्टाचारमुक्त बनाउने, तीव्र विकास गर्ने र मानिसहरूलाई मंगल ग्रहमा जग्गा किन्न सक्ने हैसियतमा पुर्‍याउने हो भने एउटा निश्चित ढाँचा आवश्यक पर्छ भन्ने यो प्रवृत्ति पुँजीवादी आर्थिक नीतिमा विश्वास गर्छ। यसले सामाजिक रूपमा धेरै चलखेल नगर्ने परम्परागत बाहुनवादलाई यथावत् राख्न चाहन्छ र सांस्कृतिक रूपमा हिन्दु धर्मको वर्चस्वलाई स्वीकार गर्छ। समग्रमा, यो देशलाई 'निर्वाचित राणाशाही' मार्फत सञ्चालन गरेमा अहिलेको भन्दा राम्रो हुन्छ भन्ने राजनीतिक अभिष्ट यसमा देखिन्छ। यो विचारसँग नेपालका सम्भ्रान्त वर्ग त सहमत छन् नै, साथै मध्यम वर्गको एउटा ठुलो हिस्सालाई पनि यही नै सही विकल्प हो भन्ने लागिरहेको छ।

नेपाली जनताले प्रजातन्त्रका नाममा सन् १९९० (वि.सं. २०४७) देखि जे-जस्ता राजनीतिक विकृतिहरू भोग्दै आए, ती सबैलाई नजिकबाट नियालेका छन्। त्यस्तै, गणतन्त्रका नाममा सन् २००८ (वि.सं. २०६५) पछि र सङ्घीयताका नाममा सन् २०१५ (वि.सं. २०७२) पछि मुलुकमा जे-जस्ता गतिविधिहरू भए, तिनलाई पनि उनीहरूले भोगेका छन्। यी व्यवस्था र परिवर्तनहरूले जनतामा ठुलो आश जगाएका थिए, तर अहिले देशको मध्यम वर्ग सबैभन्दा बढी चरम आर्थिक र सामाजिक दबाबमा परेको छ। गरिब वर्गको अवस्था त जस्तो छ त्यस्तै छ, तर उनीहरूले कमसेकम वैदेशिक रोजगारीका लागि अरबमा पसिना बगाएर भए पनि दुई छाक खान पाएका छन्, आफ्ना बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन सकेका छन्, र घरको खरको छानोलाई जस्तापाता हुँदै पक्की घरमा बदल्न सफल भएका छन्।

सबैभन्दा बढी चेपुवा र दबाबमा परेको वर्ग भनेकै मध्यम वर्ग हो। निराशा र छटपटीमा रहेको यही मध्यम वर्गीय समुदायको भावना र मतलाई काठमाडौँका मेयर बालेन्द्र शाहले निकै कुशलतापूर्वक र बलियोसँग समात्न सफल भएका देखिन्छन्।

अर्कोतर्फ, सम्भ्रान्त वर्गको त कुरै अर्कै छ। उनीहरूको पहुँच अमेरिकादेखि अस्ट्रेलियासम्म छ। नेपाल जस्तो सानो अर्थतन्त्र भएको देशमा पनि सर्वसाधारणले कल्पना नै गर्न नसक्ने, गणना गर्न समेत समय लाग्ने अरबौँ रुपैयाँका भ्रष्टाचार काण्डहरू भइरहेका छन्। यसरी एकातिर सम्भ्रान्तहरूका लागि सबै कुरा सहज छ भने, अर्कोतिर कमजोर सर्वहारा वर्गले पनि जसरी भए पनि आफ्नो मुख जोर्न सकेकै छ। यस परिस्थितिमा सबैभन्दा बढी चेपुवा र दबाबमा परेको वर्ग भनेकै मध्यम वर्ग हो। निराशा र छटपटीमा रहेको यही मध्यम वर्गीय समुदायको भावना र मतलाई काठमाडौँका मेयर बालेन्द्र शाहले निकै कुशलतापूर्वक र बलियोसँग समात्न सफल भएका देखिन्छन्।

