खतरनाक एल नीनो विकसित हुँदै: खडेरी र अनिकालको चेतावनी

वैज्ञानिक समुदायलाई  प्रशान्त महासागरमा एल नीनो (El Niño)  मौसम प्रणाली विकसित भइरहेको कुराले निक्कै चिन्तित तुल्याएको छ ।  उनीहरुले यस पटकको  एल नीनो विगत एक शताब्दीभन्दा बढी समयकै सबैभन्दा शक्तिशाली जलवायु घटनामध्ये एक बन्न सक्ने गम्भीर चेतावनी जारी गरेका छन्।

प्रशान्त महासागरमा तीव्र रूपमा विकसित भइरहेको यो मौसमी प्रणालीले विश्वव्यापी मौसममा व्यापक र चरम उथलपुथल निम्त्याउने निश्चित छ। यसको प्रभावले गर्दा वायुमण्डलमा अत्यधिक तापक्रम उत्सर्जन हुने हुनाले विश्वकै औसत तापक्रम बढेर नयाँ रेकर्डहरू कायम हुन सक्छन् र धेरै देशहरूले चरम गर्मीको लहर (Heatwaves) सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। यो प्रणाली सक्रिय हुँदा परम्परागत वर्षाको ढाँचा पूर्ण रूपमा बदलिन्छ, जसका कारण अस्ट्रेलिया, इन्डोनेसिया, र दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा सामान्यभन्दा निकै कम वर्षा भई गम्भीर खडेरी र डढेलोको जोखिम बढ्छ। यसको विपरित, दक्षिण अमेरिकाका सुख्खा तटीय क्षेत्रहरू र संयुक्त राज्य अमेरिकाको दक्षिणी भूभागमा भने अभूतपूर्व र मुसलधारे वर्षा भई विनाशकारी बाढी तथा पहिरोको शृङ्खला चल्ने गर्दछ, जसले समग्र वैश्विक कृषि, आपूर्ति शृङ्खला र अर्थतन्त्रलाई नै संकटमा पार्छ।

ऐतिहासिक पाठ र वर्तमान त्रास

इतिहासलाई फर्केर हेर्दा यस्ता चरम मौसमी घटनाहरू कति भयावह हुन सक्छन् भन्ने थाहा हुन्छ। यसअघि पृथ्वीले सन् १८७० को दशकको उत्तरार्धमा यस्तै ठूलो स्तरको 'सुपर एल नीनो' भोगेको थियो। उक्त अवधिमा विनाशकारी खडेरी, बालीनालीको क्षति, रोगव्याधिको प्रकोप र विश्वव्यापी अनिकालका कारण संसारभरि करोडौँ मानिसले ज्यान गुमाउनु परेको थियो। अन्वेषकहरूका अनुसार ती जलवायु परिवर्तनहरू मानव इतिहासकै सबैभन्दा घातक वातावरणीय विपत्तिहरूमध्ये एक थिए।

अहिलेको परिस्थिति झन् जटिल देखिनुको मुख्य कारण विश्वव्यापी जलवायु उष्णीकरण (Global Warming) हो। पृथ्वीको तापक्रम पहिले नै रेकर्ड तोड्ने गरी बढिरहेको अवस्थामा यो शक्तिशाली एल नीनो थपिँदा यसले 'तातोमा आगो थप्ने' काम गर्ने निश्चित छ। सजिलो भाषामा भन्नुपर्दा, हाम्रो ग्रह पहिले नै अत्यधिक तातेको अवस्थामा यो शक्तिशाली मौसमी प्रणालीमा प्रवेश गर्दैछ।

 

