अमेरिकी आधिपत्य र पुँजीवादी संकट: नयाँ विश्व व्यवस्थामा समाजवादी विकल्पको अनिवार्य आवश्यकता

१९औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा, जब रुसको सामन्तवाद अन्त्य हुँदै थियो र उसको साम्राज्य धर्मराइरहेको थियो, तब महान् रुसी उपन्यासकार निकोलाई चेर्निशेभ्स्कीले आफ्नो सन् १८६३ को उपन्यास ‘के गर्ने?’ मार्फत आफ्नो समयका गहिरिँदै गएका चिन्ता र छटपटीहरूलाई व्यक्त गरे। त्यस उपन्यासले एउटा समाजवादी उत्तर प्रस्तुत गरेको थियो। त्यसको चालीस वर्षपछि, रुसी सामन्तवादलाई विस्थापित गर्न एउटा क्रूर र लालची पूँजीवाद हतारहतार भित्रियो। त्यसपछि भूतपूर्व भू–दासहरूले बुझ्न थाले कि उनीहरूले सोचेजस्तो र सपना देखेजस्तो शोषणबाट मुक्ति पाएका रहेनछन्। बरु, औद्योगिक मजदुरका रूपमा उनीहरूले शोषणको एउटा नयाँ रूप भोगिरहेका थिए।

भ्लादिमिर लेनिनले आफ्नो एउटा पुस्तिका मार्फत त्यसै शोषणको रूपसँग जोडिएका चिन्ता र छटपटीहरूलाई प्रतिविम्बित गरे, जसको शीर्षक उनले जानीजानी पुरानैलाई दोहोर्‍याएर ‘के गर्ने?’ राखेका थिए। यसले पनि एउटा समाजवादी उत्तर नै दिएको थियो। आज, ओरालो लाग्दै गरेको अमेरिकी साम्राज्यले विश्व अर्थतन्त्रलाई झकझकाउने र हल्लाउने काम मात्र गरेको छैन, बरु स्वयं अमेरिकी पूँजीवादलाई नै अस्तव्यस्त र कमजोर बनाउँदै लगेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनहरूलाई थप उपेक्षा गरिँदै छ, र क्रूर अधिनायकवादले आन्तरिक राजनीतिलाई झन्-झन् त्रसित बनाइरहेको छ। विश्वभरिका धेरै मानिसहरूले फेरि त्यही पुरानो प्रश्न सोधिरहेका छन् र उनीहरूले सोध्नु स्वाभाविक पनि हो। यहाँ फेरि अर्को एउटा समाजवादी उत्तर प्रस्तुत छ।

आज, ओरालो लाग्दै गरेको अमेरिकी साम्राज्यले विश्व अर्थतन्त्रलाई झकझकाउने र हल्लाउने काम मात्र गरेको छैन, बरु स्वयं अमेरिकी पूँजीवादलाई नै अस्तव्यस्त र कमजोर बनाउँदै लगेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनहरूलाई थप उपेक्षा गरिँदै छ, र क्रूर अधिनायकवादले आन्तरिक राजनीतिलाई झन्-झन् त्रसित बनाइरहेको छ।

पुराना साम्राज्यहरूको पतन र अमेरिकी साम्राज्यको उदय

राजनीति र युद्धको कुहिरोबाट बाहिर निस्कँदै गर्दा, जहाँ दुवैले फरक माध्यमबाट एकअर्कालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्, यतिबेला एउटा ऐतिहासिक वैश्विक पुनर्गठन भइरहेको छ। सतही रूपमा हेर्दा, आजको विश्व प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा इरानमाथि भइरहेको अमेरिका-इजरायल युद्ध, रुस-युक्रेन-नाटो युद्ध र तिनका प्रभावहरूमा अल्झिएको देखिन्छ। तर सतहमुनि नियाल्दा, यस पुनर्गठनका रूपरेखाहरू स्पष्ट हुँदै गएका छन्, जसले हामीलाई हाम्रो आफ्नै इतिहासलाई अझ राम्ररी बुझ्न र यहाँबाट हामी कता जाने भन्ने कुरालाई अझ राम्रो आकार दिन मद्दत पुर्‍याउँछन्।

