एन्टोनियो ग्राम्सी र सांस्कृतिक अधिपत्य

इटालीका कम्युनिस्ट नेता तथा सिद्धान्तकार एन्टोनियो ग्राम्सीलाई वास्तवमै पढ्नुभन्दा बढी उद्धृत गर्ने गरिन्छ। तर उनका कृतिहरू मन्थन गर्न लायक छन्। एक संगठकका रूपमा ग्राम्सीले कम्युनिस्ट कार्यकर्ता, नेता र बौद्धिकका रूपमा राजनीति गर्ने एउटा पद्धतिको विकास गरे। त्यसपछि बेनिटो मुसोलिनीको शासनकालमा बन्दी हुँदा, उनले आफ्नो जीवनको अन्तिम दशकमा विश्वप्रसिद्ध 'प्रिजन नोटबुक्स' (Prison Notebooks) लेखे। राजनीतिक सिद्धान्तमा अत्यन्त प्रभावशाली मानिने  'प्रिजन नोटबुक्स' ले पुँजीवाद कसरी बल प्रयोगले मात्र नभई सांस्कृतिक र बौद्धिक 'अधिपत्य' (Hegemony) मार्फत टिकिरहन्छ भन्ने कुराको व्याख्या गर्दछ। साथै, यस कृतिले समाजमा परिवर्तन ल्याउनका लागि राजनीतिक सत्ता कब्जा गर्नुअघि विचार र संस्कृतिको तहमा 'वैचारिक युद्ध' (War of Position) जित्नु आवश्यक छ भन्ने कुरामा जोड दिएको छ।

ग्राम्सीले हामीलाई पुँजीवादी जीवन र विकासका ऐतिहासिक रूपमा निर्धारित कुनै कठोर नियमहरू दिँदैनन्; बरु, उनले हामीलाई हाम्रो समयको विश्लेषण गर्ने र मजदुर वर्गले विद्यमान व्यवस्थालाई परास्त गरी शासन सत्ता सञ्चालन गर्न कस्तो प्रकारको राजनीति, विचारधारा र संगठन आवश्यक पर्दछ भन्ने कुरा सोच्ने औजारहरू प्रदान गर्दछन्।

'ज्याकोबिन रेडियो' (Jacobin Radio) को पडकास्ट 'द डिग' (The Dig) का लागि समकालीन राजनीति, विचारधारा र सामाजिक आन्दोलनहरूमाथि गहिरो विश्लेषणका लागि परिचित ड्यानियल डेनभिरले माइकल डेनिङसँग ग्राम्सीका बारेमा गहन संवाद गरेका थिए ।

माइकल डेनिङ (Michael Denning) येल विश्वविद्यालयका अमेरिकी अध्ययन (American Studies) र अङ्ग्रेजी विषयका प्राध्यापक हुन्। उनी संस्कृति, राजनीति र श्रमको सम्बन्धमा गहिरो अध्ययन गरेका प्रतिष्ठित विद्वान हुन्। उनको पछिल्लो पुस्तक Noise Uprising: The Audiopolitics of a World Musical Revolution ले संगीत र विश्वव्यापी राजनीतिक क्रान्तिको सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ।

श्रम इतिहासकारका रुपमा प्रख्यात माइकल डेनिङको यस अन्तर्वार्तामा व्यक्त घनीभूत विचारहरुले  एन्टोनियो ग्राम्सीका कृतिहरूले आजको समयमा हामीलाई के भन्न खोजिरहेका छन् भन्ने विषयमा प्रकाश पार्दछ ।

यी दुई व्यक्तित्वहरू बीचको यो संवादले एन्टोनियो ग्राम्सीको जटिल सिद्धान्तहरूलाई आजको आधुनिक सन्दर्भ, अझ विशेष गरी अमेरिकी राजनीति, वर्ग संघर्ष र सांस्कृतिक अधिपत्य सँग जोडेर बुझ्न निकै ठूलो सहयोग पुर्‍याउँछ ।