के 'सुपर एल नीनो' ले फेरि संसारलाई संकटमा पार्दैछ? मौसम सम्बन्धी अनुमानहरू बुझ्न निकै गाह्रो हुन्छ। हालै मात्र अमेरिकाको मौसम विज्ञान संस्था (NOAA) ले संसारभरिको मौसम फेरबदल गर्ने ‘एल नीनो’ नामको एउटा प्राकृतिक प्रणाली सुरु भइसकेको बताएको छ। अबको मुख्य चिन्ता यसको असर कति भयानक होला भन्ने हो, किनकि यसले समुद्रको सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा २ डिग्रीभन्दा बढीले बढाउन सक्ने देखिएको छ। विगतको इतिहास हेर्दा, १९औँ शताब्दीमा यस्तै ठूलो मौसमी परिवर्तनका कारण प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा करिब ५ करोड मानिसको ज्यान गएको थियो। आजको समयमा यसको असर अनुमान गर्दा संसारभरका झन्डै २५ करोड मानिसहरू खाद्य संकट वा मृत्युको जोखिममा पर्न सक्छन्। डेढ सय वर्षअघि यस्तै अवस्था आउँदा भारत, चीन, ब्राजिल र आधा अफ्रिकामा भयानक खडेरी परेको थियो भने दक्षिण अमेरिकाको प्रशान्त क्षेत्रमा अत्यधिक धेरै वर्षा भएको थियो। पहिलेको तुलनामा अहिले खेतीपाती गर्ने प्रविधि निकै आधुनिक भइसकेको छ। त्यसो भए तापनि लामो समयसम्म खडेरी पर्यो भने संसारभरिको कृषि बजार ठूलो संकटमा पर्न सक्छ। यसै पनि इरानको विवादले गर्दा तेल आपूर्तिमा समस्या छ भने रसिया र युक्रेनको युद्धका कारण रासायनिक मलको अभाव भइरहेको छ; यस्तोमा यो मौसमको मार थपिँदा स्थिति झनै बिग्रन सक्छ। इतिहासकै कुरा गर्दा, सन् १८७७ मा आएको यस्तै एउटा शक्तिशाली 'सुपर एल नीनो' ले लगातार ३ वर्षसम्म भयानक खडेरी र भोकमरी निम्त्याएको थियो। विज्ञहरूले अहिले पनि यस्तै किसिमको गम्भीर परिस्थितिको आँकलन गरिरहेका छन्। मौसम वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो प्रणाली 'सुपर एल नीनो' को रूपमा निकै शक्तिशाली हुने सम्भावना ६६ प्रतिशत छ र युरोपेली मौसम अनुमानहरूले पनि समुद्रको तापक्रम २ डिग्रीसम्म बढ्ने कुरालाई पुष्टि गरेका छन्। यसको पहिलो असर अबको ६ देखि १२ महिनाभित्र संसारभरिको अन्न उत्पादनमा देखिन थाल्नेछ। विशेष गरी गहुँ र मकै जस्ता खाद्यान्न आयातमा निर्भर रहने देशहरूलाई यसले बढी सताउनेछ। तर, कोको (चकलेट बनाउने कच्चा पदार्थ) उत्पादन गर्ने देशहरूका लागि भने यसले केही फाइदा पुर्‍याउन सक्छ; किनभने यसका मुख्य उत्पादक क्षेत्रहरूमा खडेरी पर्दा कोकोको मूल्य निकै बढ्नेछ। यदि आगामी महिनाहरूमा समुद्र यसरी नै तातिरहने हो भने, संसारका धेरै देशका लागि आउने ३ वर्ष ऊर्जा (बिजुली) र खाद्यान्न दुवै हिसाबले निकै कष्टकर र चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ।

 

सम्भावित जोखिमहरू

जलवायु मोडेलहरूले महासागरको तापक्रम नाटकीय रूपमा बढ्ने सङ्केत गरेका छन्। यसले सम्पूर्ण महादेशहरूको वर्षाको चक्रलाई अस्तव्यस्त पारी निम्न जोखिमहरू निम्त्याउन सक्छ:

ऐतिहासिक खडेरी र तातो हावा (लु): कतिपय क्षेत्रमा लामो समयसम्म वर्षा नहुने र खतरनाक तातो हावा चल्ने सम्भावना छ।

बाढी र प्राकृतिक प्रकोप: केही भू-भागमा अतिवृष्टिका कारण ठूला बाढीहरू आउन सक्छन्।

खाद्य र खानेपानी सङ्कट: बालीनाली नष्ट हुनाले विश्वव्यापी खाद्य आपूर्तिमा अवरोध र खानेपानीको चरम अभाव हुन सक्छ।