कार्ल मार्क्सको हेगेलियन दृष्टिकोणले उनलाई बेलायतले कसरी भारत, उत्तर अमेरिका र आफ्नो बाँकी साम्राज्यलाई आफ्नो अधीनमा राख्यो, र त्यसै अधीनताले कसरी कालान्तरमा उनीहरूको आधुनिक विकासलाई यसरी उत्प्रेरित गर्‍यो कि जसले अन्ततः स्वयं बेलायती साम्राज्यकै जग हल्लाइदियो भन्ने देख्न सक्षम बनायो । उदाहरणका लागि, एउटा उपनिवेशले लडेको स्वतन्त्रताको युद्धले सुरुमा संयुक्त राज्य अमेरिका र पछि मुनरो डक्ट्रिनलाई जन्म दियो। यी दुवैले बेलायती साम्राज्य र यसका आकाङ्क्षाहरूलाई संकुचित पारिदिए। तैपनि, विस्तारित हुँदै गरेको संयुक्त राज्य अमेरिकाले नै बेलायतलाई दासहरूद्वारा उत्पादित कपास उपलब्ध गरायो, जसले गर्दा कपडा उद्योगको बलमा उन्नीसौँ शताब्दीमा बेलायती साम्राज्यको वृद्धि र शक्तिको आधार तयार भयो। साथै, संयुक्त राज्य अमेरिकाले बेलायतलाई आफ्नै बजार र नाफामूलक लगानीका अवसरहरू समेत प्रदान गरिरह्यो।

१९औँ र बीसौँ शताब्दीको सुरुतिर युरोप र जापान दुवैले आ-आफ्ना साम्राज्य विस्तार र दोहन गर्न जुन तीव्र होडबाजी गरे, त्यसको चरमोत्कर्ष दुईवटा विश्वयुद्धका रूपमा देखियो जसले ती दुवैलाई ध्वस्त पारिदियो। यसमा आंशिक अपवाद संयुक्त राज्य अमेरिका रह्यो, जसलाई दुईवटा महासागर र तत्कालीन सैन्य प्रविधिको सीमितताले सुरक्षा प्रदान गरेका थिए। अन्य युद्धरत देशहरूको तुलनामा निकै कम क्षति बेहोर्दै संयुक्त राज्य अमेरिका प्रथम विश्वयुद्ध (१९१४–१८) बाट जोगिन सफल भयो। दोस्रो विश्वयुद्ध (१९३९–१९४५) मा पनि उसले त्यसै गर्‍यो । युद्धका लागि आवश्यक सैन्य तयारी र सबलीकरणलाई महामन्दी (१९२९–१९३९) बाट उब्रिने माध्यम बनाउँदै उसले पुराना साम्राज्यहरूलाई विस्थापित गरी आफ्नो साम्राज्य खडा गर्‍यो। सन् १९४५ यताको विश्व इतिहासलाई डोर्‍याउने धेरै ठूला अन्तरविरोधहरू पुराना साम्राज्यहरूको यस द्रुत पतन र नयाँ अमेरिकी साम्राज्यको तीव्र उदयबाटै सिर्जना भएका हुन्।

अमेरिकाको यो ‘अनौपचारिक’ साम्राज्य विगतका ‘औपचारिक’ साम्राज्यहरूभन्दा बढी उत्पादक र शक्तिशाली साबित भयो। यो एउटै मात्र साझा अभियानमा केन्द्रित थियो: बाँकी विश्वलाई आफ्नो अधीनमा राखेर सर्वप्रथम र मुख्य रूपमा आफ्नै पूँजीपतिहरूको हित अनुकूल चलाउनु। 

तर अमेरिकाको यो ‘अनौपचारिक’ साम्राज्य विगतका ‘औपचारिक’ साम्राज्यहरूभन्दा बढी उत्पादक र शक्तिशाली साबित भयो। यो एउटै मात्र साझा अभियानमा केन्द्रित थियो: बाँकी विश्वलाई आफ्नो अधीनमा राखेर सर्वप्रथम र मुख्य रूपमा आफ्नै पूँजीपतिहरूको हित अनुकूल चलाउनु। मार्क्सले भविष्यवाणी गरेझैँ, अमेरिकाको उदयले विशेषगरी उड्डयन र दूरसञ्चार क्षेत्रमा गरेका प्राविधिक आविष्कारहरूका माध्यमबाट एउटा एकीकृत विश्व अर्थतन्त्रको निर्माण गर्‍यो। यसबाट उसले अभूतपूर्व स्तरमा धनको सञ्चय गर्‍यो।

यसले विश्वभरिका सबै उपनिवेशकृत मानिसहरूका लागिसमेत अगाडि बढ्ने एउटा बाटो देखाइदियो। उनीहरूले औपनिवेशिक शासकहरूको प्रविधिको नक्कल गर्ने, औद्योगिक उत्पादनमा विविधीकरण गर्ने र विश्व बजारमा नाफामूलक ढंगले सहभागी हुने बाटो रोज्ने भए। सन् १९४५ भन्दा अगाडि, औपचारिक वा अनौपचारिक रूपमा उपनिवेशमा रहेका अर्बौँ मानिसहरू विश्वव्यापी पूँजीवादको सबैभन्दा खराब र सीमान्तकृत अवस्थामा खुम्चिन बाध्य थिए: अर्थात्, तिनीहरू केवल प्राकृतिक कच्चा पदार्थ र सस्तो श्रमका आपूर्तिकर्ता मात्र थिए। तीव्र रूपमा खोजिएको राजनीतिक स्वतन्त्रताले ती मानिसहरूलाई निराश तुल्यायो, जसले यो स्वतन्त्रताले आफ्नो औपनिवेशिक सीमान्तीकरणबाट  मुक्ति दिलाउनेछ भन्ने कल्पना गरेका थिए।