समाजले पक्रेको दिशा र बौद्धिकहरुको भूमिका

फासीवादका विषयमा विश्वभरका लाखौँ-करोडौँ विद्वान्हरूले गहिरो अध्ययन गरिसकेका छन्। जर्मनीको ‘होलोकास्ट’ (नरसंहार) बाट ज्यान जोगाएर अमेरिका पुगेका र प्रिन्स्टन विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन गरेका विद्वान् अन्स फ्राङ्केल (Ernst Fraenkel) को पुस्तक 'द डुएल स्टेट' (The Dual State) यस सन्दर्भमा निकै महत्वपूर्ण छ। यस पुस्तकको अध्ययनले के देखाउँछ भने, हामीले जसलाई फासीवाद वा नाजीवाद भन्छौँ, त्यो वास्तवमा दुईवटा फरक-फरक तहमा समानान्तर रूपमा काम गरिरहेको हुन्छ। यी दुई तहमा सँगसँगै काम नगर्ने हो भने फासीवादी व्यवस्था कहिल्यै सफल हुन सक्दैन।

यस 'डुएल स्टेट' (द्वैध राज्य) को पहिलो तह अन्तर्गत समाजका एक थरी मानिसहरूका लागि कानुन, अदालत, निर्वाचन र प्रशासन सबै कुरा सामान्य रूपमा चलिरहेका हुन्छन्। सर्वसाधारणलाई सबै कुरा व्यवस्थित, चुस्त र प्रभावकारी भएको भान हुन्छ; जस्तै कि रेलहरू समयमै चल्न थालेका छन् र सरकारी कर्मचारीहरू ठिक समयमा कार्यालय आउन थालेका छन्। तर, यो सामान्य देखिने व्यवस्थासँगै भित्रभित्रै अर्को एउटा समानान्तर राज्य (प्यारेलल स्टेट) पनि सक्रिय हुन्छ। त्यो समानान्तर राज्य पूर्णतः स्वेच्छाचारी र शासकको सनकमा चल्ने प्रकृतिको हुन्छ। त्यहाँ शासकले आफूलाई मन नपर्ने व्यक्ति वा विरोधीलाई विनाकारण जेल हाल्न सक्छ, कसैलाई पनि सिध्याइदिन सक्छ, र आफ्ना आसेपासे एवं मन परेकाहरूलाई जुनसुकै उच्च पद बाँड्न सक्छ।

समाजको बौद्धिक र बुद्धिजीवी वर्गले सन्तुलन मिलाउने बहानामा "मुलुकमा केही नराम्रा कामहरू त भइरहेका छन्, तर समग्रमा व्यवस्था निकै राम्रो छ र सुधार भइरहेको छ" भन्दै शासकका गलत कदमहरूको व्याख्या र बचाउ गर्न थाल्छन्।

यस्तो परिस्थितिमा समाजको बौद्धिक र बुद्धिजीवी वर्गले आफ्नो अस्तित्व र जीविकोपार्जनका लागि सत्तासँग एक प्रकारको सम्झौता गर्न पुग्छ। उनीहरू सन्तुलन मिलाउने बहानामा "मुलुकमा केही नराम्रा कामहरू त भइरहेका छन्, तर समग्रमा व्यवस्था निकै राम्रो छ र सुधार भइरहेको छ" भन्दै शासकका गलत कदमहरूको व्याख्या र बचाउ गर्न थाल्छन्। बुद्धिजीवीहरूले यसरी शासकको क्रूरता र सामान्य सुधारलाई एउटै डालोमा राखेर मिलाइदिने समझदारीले नै अन्ततः निर्वाचित राणाशाही वा फासीवादलाई सबैभन्दा ठुलो वैचारिक बल पुर्‍याउने गर्दछ।