आधुनिक तयारी र चुनौती

विज्ञहरूका अनुसार आजको युग सन् १८७७ को जस्तो कमजोर अवस्थामा भने छैन। आधुनिक प्रविधि, परिष्कृत पूर्वानुमान प्रणाली र विकसित विश्वव्यापी पूर्वाधारका कारण विगतको जस्तो भयावह मानवीय क्षति दोहोरिने सम्भावनालाई न्यून तुल्याउन सकिन्छ ।

तर वैज्ञानिकहरूले एउटा कुरामा सचेत गराएका छन्– हाम्रो खाद्य आपूर्ति शृङ्खला र ऊर्जा प्रणालीहरू पहिलेको तुलनामा धेरै नै आपसमा जोडिएका छन्। यसले गर्दा एउटा क्षेत्रमा आउने विपत्तिको असर तुरुन्तै विश्वभर फैलिन सक्छ। त्यसैले, अहिले विकसित भइरहेको एल नीनोले पार्न सक्ने असरलाई हल्का रुपमा लिने भुल गरिनु हुन्छ । यो केवल सामान्य मौसमी फेरबदल मात्र नभएर आधुनिक युगकै सबैभन्दा ठूलो 'विश्वव्यापी जलवायु दबाबको परीक्षा' (Climate Stress Test) बन्न सक्ने देखिन्छ।

एल नीनो के हो?

एल नीनो एक जटिल जलवायु चक्र हो, जसलाई जलवायु विज्ञानको भाषामा 'एल नीनो-दक्षिणी दोलन' (El Niño-Southern Oscillation - ENSO) को एक हिस्सा मानिन्छ। सामान्य अर्थमा, प्रशान्त महासागरको उष्णकटिबंधीय क्षेत्रको मध्य र पूर्वी भागमा समुद्रको सतहको पानी अस्वाभाविक रूपमा तातो हुने प्रक्रिया नै एल नीनो हो। यो कुनै अल्पकालीन आँधी वा मौसम परिवर्तन नभएर निश्चित अन्तरालमा (सामान्यतया २ देखि ७ वर्षको बीचमा) दोहोरिने एक विश्वव्यापी प्राकृतिक घटना हो। स्पेनी भाषामा 'एल नीनो' को अर्थ 'सानो केटो' वा 'बालक ईसा' हुन्छ ।  दक्षिण अमेरिकाको पेरुका माझीहरूले डिसेम्बर (क्रिसमस) को आसपासमा समुद्रको तापक्रम बढेको महसुस गरेर पहिलोपटक यसको नामाकरण गरेका थिए।

एल नीनो कसरी उत्पन्न हुन्छ?

 सामान्य अवस्थामा, भूमध्यरेखाको वरिपरि बहने शक्तिशाली व्यापारिक हावा (Trade Winds) ले प्रशान्त महासागरको तातो पानीलाई पश्चिमतिर अर्थात् एसिया र अस्ट्रेलियातर्फ धकेल्छ। यसले गर्दा दक्षिण अमेरिकाको पश्चिमी तट (पेरु र इक्वेडर नजिक) मा तलको चिसो र पोषक तत्वले भरिएको पानी माथि आउँछ । यो प्रक्रियालाई 'अपवेलिङ' भनिन्छ।

तर, एल नीनो उत्पन्न हुने वर्षमा यी व्यापारिक हावाहरू कमजोर हुन्छन् वा कतिपय अवस्थामा उल्टो दिशातिर बहन्छन्। हावा कमजोर भएपछि पश्चिमतिर थुप्रिएको तातो पानी पुनः पूर्वतर्फ अर्थात् दक्षिण अमेरिकाको तटतिर फर्कन थाल्छ। यो तातो पानीको ठूलो द्रव्यमानले पूर्वी प्रशान्त महासागरको तापक्रम सामान्यभन्दा कयौँ डिग्री सेल्सियसले बढाउँछ। समुद्रको सतह तातेपछि त्यसको माथिको वायुमण्डल पनि तातो हुन्छ, जसले विश्वव्यापी वायुमण्डलीय परिसंचरण (Atmospheric Circulation) लाई पूर्ण रूपमा खलबलाइदिन्छ र मौसमको चक्रमा ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ।

एल नीनोले पार्ने प्रभावहरू

एल नीनोको प्रभाव स्थानीय नभएर विश्वव्यापी हुन्छ, जसले गर्दा संसारका विभिन्न भागमा चरम मौसमी संकटहरू उत्पन्न हुन्छन्:

विनाशकारी खडेरी र डढेलो: एल नीनोका कारण पश्चिमी प्रशान्त महासागरका क्षेत्रहरू जस्तै अस्ट्रेलिया, इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स र दक्षिण एसियाका केही भागमा सामान्यभन्दा निकै कम वर्षा हुन्छ। यसले गर्दा यी क्षेत्रमा गम्भीर खडेरी पर्ने, पिउने पानीको संकट हुने र जंगलहरूमा भयानक डढेलो लाग्ने जोखिम उच्च रहन्छ।

अत्यधिक वर्षा र बाढी: यसको विपरीत प्रभाव दक्षिण अमेरिकाको पश्चिमी तट (पेरु, इक्वेडर) र संयुक्त राज्य अमेरिकाको दक्षिणी भागमा देखिन्छ। यी सुख्खा क्षेत्रहरूमा एल नीनोका कारण मुसलधारे वर्षा हुन्छ, जसले गर्दा ठूला-ठूला बाढी, पहिरो र धनजनको क्षति निम्त्याउँछ।

सामुद्रिक पारिस्थितिक प्रणालीमा असर: पेरुको तटमा चिसो पानी माथि आउने प्रक्रिया (अपवेलिङ) रोकिँदा समुद्रमा पोषक तत्वको अभाव हुन्छ। यसले गर्दा साना सामुद्रिक जीव र माछाहरू मर्छन् वा अन्यत्र बसाइँ सर्छन् । यसको सीधा नकारात्मक असर मत्स्य उद्योग र सामुद्रिक चराचुरुङ्गीमा पर्छ।

विश्वव्यापी तापक्रममा वृद्धि: एल नीनोले वायुमण्डलमा ठूलो मात्रामा ताप उत्सर्जन गर्ने भएकाले यो सक्रिय भएको वर्ष विश्वकै औसत तापक्रम बढ्छ र अत्यधिक गर्मीको लहर (Heatwaves) चल्ने गर्दछ।

एल नीनोको भविष्यवाणी कसरी गरिन्छ?

मौसमविद् तथा वैज्ञानिकहरूले एल नीनोको भविष्यवाणी गर्न अत्याधुनिक प्रविधि र विश्वव्यापी नेटवर्कको प्रयोग गर्छन्। प्रशान्त महासागरमा तैरिरहेका विशेष प्रकारका उपकरणहरू (Buoys) को सञ्जालले समुद्रको सतह र गहिराइसम्मको तापक्रम, हावाको गति र आर्द्रताको निरन्तर मापन गरिरहन्छन्। यसका साथै, पृथ्वीको परिक्रमा गरिरहेका उपग्रहहरूले समुद्रको उचाइ र तापक्रमको उतारचढावको तस्विर र तथ्याङ्क पठाउँछन्।

यी सम्पूर्ण तथ्याङ्कहरूलाई वैज्ञानिकहरूले परिष्कृत कम्प्युटर मोडेल र सुपरकम्प्युटरमा प्रविष्ट गराएर वायुमण्डल र महासागरबीचको अन्तरक्रियाको विश्लेषण गर्छन्। यसरी संकलित ऐतिहासिक डाटा र वर्तमान अवस्थाको तुलना गरेर मौसम विज्ञान संगठनहरूले एल नीनो आउनुभन्दा धेरै महिना अगाडि नै यसको सम्भावना, तीव्रता र यसले पार्न सक्ने असरहरूको पूर्वानुमान विश्वसमक्ष सार्वजनिक गर्छन्।

एल नीनोले नेपाल समेत दक्षिण एसियाली मनसुनमा पार्ने विशिष्ट प्रभाव

दक्षिण एसियाली क्षेत्र र विशेष गरी नेपालको अर्थतन्त्र, कृषि र जनजीवन पूर्ण रूपमा मनसुनी वर्षामा निर्भर रहने गर्छ । यस अर्थमा एल नीनोको प्रभाव यहाँ निकै संवेदनशील र बहुआयामिक हुने गर्दछ। एल नीनोले यो क्षेत्रको वायुमण्डलीय चक्रलाई प्रत्यक्ष असर गर्ने भएकाले यसका विशिष्ट प्रभावहरूलाई निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