विकासशील विश्वको जवाफी प्रहार

ती अर्बौँ मानिसहरूमध्ये कतिपयले युरोपेलीहरूको समाजवादलाई आत्मसात् गर्दै आफ्नो अधीनताको जन्जिरबाट मुक्त हुने प्रयास गरे। युरोपका श्रमिक वर्गले सामन्तवादबाट पुँजीवादतर्फको संक्रमणलाई समर्थन गर्दा ‘स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व’मा आधारित संसारको अपेक्षा गरेका थिए। तर त्यस संक्रमणको परिणामस्वरूप स्थापित वास्तविक रूपमा अस्तित्वमा रहेको पूँजीवादले ती वाचाहरू पूरा गर्न सकेन। बरु, यसको विकल्पमा समाजवाद एउटा उत्तरका रूपमा उदायो। यहाँ मार्क्सको भूमिका महत्त्वपूर्ण साबित भयो किनभने पूँजीवादको उनको विश्लेषणले ती बाचाहरू पूरा हुन नदिने बाधक तत्वलाई पूँजीवादभित्रै पहिल्याएको थियो अर्थात्, रोजगारदाता र कामदार बीचको उत्पादन सम्बन्धको आधारभूत संरचनाभित्र। मार्क्सका शिक्षाहरू बुझेका ती कामदारहरूले एउटा यस्तो औपनिवेशिक-विरोधी आन्दोलन निर्माण गर्ने प्रयास गरे जुन समाजवादी पनि थियो: घानामा क्वामे न्क्रुमा, गिनीमा अहमद सेकु तुरे, क्युबामा फिडेल कास्ट्रो, भियतनाममा हो चि मिन्ह, कङ्गोमा पेट्रिस लुमुम्बा, र अन्य धेरै।

साम्राज्यवाद-विरोधको जग, पहिले उपनिवेश रहेका र अहिले नाम मात्रका ‘स्वतन्त्र’ भएका क्षेत्रहरूको सीमान्तकृत अवस्थालाई अन्त्य गर्ने जनआकांक्षामा बलियोसँग बाँधिएको थियो। तर समाजवादप्रतिको समर्थनले भने त्यति गहिरो रूपमा जरा गाडेको थिएन ।

तिनीहरूका प्रयासहरू, चाहे जतिसुकै गहिरो रूपमा प्रेरणादायी र त्यसपछिका सबै घटनाक्रमहरूमा प्रभावशाली रहे तापनि, अन्ततः असामयिक साबित भए। साम्राज्यवाद-विरोधको जग, पहिले उपनिवेश रहेका र अहिले नाम मात्रका ‘स्वतन्त्र’ भएका क्षेत्रहरूको सीमान्तकृत अवस्थालाई अन्त्य गर्ने जनआकांक्षामा बलियोसँग बाँधिएको थियो। तर समाजवादप्रतिको समर्थनले भने त्यति गहिरो रूपमा जरा गाडेको थिएन । यो उपस्थित थियो र बढ्दै पनि थियो, तर अझै पनि तुलनात्मक रूपमा अविकसित नै थियो। फलतः, पहिले उपनिवेश रहेका देशहरूको योजनाबद्ध लक्ष्य सन् १९४५ पछि अमेरिकी साम्राज्यको नेतृत्वमा रहेको विश्वव्यापी पूँजीवादमा जतिसक्दो चाँडो पहुँच बनाउनु नै हुन पुग्यो।

सन् १९४५ पछि, अमेरिकी साम्राज्यले युरोपेली उपनिवेशवादलाई आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक प्रभुत्वको एउटा अमेरिकी ढाँचाद्वारा विस्थापित गरिदियो। संयुक्त राज्य अमेरिकाले यी राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्र भएका राष्ट्रहरूलाई खुकुलो रूपमा संयुक्त राष्ट्र संघमा आवद्ध गरायो, जुन संस्थालाई अमेरिका आफैँले नियन्त्रण र आर्थिक लगानी गर्थ्यो। उसले तिनीहरूलाई उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (NATO), दक्षिणपूर्वी एसियाली सन्धि संगठन (SEATO) र विश्वभरिका यस्तै अन्य सैन्य गठबन्धनहरू मार्फत कसिलो गरी आफ्नो अधीनमा राख्यो। सन् १९४५ पछिको पहिलो २५ वर्षको अवधि युद्धले तहसनहस पारेको पश्चिमी युरोप र जापानको अर्थतन्त्रका लागि पुनरुत्थानको समय थियो। 'मार्शल प्लान' जस्ता योजनाहरू मार्फत युरोपलाई रकम उपलब्ध गराएर, युद्धपछिको पश्चिमी युरोपले पुनरुत्थानका लागि आवश्यक सामग्रीहरू अमेरिकी कम्पनीहरूबाटै खरिद गर्‍यो,  जसले गर्दा अमेरिकाकै पूँजीपतिहरूलाई केन्सियन ढाँचाबाट प्रेरित समृद्धि प्राप्त भयो।