यही सम्झौतापरस्त समझदारीका कारण "नयाँ शक्ति आएको छ, यसलाई एकपटक अवसर दिएर हेरौँ न त" भन्ने तर्क अघि सारिन्छ। नयाँ सत्तालाई 'हनिमुन पिरियड' भन्दै सयौँ दिन पर्खने कुरा गरिन्छ। तर, कुनै जनावर कुकुर जस्तै हिँड्छ, कुकुर जस्तै भुक्छ र त्यसको चालामाला हेर्दा त्यो बहुलाएको स्पष्ट देखिन्छ भने, "यसले एकपटक टोकोस् अनि मात्र विचार गरौँला" भन्नु सरासर मूर्खता हो। मानव समाजसँग ज्ञान र अनुभवको यति ठुलो भण्डार छ, जसबाट धेरै कुरा सिकिसकिएको छ। त्यसैले कुनै प्रवृत्तिका खतरनाक लक्षणहरू सुरुआतमै प्रस्ट देखिइसकेपछि त्यसलाई परख गर्न थप ५०, १०० वा २०० दिन पर्खिरहनु पर्दैन।

कुनै जनावर कुकुर जस्तै हिँड्छ, कुकुर जस्तै भुक्छ र त्यसको चालामाला हेर्दा त्यो बहुलाएको स्पष्ट देखिन्छ भने, "यसले एकपटक टोकोस् अनि मात्र विचार गरौँला" भन्नु सरासर मूर्खता हो।

देशैभरि आगो लगाएर मात्र शासन सत्ता स्थापित भएको छ। नेपालको इतिहासलाई हेर्ने हो भने, कोतपर्वमा समेत एकै दिनमा यति धेरै मान्छे मारिएको र यति ठुलो विध्वंस भएको थिएन। यस्तो गम्भीर परिस्थितिमा पनि "अझै केही दिन काम गर्न दिऊँ, अलि दिन हेरौँ" भन्नु आत्मघाती मानसिकता हो।

वर्तमान समयमा आधुनिक प्रविधि नियन्त्रणलाई कयौँ गुणा बढाउने 'कन्ट्रोल मल्टिप्लायर' बनेको छ, जसले सम्पूर्ण शक्ति र नियन्त्रणलाई एकै ठाउँमा केन्द्रीकृत गरिदिन्छ। विगतको तुलनामा प्रविधिले नियन्त्रण कति सहज बनाएको छ भन्ने कुरा इतिहासबाट बुझ्न सकिन्छ। राजा महेन्द्रको पालामा नेपालगन्ज वा धनगढीमा दङ्गाफसाद भएर दुई दिनका लागि टेलिफोन सेवा बन्द गर्नु परेको भए, राजाले अञ्चलाधीशलाई भन्नुपर्थ्यो। अञ्चलाधीशले दूरसञ्चारको स्थानीय म्यानेजरलाई भन्दा उसले काठमाडौँका महाप्रबन्धकसँग अनुमति माग्नुपर्थ्यो। यसरी काठमाडौँबाट आदेश पुगेर फोन बन्द गराउँदासम्म तीन दिन बितिसक्थ्यो र त्यतिन्जेलमा दङ्गाफसाद आफैँ साम्य भइसकेको हुन्थ्यो। फलतः फोन बन्द नै गर्नु पर्दैनथ्यो। तर, उनका सुपुत्र राजा ज्ञानेन्द्र शाहको पालासम्म आइपुग्दा प्रविधि बदलिइसकेको थियो। उनले फोन बन्द गर्ने एउटा आदेश जारी गर्नासाथ सुन्धाराको मुख्य केन्द्रबाट एउटा स्विच अफ गरियो र एकै क्षणमा देशभरिका मोबाइल र ल्यान्डलाइन सेवा ठप्प भए।

अहिले त प्रविधिले नियन्त्रणको दायरालाई अझ भयानक रूपमा बढाएको छ। हाम्रो खल्तीमा हुने मोबाइल फोन केवल कुराकानी सुन्ने साधन मात्र होइन, यो त सूचना प्रवाह गर्ने एक सक्रिय ‘ट्रान्समिसन केन्द्र’ हो। हामी के गरिरहेका छौँ, कहाँ जाँदै छौँ भन्ने सबै कुरा यसैमार्फत ट्र्याक भइरहेको हुन्छ। हामीले बोकेको फोन मार्फत अमेरिका, बेइजिङ वा सियोलमा बसेर कसैले यसलाई सहजै निगरानी गरिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले आजको डिजिटल युगमा साइबर सुरक्षा र गोपनीयता भन्ने कुरा बाँकी नै छैन। यदि तपाईँको खल्तीमा फोन छ भने तपाईँको निजीपन समाप्त भइसकेको छ।