मूलत: ग्राम्सीको चर्चित कृति 'प्रिजन नोटबुक्स' को व्यावहारिक व्याख्याका लागि एउटा उत्कृष्ट स्रोत समेत बन्न सक्ने सोही कुराकानीको सम्पादित उतारको अनुवाद हामीले यहाँ प्रकाशित गरेका छौं ।

दायित्वबोध

०००

पृष्ठभूमि

ड्यानियल डेनभिर: एन्टोनियो ग्राम्सी को थिए? इटालीको फासीवादी सरकारको कैदमा ११ वर्षसम्म रहँदा उनले कसरी तीन हजार पृष्ठका नोटबुक्सहरूमा २० औँ शताब्दीको कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि आवश्यक पर्ने राजनीतिबारे यस्तो असाधारण विश्लेषण र सिद्धान्तहरू तयार गर्न सफल भए?

माइकल डेनिङ: ग्राम्सी २० औँ शताब्दीका प्रमुख राजनीतिक चिन्तकहरूमध्ये एक हुन्। यद्यपि, ग्राम्सी आफैँले भने यसरी हेरिनुलाई अनुचित र गलत ठान्थे होलान्। तर उनीबारे चर्चा गर्ने यो वास्तवमै रोचक तरिका होइन। वास्तवमा, बौद्धिक इतिहासलाई 'महान् चिन्तकहरू'को शृङ्खलाका रूपमा बुझ्ने जुन तरिका छ, त्यसैलाई ग्राम्सीले आफ्ना सम्पूर्ण लेखोटहरू मार्फत चुनौती दिन चाहेका छन्।

'प्रिजन नोटबुक्स' (Prison Notebooks) को एउटा सबैभन्दा चाखलाग्दो पक्ष के हो भने, त्यहाँ उनले मार्क्सलाई कसरी बुझ्ने भन्नेबारे टिप्पणीहरूको एउटा पूरै सेट लेखेका छन्। उनले निकै सूक्ष्म कुराहरू उल्लेख गर्दै भनेका छन्–  हो, हामीले जीवनीमा गहिरो ध्यान दिनुपर्छ; मार्क्सले सार्वजनिक पाठकका लागि के लेखे र उनका व्यक्तिगत पत्राचारहरू के थिए भन्ने कुरा हामीले छुट्ट्याउनुपर्छ, किनकि मानिसले व्यक्तिगत पत्रमा यस्ता कुराहरू भन्न सक्छ, जुन सार्वजनिक रूपमा नभनिन सक्छ। उनका उत्तराधिकारीहरूले पछि कुन कुराहरूलाई संकलन गरे? र अर्कोतर्फ, मार्क्स र लेनिन जस्ता ग्राम्सीकै पुस्ताका उत्तराधिकारीहरू बीचको सम्बन्ध कस्तो छ? त्यसैले, यस्तो व्यक्तित्वलाई कसरी बुझ्ने भन्ने प्रश्न नै ग्राम्सीका लागि एउटा प्रमुख प्रश्न हो।

तर सोधिनुपर्ने पहिलो प्रश्न यो हो–  संसारप्रतिको हाम्रो धारणा र हाम्रा आचरणका मापदण्डहरू कहाँबाट आउँछन्? र ती कसरी परिवर्तन हुन्छन्? उनको एउटा सशक्त तर्क के छ भने–  'दर्शनको अभ्यास' (Philosophy of Praxis) अर्थात् मार्क्सवाद, संसारप्रतिको हाम्रो धारणामा आएको एउटा यस्तो ऐतिहासिक परिवर्तन हो जुन पुनर्जागरण (Renaissance) वा प्रोटेस्टेन्ट सुधार (Protestant Reformation) भन्दा कम छैन। उनका लागि मार्क्स केवल एक महान् चिन्तक मात्र होइनन्, बरु मार्टिन लुथर जस्तै बौद्धिक, दार्शनिक र राजनीतिक कार्यदिशामा आएको एउटा ठूलो संक्रमणका प्रतीक हुन्।