कमजोर मनसुन र अनियमित वर्षा

दक्षिण एसियाली मनसुनको सामान्य प्रक्रियामा हिन्द महासागरबाट बहने जलवाष्पयुक्त हावा हिमालय क्षेत्रतर्फ बहने गर्दछ। तर एल नीनो सक्रिय भएको वर्ष प्रशान्त महासागरतर्फ हावा र तापक्रमको केन्द्र सर्ने हुनाले दक्षिण एसियातर्फ आउने मनसुनी हावा कमजोर हुन पुग्छ। यसले गर्दा नेपाल र समग्र दक्षिण एसियामा मनसुन ढिलो भित्रिने, वर्षाको कुल मात्रामा कमी आउने र मनसुन अवधिमै लामो समयसम्म पानी नपर्ने (Monsoon Breaks) समस्या देखिन्छ। कतिपय अवस्थामा, वर्षा भए पनि त्यो एकै ठाउँमा अत्यधिक हुने र अन्य क्षेत्र सुख्खा रहने जस्तो असन्तुलित वर्षाको ढाँचा (Erratic Rainfall) विकास हुन्छ।

कृषि उत्पादनमा ह्रास र खाद्य सुरक्षाको संकट

नेपालको कृषि क्षेत्र, विशेष गरी वर्षे बाली (धान, मकै) आकाशे पानीमा निर्भर छ। एल नीनोका कारण समयमा वर्षा नहुँदा धान रोपाइँमा ढिलाइ हुने वा धेरै ठाउँमा ब्याड राख्न र रोप्न नपाइने स्थिति सिर्जना हुन्छ। यसले गर्दा बालीको उत्पादकत्वमा ठूलो ह्रास आउँछ। दक्षिण एसियाका अन्य मुलुकहरू (जस्तै भारत, बंगलादेश) मा पनि धान, गहुँ र दलहनको उत्पादन घट्दा क्षेत्रीय बजारमा खाद्यान्नको मूल्य वृद्धि हुने र खाद्य असुरक्षाको जोखिम बढ्ने गर्दछ।

जलस्रोत र जलविद्युत उत्पादनमा संकुचन

नेपालका अधिकांश नदीनालाहरू वर्षाको पानी र हिमनदीको पग्लने प्रक्रियामा आधारित छन्। मनसुन कमजोर हुँदा नदीहरूमा पानीको बहाव (River Discharge) प्राकृतिक रूपमा घट्छ। नेपालको ऊर्जा क्षेत्र मुख्यतः जलविद्युतमा निर्भर रहेकाले नदीमा पानीको सतह घट्दा विद्युत उत्पादनमा प्रत्यक्ष गिरावट आउँछ। यसले गर्दा हिउँद महिनामा मात्र नभएर वर्षाको समयमा समेत ऊर्जा संकट वा लोडसेडिङको अवस्था निम्त्याउन सक्छ । भनिबस्नु पर्दैन– त्यसको असर औद्योगिक र गार्हस्थ्य दुवै क्षेत्रमा पर्छ।

हिउँदे खडेरी र डढेलोको बढ्दो जोखिम

एल नीनोको प्रभाव मनसुन सकिएपछि पनि कायम रहन सक्छ, जसले गर्दा दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा हिउँदे वर्षा (Winter Rain) समेत न्यून हुन्छ। नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा लामो समयसम्म खडेरी पर्दा वनजङ्गलहरू सुख्खा बन्छन् र प्रि-मनसुन (फागुन-जेठ) को समयमा भयानक डढेलो लाग्ने सम्भावना तीव्र रूपमा बढ्छ। वायुमण्डल सुख्खा हुँदा र डढेलोको धुवाँ थुप्रिँदा वायु प्रदूषणको स्तर घातक बिन्दुमा पुग्ने गर्दछ।