संयुक्त राज्य अमेरिकाले आफ्नै गौरवगानमा रमाउँदा इतिहासको अग्रगामी गतिलाई ओझेलमा पारिदियो, जबकि त्यसै इतिहासले अमेरिका र विश्व दुवैलाई रूपान्तरण गरिरहेको थियो। एक्काइसौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर अमेरिकी साम्राज्य आफ्नो उत्कर्षमा पुग्दा त्यसलाई धेरैले महसुस गर्न सकेनन्।

त्यस समृद्धिले अमेरिकी जीवनशैली र प्रणालीका हरेक कुरालाई एउटा ‘असाधारण’  समाजको अंगका रूपमा अन्धभक्त भई उत्सव मनाउने स्तरको उदय गरायो। तर त्यो असाधारणता अस्थायी थियो । दुईवटा विश्वयुद्धका अत्यन्तै असमान प्रभावहरूले रूप दिएको इतिहासको एउटा अनौठो क्षण मात्र थियो। बरु, संयुक्त राज्य अमेरिकाले आफ्नै गौरवगानमा रमाउँदा इतिहासको अग्रगामी गतिलाई ओझेलमा पारिदियो, जबकि त्यसै इतिहासले अमेरिका र विश्व दुवैलाई रूपान्तरण गरिरहेको थियो। एक्काइसौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर अमेरिकी साम्राज्य आफ्नो उत्कर्षमा पुग्दा त्यसलाई धेरैले महसुस गर्न सकेनन्। अझ थोरैले मात्र त्यसको अवनतिको सुरुआतलाई पनि पहिचान गरे।

अमेरिकी युद्धोत्तर समृद्धिको अन्त्य र चीनको उदय

१९७० को दशकसम्म आइपुग्दा, विश्वयुद्धले ध्वस्त पारेका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूको पुनरुत्थान धेरै हदसम्म पूरा भइसकेको थियो। र यससँगै, युद्धपछिको अमेरिकी समृद्धिको पहिलो चरणमा विराम लाग्यो। संयुक्त राज्य अमेरिका अब पश्चिमा जगतको एक मात्र प्रमुख उत्पादक रहेन, न त यो एक मात्र आणविक शक्ति नै रह्यो। यद्यपि, यो  यसको प्रभुत्वलाई अस्वीकार गरिएको सोभियत संघ र जनवादी गणतन्त्र चीनको नेतृत्वमा रहेका देशहरू बाहेक अन्यत्र  अझै पनि विश्वव्यापी रूपमा हावी पूँजीवादी शक्ति भने रहिरह्यो । अमेरिकी डलर विश्वकै नम्बर एक मुद्रा बनिसकेको थियो, र संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वकै नम्बर एक उपभोक्ता तथा पूँजी बजारको घर बनेको थियो। यसै क्रममा संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको एक प्रमुख ऋणी देश पनि बन्न पुग्यो। तर, यसले डलरको नयाँ प्रकारको जोखिम सिर्जना गरेको भए पनि, पेट्रोडलर प्रणालीमार्फत बाँकी विश्वलाई डलरसँग झन् घनिष्ठ रूपमा आबद्ध गरायो।

वास्तवमा, चीनले जनवादी गणतन्त्र बाहिरका रोजगारदाताहरूलाई अन्य कुनै पनि ठाउँको तुलनामा निकै, निकै कम ज्यालामा काम गर्ने एउटा विशाल नयाँ श्रमिक समूह उपलब्ध गरायो।