यो रूपान्तरण कसरी हुन्छ र यसले कसरी नयाँ 'अधिपत्य' (Hegemony) निर्माण गर्छ भन्ने बुझ्नु नै ग्राम्सीको विचारको चुरो हो।

ग्राम्सीका अनुसार आधुनिक 'पुनर्जागरण' सम्भवतः शताब्दीयौँसम्म चल्नेछ, जसरी वास्तवमै 'रेनेसाँ' (Renaissance) र 'रिफर्मेसन' (Reformation) चलेका थिए।

ग्राम्सीले मार्क्सलाई यसरी नै बुझेका छन् र उनी 'दर्शनको अभ्यास' कसरी आधुनिक विश्वका लागि पुनर्जागरण र संरचनागत परिवर्तनको आन्दोलनको संयुक्त रूप हो भन्ने कुरा बुझ्न चाहन्छन्। त्यसैले त आफ्नो पुस्तक (जुन कहिल्यै पूरा हुन सकेन) 'द मोडर्न प्रिन्स' (The Modern Prince) लेख्ने क्रममा उनी पुनर्जागरणकालीन कृति म्याकियावेलीको 'द प्रिन्स' (The Prince) मा फर्कन्छन्। ग्राम्सी स्वयं भन्छन्– एउटा आधुनिक 'संरचनागत परिवर्तन' (Reformation) पुरा हुन सायद शताब्दीयौँ लाग्नेछ, जसरी वास्तविक पुनर्जागरण र धर्मसुधार आन्दोलनका लागि लागेको थियो।

उनी कलाकार, बौद्धिक, लेखक र चिन्तकहरूको त्यो असाधारण पुस्ताका हुन् जसलाई हामी "आधुनिकतावादी" (Modernists) भन्ने गर्छौँ। ग्राम्सीसहित तीमध्ये अधिकांश सन् १९१० को उत्तरार्ध, अर्थात् पहिलो विश्वयुद्ध र सन् १९१७ को रूसी क्रान्तिको समयमा वयस्क भएका थिए। सन् १९१४ देखि १९४५ सम्मको अवधि– पहिलो विश्वयुद्धदेखि दोस्रो विश्वयुद्ध र त्यसको बीचको 'महामन्दी' (Great Depression)–  नै ग्राम्सीको जीवनको मुख्य कालखण्ड थियो।

उनको जन्म सन् १८९१ मा इटालीको तटभन्दा पर भूमध्यसागरमा रहेको टापु सार्डिनियामा भएको थियो। सार्डिनिया त्यो भर्खरै एकीकृत भएको इटालीको एउटा हिस्सा थियो, जुन उनको जन्मभन्दा मात्र ३० वर्षअघि सन् १८६० को दशकमा एउटा राष्ट्र बनेको थियो। उनी एक निम्नस्तरका सरकारी कर्मचारीका सन्तान थिए। वास्तवमा, उनका पिता हिनामिनाको आरोपमा (चाहे त्यो सही होस् वा गलत) जेल परेपछि उनको परिवारको आर्थिक अवस्था खस्किएको थियो। हुर्कने क्रममा उनी आफैँ किसान त थिएनन्, तर उनी पूर्ण रूपमा एउटा किसान समाजमा बसिरहेका थिए।

ग्राम्सी एउटा स्थानीय भाषिका (dialect) बोल्थे। पूरै इटालीभरि मानिसहरू इटालियन भाषाका धेरै फरक-फरक रूपहरू बोल्छन्। त्यहाँ कुनै एउटै राष्ट्रिय भाषा छैन। भाषिका र राष्ट्रिय भाषाका बारेमा उनका धेरै टिप्पणीहरू वास्तवमा उनका आफ्नै अनुभवका वृत्तान्तहरू हुन्।