प्रविधिको यही सर्वव्यापी नियन्त्रणका कारण समाजमा एक प्रकारको गहिरो असुरक्षाको भाव फैलिएको छ। विडम्बना के छ भने, यो चौतर्फी असुरक्षाको भावना र भयबाट हाम्रो समाजको बौद्धिक वर्ग पनि अछुतो रहन सकेको छैन।

प्रविधिले यसरी सबै कुरा केन्द्रीकृत गरेको अवस्थालाई आम मानिसले सूक्ष्म रूपमा बुझेका त छन्, तर उनीहरूले यसलाई प्राज्ञिक रूपमा व्याख्या गर्न मात्र नसकेका हुन्। प्रविधिको यही सर्वव्यापी नियन्त्रणका कारण समाजमा एक प्रकारको गहिरो असुरक्षाको भाव फैलिएको छ। विडम्बना के छ भने, यो चौतर्फी असुरक्षाको भावना र भयबाट हाम्रो समाजको बौद्धिक वर्ग पनि अछुतो रहन सकेको छैन।

वैकल्पिक राजनीतिक चिन्तन र प्रतिरोधको बोटो

वर्तमान समयमा सम्पत्तिको व्यापक केन्द्रीकरण भइरहेको छ, जसका कारण मानव इतिहासमै पहिलो पटक विश्वमा खर्बपति (Trillionaire) देखा परेका छन्। अर्कोतर्फ, आधुनिक इतिहासमै सबैभन्दा बढी सैन्य क्षमता र शक्तिको केन्द्रीकरण अमेरिकामा देखिन्छ। यसको एउटा उदाहरण, साम्यवादी वा वामपन्थी पृष्ठभूमिका भेनेजुएलाका राष्ट्रपति र उनकी पत्नीमाथि भएको हस्तक्षेप वा अपहरणको प्रयास हुँदा विश्व मञ्चमा कोही पनि बोलेनन्, र स्वयम् भेनेजुएलाभित्र पनि कुनै ठुलो हलचल भएन। यसले वैश्विक शक्तिको चरम एकाधिकारलाई प्रस्ट पार्छ।

यद्यपि, विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली मानिएको देश (अमेरिका) र मानव संहारमा लागेको इजरायलको सत्ता एकसाथ लाग्दा पनि धार्मिक राष्ट्रका रूपमा रहेको इरान जस्तो मुलुकसामु उनीहरूले सोचे अनुरूप सफलता पाउन सकेनन् र अन्ततः घुँडा टेक्नुपर्ने स्थिति आयो। यस घटनाले के पुष्टि गर्छ भने, जनतामा सामूहिकता र प्रतिरोधको भावना निर्माण गर्न धर्म अझै पनि एउटा निकै बलियो तत्वका रूपमा रहेको छ। तर, यसको मुख्य समस्या के हो भने धर्मले सधैँ अर्को धर्मलाई आफ्नो प्रधान शत्रु मान्ने गर्दछ। जहाँ वामपन्थी विचारले 'वर्ग'का आधारमा प्रधान शत्रु खडा गर्छ, त्यहाँ धर्मले अर्को समुदाय वा मतलाई प्रधान शत्रु बनाउँछ। यस्तो अवस्थामा मानव समाजमा विभाजन र द्वेषरहित, न्यायपूर्ण सामूहिकता निर्माणको वास्तविक आधार के हुने भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ।