अमेरिकी समृद्धिलाई निरन्तरता दिनका लागि, त्यहाँको रोजगारदाता वर्गले यी बदलिएका वैश्विक परिस्थितिहरूमा नाफा कमाउने नयाँ तरिका खोज्नु आवश्यक थियो। त्यस वर्गले दुईवटा ठूला आर्थिक कदमहरू मार्फत यो कार्य सम्पन्न गर्‍यो। पहिलो कदम थियो — संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट चीन, भारत, ब्राजिल र अन्य ठाउँहरूमा उत्पादनमूलक उद्योगहरूको ठूलो बहिर्गमन । चीन, सन् १९४९ को आफ्नो कम्युनिस्ट क्रान्तिको विजयका कारण, त्यस बहिर्गमनलाई स्वागत गर्न सबैभन्दा उपयुक्त स्थितिमा थियो, जसले उसलाई द्रुत औद्योगिकीकरणमा सहयोग पुर्‍याउने अतिरिक्त माध्यमहरू प्रदान गर्‍यो। वास्तवमा, चीनले जनवादी गणतन्त्र बाहिरका रोजगारदाताहरूलाई अन्य कुनै पनि ठाउँको तुलनामा निकै, निकै कम ज्यालामा काम गर्ने एउटा विशाल नयाँ श्रमिक समूह उपलब्ध गरायो। केही वर्षपछि, जब उपलब्ध श्रमिकहरूको संख्या ह्वात्तै बढ्यो र उनीहरूको वास्तविक ज्याला पनि वृद्धि भयो, तब चीनले आफ्नो ठूलो र बढ्दो उपभोक्ता बजार देखाएर त्यो सम्झौतालाई अझ बढी आकर्षक बनाइदियो।

१९७० को दशकपछि अमेरिकी समृद्धिलाई सम्भव तुल्याउने दोस्रो प्रमुख घटनाक्रम कथित 'पेट्रोडलर' प्रणाली थियो।

एउटा शक्तिशाली केन्द्रीय राज्य र कम्युनिस्ट पार्टीको संयन्त्रको नियन्त्रण र सुपरिवेक्षणमा चीनले दुई क्षेत्रमा आधारित अर्थतन्त्रको निर्माण गर्‍यो। यसको आधा हिस्सा निजी उद्यमहरू थिए, जसको स्वामित्व र सञ्चालन चिनियाँ तथा विदेशी दुवै पूँजीपतिहरूले गर्थे। अर्को आधा हिस्सामा सार्वजनिक उद्यमहरू थिए, जसको स्वामित्व र सञ्चालन चिनियाँ सरकारले गर्थ्यो। निकै कम दशकहरूमा यसले सुरुमा उपभोक्ता वस्तुहरू र त्यसपछि पूँजीगत वस्तुहरूको उत्पादन अत्यन्तै द्रुत गतिमा बढायो। वालमार्ट र अन्य वितरकहरूसँग साझेदारी गरेर यसले चाँडै नै लगभग सबै ठाउँका उपभोक्ता बजारहरूमा आफ्नो पहुँच विस्तार गर्‍यो। विश्वभरिका रोजगारदाताहरूले श्रमिकहरूको ज्याला वृद्धिदरलाई सुस्त बनाउन सके, किनभने अब श्रमिकहरूले चीनबाट भित्रिएका सस्ता सामानहरू किनेर आफ्नो पारिश्रमिकलाई धेरै दिनसम्म धान्न सक्ने भएका थिए।

१९७० को दशकपछि अमेरिकी समृद्धिलाई सम्भव तुल्याउने दोस्रो प्रमुख घटनाक्रम कथित 'पेट्रोडलर' प्रणाली थियो। तत्कालीन समयमा विश्वकै प्रमुख तेल उत्पादक देश साउदी अरब र संयुक्त राज्य अमेरिका दुवैले विश्वव्यापी रूपमा हुने तेलको सबै खरिद-बिक्री अमेरिकी डलरमै हुनुपर्ने व्यवस्था गर्न सहमति जनाए। यसको अर्थ तेल किन्न चाहने प्रत्येक देशले भुक्तानीका लागि आफूसँग डलरको सञ्चिति बढाइराख्नु पर्ने हुन्थ्यो। त्यो तेल बेच्ने देशहरूले यसबाट डलरमा ठूलो नाफा आर्जन गर्थे। ती सञ्चितिहरूलाई डलर-मूल्याङ्कित सम्पत्तिहरूमा राखिन्थ्यो र ती नाफाहरूलाई विशेष गरी अमेरिकी ट्रेजरी सुरक्षणहरू मा, र साथै अमेरिकी निजी सेयर तथा ऋणपत्रहरू एवं अमेरिकी घरजग्गामा लगानी गरिन्थ्यो। यसरी अमेरिकाले आयात गरेका सम्पूर्ण सामानहरूको भुक्तानीका लागि विदेश पठाइएका डलरहरू (जुन निर्यातको तुलनामा लगातार बढिरहेका थिए) पेट्रोडलर प्रणाली मार्फत, ठूलो हिस्सामा अमेरिकी ट्रेजरीलाई दिइने ऋणका रूपमा, संयुक्त राज्य अमेरिकामै फिर्ता आए।