जब उनी सन् १९११ मा उत्तरी इटालीको टुरिन (Turin) गए, टुरिन एक प्रकारले इटालीको 'डेट्रोइट' (Detroit) जस्तै थियो। यो नयाँ अटो उद्योगको केन्द्र थियो। 'फियाट' (Fiat) को मुख्यालय त्यहीँ छ। त्यसैले, उनी विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्नका लागि इटालीको छेउमा रहेको एउटा अत्यन्तै ग्रामीण र कृषिप्रधान टापुबाट इटालियन प्रायद्वीपको सबैभन्दा आधुनिक र 'फोर्डवादी' (Fordist) भागमा बसाइँ सरेका थिए। यो तत्कालीन समयका नयाँ प्रविधिहरूको औद्योगिक धातु उद्योग (metalworking) केन्द्र थियो, जुन मोटरगाडी: स्टिल, तेल, रबर र एसेम्बली लाइन (यन्त्र जडान गर्ने लस्कर) लाई एकै ठाउँमा ल्याएर निर्माण गरिएको थियो। उनी त्यस्तै संसारमा प्रवेश गरेका थिए।

ग्राम्सी भाषा र भाषाविज्ञान (philology) को अध्ययन गरिरहेका थिए। उनका एक भाषाविज्ञानका प्राध्यापक उनलाई सधैँ सोध्ने गर्थे, "सार्डिनियामा यी कुराहरूलाई कसरी भनिन्छ?" उनी प्रान्तबाट टुरिन आएका एक रैथाने सूचनादाता जस्तै थिए, जसले उत्तरी इटालीमा एक सार्डिनियालीका रूपमा आफ्नो 'बाहिरीपन' (outsiderness) लाई निकै गहिरो गरी महसुस गरेका थिए।

यो कुरा पछि कायम रहेन, तर युवा अवस्थाका ग्राम्सीको पहिलो राजनीतिक अनुभव त सार्डिनियाली राष्ट्रवादीका रूपमा भएको थियो, जो सार्डिनियाको स्वायत्तता र स्वतन्त्रतामा चासो राख्थे। तर पछि उनी समाजवादी पार्टी (Socialist Party) मा एक कार्यकर्ताका रूपमा आवद्ध भए। बीसको दशकमा हुँदा उनी समाजवादी पार्टीका कार्यकर्ता र रङ्गमञ्च आलोचकका रूपमा सक्रिय थिए; उनले कहिल्यै विद्यावारिधि (PhD) वा त्यस्तै कुनै उच्च शैक्षिक उपाधि हासिल गरेनन्। घरमा लेख्ने पत्रहरूबाट उनको जीवन निकै अनिश्चित र कष्टपूर्ण रहेको देखिन्थ्यो–  ती पत्रहरूमा सधैँ "थप पैसा पठाइदिनु" भन्ने आग्रह हुन्थ्यो, जुन उनीहरूको परिवारसँग खासै हुँदैनथ्यो। त्यही समयमा उनी संगठन विस्तार गर्ने, नाटक हेर्न जाने, पत्रपत्रिकाहरूमा समीक्षा लेख्ने र साथीभाइहरूसँग मिलेर आफ्नै साना पत्रिकाहरू सम्पादन गर्ने काममा व्यस्त थिए।

त्यसपछि युद्धले निकै ठूलो प्रभाव पार्यो। ग्राम्सीका नोटबुक्सहरूमा भेटिने धेरैजसो सैन्य रूपकहरू (military metaphors) पहिलो विश्वयुद्धको भोगाइ र त्यसमा इटालीको संलग्नताका क्रममा भएका संघर्षहरूबाट आएका हुन्। तर ग्राम्सीको जीवनलाई सबैभन्दा बढी आकार दिने घटनाहरू भने युद्धपछि घटे, जब इटालीका मजदुरहरूले कारखानाहरू कब्जा गरे। ग्राम्सी यसमा प्रत्यक्ष संलग्न थिए। उनी ती कारखानाहरूमा पुग्थे र त्यहाँ संगठन निर्माणमा खटिन्थे। उनी 'द न्यु अर्डर' (The New Order) नामक पत्रिकाको सम्पादन गरिरहेका थिए।