यही सामूहिकता निर्माणको अन्योलताका बीच उदारवादीहरूले संविधानवादलाई अङ्गाल्ने, स्वच्छ निर्वाचन गराउने र चुनावी परिणामलाई स्वीकार गर्ने प्रस्ताव अघि सारे। तर, व्यवहारमा हामीले के देख्यौँ भने उदारवादीहरूको त्यो निर्वाचनले पनि वास्तविक सामूहिकता निर्माण गर्न सकेन; बरु उल्टै बहुसङ्ख्यकहरूको वैधानिक राणाशाही वा एकाधिकारलाई नै बढावा दियो। त्यसैले यो आजको विश्व राजनीतिको एउटा निकै जटिल प्रश्नका रूपमा खडा भएको छ। यति जटिल प्रश्नको कुनै तयारी वा तयारी उत्तर त नहोला, तर समाधानको एउटा मार्गचित्र भने अवश्य हुन सक्छ, जसका बारेमा हामीले सार्थक बहस र चर्चा गर्नैपर्छ।

विडम्बना, यो चेतना र विकासका बाबजुद हामी फेरि संकुचित पहिचानको चक्रव्यूहमा फस्यौँ। कहिले राष्ट्रको नाममा, कहिले धर्मको नाममा, कहिले वर्गको नाममा त कहिले समुदायको नाममा हामी फेरि पनि एकअर्काको टाउको फोड्ने र सिध्याउने आदिम बर्बरतातिरै फर्कन खोजिरहेका छौँ।

त्यो समाधानको पहिलो र मुख्य बाटो भनेको मानव चेतना वृद्धिको उपाय अवलम्बन गर्नु नै हो। मानव इतिहास केवल एकापसमा लडेर मात्र यहाँसम्म आइपुगेको होइन, त्यस्तो हुन्थ्यो त हामी अझै पनि ढुङ्गे युगमै हुन्थ्यौँ र ढुङ्गाले हानेर एकअर्काको टाउको फोडिरहेका हुन्थ्यौँ। हामीले इतिहासबाट सिक्दै एकअर्कालाई सहयोग गर्‍यौँ, एकापसलाई बुझ्ने र सम्मान गर्ने प्रयत्न गर्‍यौँ। फलस्वरूप विज्ञान र ज्ञानको विकास भयो र हामी आजको यो आधुनिक सभ्य स्थितिमा आइपुग्न सफल भयौँ। तर विडम्बना, यो चेतना र विकासका बाबजुद हामी फेरि संकुचित पहिचानको चक्रव्यूहमा फस्यौँ। कहिले राष्ट्रको नाममा, कहिले धर्मको नाममा, कहिले वर्गको नाममा त कहिले समुदायको नाममा हामी फेरि पनि एकअर्काको टाउको फोड्ने र सिध्याउने आदिम बर्बरतातिरै फर्कन खोजिरहेका छौँ।

अबको वास्तविक समाधान एकअर्काको टाउको फोड्ने बर्बरतामा होइन, बल्कि आपसी वार्ता र संवादमा निहित छ। हामीले केवल दुई पक्षीय संवाद मात्र नभएर बहुपक्षीय संवाद (Multilogue) को संस्कृतिलाई विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। विभिन्न विचार, आस्था र समुदायका मानिसहरू सँगै बसेर आपसमा छलफल गर्ने र साझा निष्कर्ष निकाल्ने यो बहुपक्षीय संवादको संस्कृतिलाई कसरी प्रवर्द्धन गर्ने र यसलाई समाजको अभिन्न हिस्सा कसरी बनाउने भन्ने नै आजको मुख्य चुनौती हो।

सपनाको प्रकृतिका बारेमा विद्रोही कवि अवतार सिंह पाशको लेखेको अर्को कविता पनि उत्तिकै गम्भीर छ। त्यसमा उनी लेख्छन् कि सपना सबैलाई आउँदैन। बारुदका कणहरूभित्र सुतिरहेको आगोलाई सपना आउँदैन, अन्यायका लागि उठेको हत्केलामा मथिङ्गल खियाउने पसिनाको सपना हुँदैन, र दराजहरूमा थन्किएर रहेका इतिहासका निर्जीव ग्रन्थहरूले पनि सपना देख्न सक्दैनन्।