चरम मौसमी घटना र जनस्वास्थ्यमा असर

यस चक्रले एकातिर खडेरी निम्त्याउँछ भने अर्कोतिर वायुमण्डलीय असन्तुलनका कारण कुनै निश्चित क्षेत्रमा छोटो समयमै 'क्लाउडबर्स्ट' (मुसलधारे वर्षा) गराएर अचानक बाढी र विनाशकारी पहिरो निम्त्याउन सक्छ। यसका साथै, तापक्रम वृद्धि र पानीको मुहानहरू सुक्ने हुनाले प्रदूषित पानीका कारण टाइफाइड, हैजा जस्ता जलजन्य रोगहरू र तापक्रम वृद्धिका कारण लामखुट्टेको सङ्ख्या बढेर डेंगु तथा मलेरिया जस्ता किटजन्य रोगहरूको प्रकोप दक्षिण एसियाका घना बस्तीहरूमा तीव्र गतिमा फैलन सक्छ।

असरबाट बच्न तत्कालै चाल्नुपर्ने कदमहरू

यो आसन्न संकटको सामना गर्न र यसका नकारात्मक असरहरूलाई न्यूनीकरण गर्न नेपाल सरकार तथा सम्बद्ध निकायहरूले तत्कालै बहुआयामिक र ठोस कदमहरू चाल्न जरुरी छ । दुर्भाग्यवश, यसबारेमा खासै चासो, चिन्ता र चर्चाहरु भने भइरहेको छैन ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागको सुदृढीकरण र पूर्वसूचना प्रणाली: सरकारले जल तथा मौसम विज्ञान विभागको प्राविधिक क्षमतालाई अभिवृद्धि गर्दै स्थानीय स्तरसम्मै भरपर्दो र बुझिने भाषामा खडेरी वा चरम मौसमी घटनाको पूर्वसूचना प्रणाली (Early Warning System) चुस्त बनाउनुपर्छ, जसले गर्दा सर्वसाधारण र किसानहरूले समयमै पूर्वतयारी गर्न सकून्।

कृषि क्षेत्रमा अनुकूलन र वैकल्पिक व्यवस्थापन: कृषि मन्त्रालयले किसानहरूलाई कम पानी चाहिने वा खडेरी खप्न सक्ने धान तथा अन्य बालीका बीउहरू (Drought-tolerant varieties) उपलब्ध गराउनु जरुरी छ । साथै आकासे पानीको भर पर्नुको साटो भूमिगत जलस्रोत र वैकल्पिक सिँचाइका सुविधाहरू तत्कालै विस्तार गर्नुपर्छ। कम पानी हुँदा पनि उत्पादन हुने बालीहरु लगाउनेतिर योजना नीति बनाउने र त्यसअनुसार किसानहरुलाई प्रोत्साहित गरिनु आवश्यक छ ।   

खाद्य भण्डारण र आपूर्ति शृङ्खलाको सुनिश्चितता: सम्भावित खाद्य संकट र बजारमा हुन सक्ने मूल्य वृद्धिलाई रोक्नका लागि खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी र निजी क्षेत्रमार्फत खाद्यान्नको पर्याप्त भण्डारण (Buffer Stocking) गर्ने र वितरण प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाउने काम अहिल्यैदेखि थाल्नुपर्छ।

ऊर्जा र जलस्रोत व्यवस्थापन: विद्युत प्राधिकरणले नदीको बहावमा आधारित जलविद्युत आयोजनाको उत्पादन घट्ने सम्भावनालाई मध्यनजर गर्दै जलाशययुक्त आयोजनाहरूको पानी सञ्चिति प्रणाली व्यवस्थापन गर्ने, वैकल्पिक सौर्य ऊर्जालाई राष्ट्रिय ग्रिडमा जोड्ने र छिमेकी मुलुकसँगको विद्युत आयात-निर्यात सम्झौतालाई अग्रिम रूपमा चुस्त राख्नुपर्छ।

विपद व्यवस्थापन र जनस्वास्थ्य तयारी: गृहमन्त्रालय र स्वास्थ्य मन्त्रालयको समन्वयमा डढेलो नियन्त्रण गर्ने विशेष दस्ता र आवश्यक उपकरणहरू स्थानीय तहसम्म परिचालन गर्नुपर्छ भने पानीको मुहान सुक्दा फैलिन सक्ने जलजन्य र किटजन्य रोगहरूको महामारी नियन्त्रणका लागि औषधि र स्वास्थ्यकर्मीको पूर्वतयारी अवस्था बलियो बनाउनुपर्छ।