उनी र मजदुरहरूले सन् १९१७ देखि सुरु भएको बोल्सेभिक क्रान्ति र रुसका 'सोभियत' वा परिषद्हरूका बारेमा समाचारहरू प्राप्त गरिरहेका थिए। युद्धपछि (सन् १९१९ मा) धेरै ठाउँमा परिषद्हरू बनाउने, कारखाना कब्जा गर्ने र आम हडताल गर्ने प्रयासहरू भए। अमेरिकाको सियाटलमा पनि एउटा यस्तै प्रयास भएको थियो। युद्धपछिको त्यो समय राजनीतिक, सामाजिक र श्रमिक जागरणको एक अद्भुत क्षण थियो, जसमा ग्राम्सी एक प्रमुख हिस्सा थिए। यसैले उनलाई वास्तविक आकार दियो।

"पहिलो विश्वयुद्ध लगत्तैको त्यो समय राजनीतिक, सामाजिक र श्रमिक जागरणको एक उल्लेखनीय क्षण थियो, र ग्राम्सी त्यसको एक प्रमुख हिस्सा थिए। त्यसैले उनलाई वास्तवमै एउटा आकार दियो (वा उनको व्यक्तित्व निर्माण गर्‍यो)।"

त्यो एउटा महत्वपूर्ण क्षण थियो– वास्तवमा एउटा ठूलो दुखान्तपूर्ण क्षण पनि, किनकि त्यतिबेला समाजवादी आन्दोलनमा विभाजन आयो। एकातिर अधिकांश ठाउँमा मुख्य समाजवादी पार्टीहरूकै रूपमा रहेका समूहहरू थिए भने, अर्कोतिर नयाँ बोल्सेभिक क्रान्तिको आशासँग कुनै न कुनै रूपमा जोडिएका नयाँ कम्युनिस्ट पार्टीहरूको उदय भइरहेको थियो। ग्राम्सी इटालियन पार्टीमा भएको त्यही विभाजनको एउटा हिस्सा थिए र उनी इटालीको कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापकहरूमध्ये एक बने; सन् १९२० को दशकको सुरुतिर उनी संसदमा निर्वाचित भए। उनी मस्को पनि गए र सन् १९२३ मा लेनिनको मृत्यु हुनुअघिको बहस र विवादका सुरुवाती वर्षहरूमा अर्थात् स्टालिनले पार्टी संयन्त्रमा कब्जा जमाउनु र बुखारिन तथा ट्रोट्स्की जस्ता व्यक्तित्वहरूलाई पाखा लगाउने, एक्ल्याउने र अन्ततः हत्या गर्नुअघिको समयमा– धेरै वर्षसम्म कम्युनिस्ट इन्टरनेसनलमा इटालियन पार्टीको प्रतिनिधिको रूपमा रहे।

सन् १९२६ मा उनी मात्र ३५ वर्षका थिए। उनलाई पक्राउ गरियो र उनको मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा सरकारी वकिलले भनेका थिए, "हामीले यो मस्तिष्कलाई २० वर्षसम्म काम गर्नबाट रोक्नुपर्छ," किनभने त्यसबेलासम्म ग्राम्सी इटालीको वामपन्थी आन्दोलनको एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण नेता बनिसकेका थिए।