विद्रोही कवि अवतार सिंह पाशको सबैभन्दा चर्चित काव्यिक पंक्ति छ– "सबसे खतरनाक होता है हमारे सपनो का मर जाना।" उनी मुर्दा शान्तिमा हराउनु, तडप नहुनु, सबै अत्याचार सहेर चुपचाप बस्नु, र केवल घरबाट काममा जानु अनि कामबाट घर फर्कने एउटा संवेदनहीन यन्त्र जस्तै जीवन जिउनुलाई खतरनाक मान्दै सपनाको मृत्यु हुनुलाई नै सबैभन्दा घातक दुर्घटना भन्छन्। यो पंक्तिले मानिसलाई उत्तेजित गर्न खोजेको मात्र होइन, बरु सचेत रूपमा प्रतिक्रिया जनाउन (React) घचघच्याएको हो। सपना मर्ने बारेको यो कविता जति चर्चित भयो, सपनाको प्रकृतिका बारेमा उनले लेखेको अर्को कविता पनि उत्तिकै गम्भीर छ। त्यसमा उनी लेख्छन् कि सपना सबैलाई आउँदैन। बारुदका कणहरूभित्र सुतिरहेको आगोलाई सपना आउँदैन, अन्यायका लागि उठेको हत्केलामा मथिङ्गल खियाउने पसिनाको सपना हुँदैन, र दराजहरूमा थन्किएर रहेका इतिहासका निर्जीव ग्रन्थहरूले पनि सपना देख्न सक्दैनन्। सपना देख्नका लागि त एउटा संवेदनशील र सहनशील हृदय हुनु जरुरी छ, र आँखामा एउटा सुन्दर भविष्य नियाल्ने दृष्टि हुनु आवश्यक छ।

दुर्भाग्यवश, आजको कला र दर्शन पनि कता कता यही ध्वंसात्मक उन्मादकै सेवामा लागेको देखिन्छ। त्यसैले अहिलेको मुख्य आवश्यकता भनेकै कला र दर्शनलाई यो कृत्रिम उन्मादबाट मुक्त गराई लोककला, जनस्मृति र जनभावनाको संवर्द्धनतर्फ फर्काउनु हो।

सपना देखाउने यो जुन विशिष्ट कला हो, त्यसका लागि सपना देख्ने क्षमता कस्ता मानिसहरूमा बाँकी रहन्छ भन्ने कुरा निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पाशको मान्यता अनुसार सपना सबैलाई आउँदैन किनभने यसका लागि मानवीय कोमलता, सहनशीलता, विवेक, धैर्य र भित्री दूरदृष्टि चाहिन्छ। अर्कोतर्फ, हिंसा, घृणा, अन्धो आज्ञापालन र नैतिक संवेदनहीनता भएको ठाउँमा वास्तविक सपना जन्मिनै सक्दैन; त्यहाँ त केवल भयावह ऐँठन (Nightmares) मात्र पैदा हुन्छ। आज समाजमा "कि मर्छु कि मार्छु" भन्ने जुन एउटा संवेदनाशून्य उन्माद सिर्जना गरिएको छ, त्यसलाई चिरेर सुन्दर र मानवीय सपनातर्फ मानिसलाई डोर्‍याउनु प्रविधि वा केवल राजनीतिक शासनको क्षेत्र होइन। तर दुर्भाग्यवश, आजको कला र दर्शन पनि कता कता यही ध्वंसात्मक उन्मादकै सेवामा लागेको देखिन्छ। त्यसैले अहिलेको मुख्य आवश्यकता भनेकै कला र दर्शनलाई यो कृत्रिम उन्मादबाट मुक्त गराई लोककला, जनस्मृति र जनभावनाको संवर्द्धनतर्फ फर्काउनु हो।

(राजेन्द्र महर्जनद्वारा लिखित ‘उन्माद: फासीवाद मन्थन’ पुस्तकको लोकार्पण कार्यक्रममा व्यक्त विचारहरुको संश्लेषित/सम्पादित प्रस्तुति । कथ्यलाई लेख्यमा रुपान्तरण गर्दा वक्ताको मूल वाक्य संरचनालाई यथासक्य यथावत राखिएको छ ।)