यही कारणले गर्दा अमेरिकी ट्रेजरीले कर वृद्धि नगरीकनै आफ्ना साना-ठूला धेरै युद्धहरूको खर्च जुटाउन सक्यो, र यसरी आन्तरिक रूपमा हुन सक्ने राजनीतिक विरोधबाट जोगिन सफल भयो। जब आपूर्ति बढ्दै गयो र ऊर्जाको स्रोतका रूपमा तेल झन्-झन् महत्त्वपूर्ण बन्दै गयो, तब पेट्रोडलर कोषको आकार पनि विस्तारित हुँदै गयो र यसले अमेरिकालाई पहिलेभन्दा झन् बढी ऋण लिन प्रेरित गर्‍यो। यो एउटा यस्तो चक्र थियो जसले जति चिन्ता र सतर्कता पैदा गर्नुपर्थ्यो, त्यति गर्न सकेन।

कसरी यी सबै कुराहरू इरानसँगको ट्रम्पको युद्धमा केन्द्रित हुन्छन्

प्राकृतिक वा सामाजिक कारणले तेलको आपूर्ति बन्द भयो भने के होला भनी सोध्नेहरू निकै कम थिए। स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द हुँदा, पहिले नै अन्य चुनौतीहरू सामना गरिरहेको पेट्रोडलर प्रणालीमा कस्तो असर पर्ला? विश्वव्यापी तेल व्यापारमा आउने गिरावटले खर्बौँ डलरको ऋण धान्न खोजिरहेको अमेरिकी सरकारको बजेटरी ऋण लिने प्रक्रियालाई रोक्ने वा जटिल बनाइदिने त होइन? के त्यस्तो परिस्थितिमा अमेरिकी सरकारको ऋण लिने कार्यले ब्याजदर बढाउन सक्छ—ठीक त्यही बेला, जब आर्थिक मन्दीका कारण यस्तो कदम चाल्नु विशेष रूपमा अनुचित हुने थियो?

यी नै आजको पूँजीवादका अन्तरविरोधहरू हुन्,  जहाँ विगतका संरचनाका प्रभावहरू उत्कर्षमा पुगिरहेका छन्। पूँजीवाद कुनै समय सामन्ती परिवेशभित्र, उदाहरणका लागि युरोपमा, साना क्षेत्रहरूमा मात्र सीमित थियो। समयक्रममा यो फराकिलो बन्दै गयो, सामन्तवादलाई उखेलेर फ्याँक्यो, र उत्पादनको एउटा नयाँ तथा फरक संगठनतर्फको संक्रमणलाई सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्‍यो। सुरु-सुरुमा यी व्यक्तिगत र त्यसपछि उद्यम, खेत र कार्यशालाका समूहहरू थिए जहाँ मालिक (रोजगारदाता) र कामदार सामन्त र भू दासको स्थान लिए। अन्ततः व्यक्तिगत पूँजीवादी कार्यस्थलहरू विस्तारित हुँदै गए र आफूलाई राष्ट्रिय पूँजीवादका रूपमा थप संगठित गरे। स्वभावैले विस्तारवादी चरित्र भएका राष्ट्रिय पूँजीवादहरूले उपनिवेशवादलाई जन्म दिए र अन्ततः एउटा विश्वव्यापी पूँजीवादको निर्माण गरे। यसअन्तर्गत भएका वस्तु, सेवा, ऋण र लगानीको प्रवाहले उत्पादकत्व, सम्पत्ति र शक्तिलाई बढावा दियो।

स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द हुँदा, पहिले नै अन्य चुनौतीहरू सामना गरिरहेको पेट्रोडलर प्रणालीमा कस्तो असर पर्ला? विश्वव्यापी तेल व्यापारमा आउने गिरावटले खर्बौँ डलरको ऋण धान्न खोजिरहेको अमेरिकी सरकारको बजेटरी ऋण लिने प्रक्रियालाई रोक्ने वा जटिल बनाइदिने त होइन?

तिनीहरूले अन्य प्रकारका अन्तरविरोधहरू पनि पैदा गरे । जसमा हालै स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द गराउने, संयुक्त अरब इमिरेट्सलाई पेट्रोलियम निर्यातक देशहरूको संगठन (OPEC) छोड्न बाध्य पार्ने, जीवाश्म इन्धनमा आधारित ऊर्जालाई सौर्य प्रविधि द्वारा तीव्र रूपमा विस्थापित गराउने, र ट्याङ्करहरूमाथिको निर्भरता कम गर्न पाइपलाइनहरू निर्माण गराउने जस्ता कारकहरू सामेल छन्। त्यसमाथि, तेलको उच्च मूल्यले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स जस्तै बढाउने काम गरिरहेकाले डोनाल्ड ट्रम्पको राष्ट्रपतीय कार्यकालप्रतिको राजनीतिक समर्थन पनि खुम्चिँदै गएको छ।

सन् २०२६ मा के गर्ने?