इटालीको घटनाक्रम भने केही फरक ढङ्गले अगाडि बढ्यो, किनकि त्यतिबेला वामपन्थी धारमा नयाँ श्रमिक आन्दोलन, नयाँ समाजवादी आन्दोलन, नयाँ सिन्डिकलिस्ट (syndicalist) आन्दोलन र नयाँ कम्युनिस्ट आन्दोलनहरूको विस्फोट भइरहेको थियो। तर त्यही समय नयाँ 'फासीवाद'को उद्गमस्थल पनि बन्यो। जर्मनीमा हिटलरका सुरुवाती फासीवादी संगठनहरू र इटालीमा मुसोलिनीको 'मार्च अन रोम' (March on Rome) मार्फत सत्तामा आएको घटनामा यो देखिन्छ। सुरुदेखि नै ग्राम्सी फासीवाद विरुद्धको प्रतिपक्षका रूपमा एक प्रमुख व्यक्तित्व बने।

सन् १९२६ मा उनी मात्र ३५ वर्षका थिए। उनलाई पक्राउ गरियो र उनको मुद्दाको सुनुवाइका क्रममा सरकारी वकिलले भनेका थिए, "हामीले यो मस्तिष्कलाई २० वर्षसम्म काम गर्नबाट रोक्नुपर्छ," किनभने त्यसबेलासम्म ग्राम्सी इटालीको वामपन्थी आन्दोलनको एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण नेता बनिसकेका थिए। त्यसैले सन् १९२६ देखि १९३७ सम्म उनी जेलमा रहे। अन्त्यतिर उनलाई जेलभित्रकै अस्पतालहरूमा राखियो र अन्ततः रिहा गरियो। तर त्यतिन्जेल उनको स्वास्थ्य यति धेरै बिग्रिसकेको थियो कि सन् १९३७ मा उनको मृत्यु भयो। ती करिब १० वर्षको अवधिमा नै अधिकांश नोटबुक्सहरू लेखिएका थिए। यो एक लामो र कठिन प्रक्रिया थियो। ती भौतिक नोटबुक्सहरूलाई फासीवादीहरूद्वारा नष्ट हुनबाट जोगाइयो र सुरक्षित राखियो, र दोस्रो विश्वयुद्धपछि मात्र ती प्रकाशित भए।

यस सन्दर्भलाई टुङ्ग्याउन एउटा सबैभन्दा रोचक कुरा के छ भने, सन् १९२५ भन्दा अगाडिका युवा कार्यकर्ता रहेका ग्राम्सीका लेखोटहरू  निकै चाखलाग्दा छन्, तर ती मुख्यतया त्यस विशेष कालखण्डका विद्वान् र इतिहासकारहरूका लागि मात्र बढी सान्दर्भिक छन्। किनभने ती कृतिहरू सधैँ तत्कालीन परिस्थितिका लागि लेखिएका थिए। ती कुनै विशेष मुद्दा, विशेष हडताल, वा संसदको कुनै विशेष बहसका बारेमा लेखिएका पत्रपत्रिकाका लेखहरू थिए। तर जब उनी जेल परे र लेख्नका लागि कापी र कलम पाउन तथा पछि केही पुस्तक र पत्रिकाहरू प्राप्त गर्न एक वर्ष वा सोभन्दा बढी समय संघर्ष गरेपछि उनले के निर्णय गरे भने अब उनी 'अनन्तकालका लागि' (for eternity) लेख्न चाहन्छन्। उनी अब दैनिक राजनीतिमा प्रत्यक्ष संलग्न हुन सक्ने अवस्थामा थिएनन्।

एक्कासि, उनको लेखनशैली बदलियो। उनी वास्तवमै प्रश्नहरू सोध्न थाले। कुराहरू कहाँ बिग्रिए? कारखाना कब्जा गर्ने आन्दोलन किन सफल हुन सकेन? ती संगठनहरू किन स्थापित हुन सकेनन्? फासीवाद कसरी विजयी भयो? मुसोलिनीको लोकप्रियताका जराहरू कहाँ थिए? इटालीको लामो इतिहास र राजनीतिमा हामी यसलाई कसरी देख्छौँ? हामी संसारप्रतिको हाम्रो धारणा र आचरणका मापदण्डहरू कसरी प्राप्त गर्छौँ भन्ने कुरालाई कसरी बुझ्ने, र ती कसरी परिवर्तन हुन्छन्?