एउटा आर्थिक क्रान्तिले युरोपेली सामन्तवादलाई सुरुवाती चरणको सानो र विकेन्द्रीकृत सामाजिक प्रणालीबाट बदलेर उत्तरकालीन सामन्तवादमा रूपान्तरण गरिदियो; जुन निरंकुश राजतन्त्र र विश्वभरि उपनिवेश खडा गर्ने तीव्र चाहनाको वरिपरि संरचित थियो। यस्तै प्रकारको रूपान्तरण युरोपेली पूँजीवादभित्र पनि भयो, जसले यसलाई सुरुवाती चरणको विकेन्द्रीकृत सामाजिक प्रणालीबाट विश्वव्यापीकरण हुँदै गरेका मेगा-कर्पोरेसनहरूको वरिपरि संरचित उत्तरकालीन पूँजीवादमा बदल्यो। सामन्तवादी र पुँजीवादी युगहरू, र तिनीहरूबीचका संक्रमणकालहरू, मानव जातिको इतिहासकै सबैभन्दा क्रूर हिंसा, नरसंहार र युद्धहरूद्वारा चिह्नित रहे।

आज त्यस्तै एउटा भुमरी स्ट्रेट अफ हर्मुज़मा उठ्दैछ। सामन्तवाद र पूँजीवाद दुवैमा, तथा तिनीहरूबीच र तिनीहरूभित्र भएका संक्रमणहरूमा एउटा कुरा सधैँ स्थिर रह्यो: कार्यस्थलहरू सधैँ विरोधाभासपूर्ण र शत्रुतापूर्ण रूपमा संरचित थिए। सामन्तवादमा, भू दास  र सामन्तहरू निरन्तरको संघर्षमा आमनेसामने हुन्थे। पूँजीवादमा, कामदार र रोजगारदाताहरूले ठ्याक्कै त्यही गरे। सामन्तवाद विरुद्ध भू दास हरूले गरेको विद्रोह,  जसका लक्ष्यहरू स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व जस्ता थिए अन्ततः यस्तो पूँजीवादमा टुङ्गियो जसले एउटा शत्रुतापूर्ण संघर्षलाई हटाएर अर्को नयाँ संघर्षलाई स्थापित गरिदियो। सायद अबको समाधान भनेको बिल्कुलै फरक प्रकारको संक्रमण हो, जसले मालिक र दास, सामन्त र भू दास , एवं रोजगारदाता र कामदारबीचका यी तमाम शत्रुतापूर्ण सम्बन्धहरूलाई सधैँका लागि अन्त्य गरिदेओस्।

हामीलाई चाँडै नै आवश्यक पर्न सक्ने संक्रमण यस्ता शत्रुतापूर्ण विभाजनहरूको अस्वीकारमा आधारित छ। कार्यस्थलहरू जस्तै कारखाना, कार्यालय, पसल, र फार्म आदिलाई लोकतान्त्रिक रूपमा संरचित मानवीय सम्बन्धहरूमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनाबारे विचार गरौँ। मानौँ, प्रत्येक कार्यस्थलमा आबद्ध प्रत्येक व्यक्तिसँग एक मतको अधिकार हुन्थ्यो, र बहुमतका आधारमा के उत्पादन गर्ने, कसरी उत्पादन गर्ने र त्यो कार्य गतिविधि कहाँ सञ्चालन गर्ने भन्ने निर्णय हुन्थ्यो। के होला यदि लोकतान्त्रिक निर्णयहरूले नै ती उत्पादनहरूलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने वा बजार प्रणालीभित्र भए ती सामान बिक्रीबाट प्राप्त हुने राजस्वको उपयोग कसरी गर्ने भन्ने निर्णय गर्थे भने? लोकतान्त्रिक निर्णयहरूले नै कार्यस्थलबाट हुने आम्दानीको वितरण तय गर्ने थिए।

पूँजीवादले जहाँ र जब बसोबासका आधारमा राजनीतिक क्षेत्रमा लोकतन्त्रको अनुमति दियो, त्यहाँ र त्यही बेला यसले आर्थिक क्षेत्रमा भने लोकतन्त्रलाई इन्कार गर्‍यो।

त्यस्ता कार्यस्थलहरूमा नाफाको अधिकतमीकरण केवल धेरै लक्ष्यहरूमध्ये एउटा मात्र लक्ष्य हुनेछ। त्यहाँ स्थानीय समुदाय, क्षेत्र, राष्ट्र र समाजको परिवेशलाई अतिरिक्त लक्ष्य र मापदण्डहरू निर्धारण गर्न स्वागत गरिनेछ। पुँजीवादी व्यवस्थाअन्तर्गत संगठित कार्यस्थलहरूले आफ्नो परिवेशसँगको अन्तर्निर्भरतालाई रोजगारदाता–कर्मचारीमा आधारित आफ्नो संगठनात्मक संरचनाको पुनरुत्पादन हुने गरी विकसित गरे। लोकतान्त्रिक कार्यस्थलहरूले भने आफ्नो भिन्नै कार्यस्थल संरचनालाई निरन्तरता दिनका लागि त्यस अन्तरनिर्भरतालाई फरक ढंगले व्यवस्थित गर्नेछन्। यस पछिल्लो अन्तरनिर्भरताको अर्थ यो हो कि लोकतान्त्रिक निर्णय प्रक्रिया पूँजीवादले कहिल्यै हासिल गरेको भन्दा धेरै बढी सामाजिक रूपमा व्यापक र प्रभावकारी हुन सक्छ।

पूँजीवादले जहाँ र जब बसोबासका आधारमा राजनीतिक क्षेत्रमा लोकतन्त्रको अनुमति दियो, त्यहाँ र त्यही बेला यसले आर्थिक क्षेत्रमा भने लोकतन्त्रलाई इन्कार गर्‍यो। पूँजीवादी कार्यस्थल भित्रका कामदारहरूलाई उद्यमका प्रमुख निर्णयहरूमा कुनै मताधिकार थिएन। रोजगारदाताहरूले ती  निर्णयहरू विशेष रूपमा आफ्नै लागि सुरक्षित राख्थे। रोजगारदाताहरूका हितहरूले नै उनीहरूका निर्णयहरूलाई निर्देशित गर्थे। जहाँ र जब यो रोजगारदाता-कामदारको विभाजनलाई पार गरिन्छ, तब लोकतान्त्रिक उद्यम भित्र काम गर्ने प्रत्येक व्यक्तिले यसलाई चलाउनका लागि एउटा मान्यता प्राप्त योगदान पुर्‍याउन मद्दत गर्दछ। त्यसैगरी, प्रत्येक कामदारले उद्यम सञ्चालनप्रति समान जिम्मेवारी पनि वहन गर्छ।

यहाँ र अहिलै गर्नुपर्ने कुरा भनेको यही अर्को प्रकारको संक्रमण हो। लोकतान्त्रिक रूपमा संगठित श्रमिक सहकारीहरू नै अबको लक्ष्य हुन्। यस्तो संक्रमणले लोकतन्त्रको स्थापनाका लागि आर्थिक उद्यमलाई एउटा अपरिहार्य क्षेत्रका रूपमा समावेश गरेर लोकतन्त्रको अवधारणाको सम्मान गर्दछ। प्रष्ट भन्नुपर्दा, यो संक्रमण विश्वव्यापी हुनेछ र निजी स्वामित्वका साथै राज्य स्वामित्वका उद्यमहरूमा पनि समान रूपमा लागू हुनेछ। पूँजीवादले विश्व अर्थतन्त्रको निर्माण गर्‍यो। यहाँ प्रस्ताव गरिएको समाजवादी संक्रमणले एउटा अझ राम्रो अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सक्छ — यस्तो अर्थतन्त्र, जो पुँजीवादले वाचा त गर्‍यो तर कहिल्यै पूरा गर्न नसकेको स्वतन्त्रता, समानता, भ्रातृत्व र लोकतन्त्रलाई वास्तविक रूपमा साकार पार्न प्रतिबद्ध हुनेछ।

Source: https://jacobin.com

 

अनुवाद: केदार सिटौला

(यो अनुवाद लेख साभार छाप्नेले अनिवार्य रुपमा मूल लेखको स्रोत, अनुवादकको नाम र दायित्वबोधको हाइपरलिङ्कसहित स्रोत खुलाउनुहोला ।  –दायित्वबोध)

दायित्वबोधको विशेष अनुरोध

वाम वैचारिकीको रक्षा र प्रबर्द्धनका लागि दायित्वबोध अनलाइन निरन्तर रहनु जरुरी छ भन्ने तपाईंलाई लाग्छ ? के दायित्वबोधमा प्रकाशित भइरहेका सामग्रीहरु उपयोगी र पठनीय छन् भन्ने तपाईं ठान्नुहुन्छ ? दायित्वबोधको निरन्तरताको लागि तपाईंको सहयोगले ठूलो अर्थ राख्छ !

तपाईंले कसरी सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ ?

–सामर्थ्यअनुसारको आर्थिक सहयोग गरेर । –विचारप्रधान लेखरचनाहरु उपलब्ध गराएर । –दायित्वबोधमा छापिएका लेखरचनाहरु शेयर गरेर । दायित्वबोधको फेसबुक पेज, युट्युब, ट्विटर, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जाल पेजहरु लाइक–शेयर–सब्स्क्राइब गरेर ।

दायित्वबोधलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि

https://dayitwabodh.com/page/support-us/