ती हाम्रा लागि र पछिल्लो पुस्ताका लागि लेखिएका थिए, जुन सन् १९१७ वा १९२२ का पत्रकारितामूलक लेखहरू जस्ता थिएनन्। त्यसैले ती अझै पनि आकर्षणको केन्द्र बनिरहेका छन्।

यसको परिणामस्वरूप, उनले लेखेका ती नोटबुक्सहरू  (अक्षरशः स्कुले केटाकेटीले प्रयोग गर्ने कालो रङका ३३ वटा कापीहरू) पछिल्लो समयमा हजारौँ पृष्ठका रूपमा प्रकाशित, सम्पादित र विश्लेषित भए। एक अर्थमा, ती हाम्रा लागि र पछिल्लो पुस्ताका लागि लेखिएका थिए, जुन सन् १९१७ वा १९२२ का पत्रकारितामूलक लेखहरू जस्ता थिएनन्। त्यसैले ती अझै पनि आकर्षणको केन्द्र बनिरहेका छन्। ती आधारभूत प्रश्नहरूमा फर्कन्छन्। ती कृतिहरू उनले दिएका उत्तरहरूका लागि भन्दा पनि उनले सोधेका प्रश्नहरूका कारण बढी रोचक र अर्थपूर्ण छन्।

ड्यानियल डेनभिर: जेलको बन्दी जीवन र त्यहाँको लेखन परिवेशले गर्दा कसरी उनको लेखनशैलीमा एक प्रकारको विशिष्टता आयो, जहाँ उनले धेरै 'युफेमिजम' (Euphemism - अप्रत्यक्ष वा घुमाउरो शब्द) र सांकेतिक शब्दहरूको प्रयोग गरे, जसले गर्दा कतिपय अवस्थामा उनका लेखोटहरू रहस्यमय लाग्छन्?

माइकल डेनिङ: उनले जे लेखे, ती सबै जेलको सेन्सर (जाँचबुझ गर्ने अधिकारी) लाई ध्यानमा राखेर लेखेका थिए। यसले गर्दा ग्राम्सीका लेखोटहरूको व्याख्यामा एउटा लामो बहस सिर्जना भएको छ। म तपाईँलाई यसका दुईवटा पक्षहरू बताउँछु। एउटा पक्ष के हो भने, हामीले उनका सबै शब्दहरूलाई केवल 'कोड' वा सांकेतिक शब्दका रूपमा मात्र पढ्नुपर्छ। उनले "मार्क्सवाद" भन्न पाएनन्, त्यसैले उनले "दर्शनको अभ्यास" (Philosophy of Praxis) भने।

अर्कोतर्फ, यो पनि तर्क गर्न सकिन्छ कि "दर्शनको अभ्यास" भन्ने शब्दावलीमा ग्राम्सीका लागि अर्थ र भावहरूको एउटा यस्तो शृङ्खला छ, जसलाई केवल मार्क्सवादमा सीमित गरेर मात्र पुग्दैन। त्यसैले, हामीले कुनै नयाँ अवधारणा पढिरहँदा त्यो पुरानै अवधारणालाई लुकाउनका लागि प्रयोग गरिएको छद्मभेष हो कि होइन भन्ने कुरामा सधैँ एक प्रकारको दुविधा रहन्छ। उनी आफ्नै पक्ष र आफ्नै पार्टीका अन्धविश्वास वा कट्टरता (dogmas) प्रति निकै निर्मम थिए। त्यसैले, यी शब्दहरूलाई नयाँ अवधारणा र विचारका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

हामीले उनका सबै शब्दहरूलाई केवल 'कोड' वा सांकेतिक शब्दका रूपमा मात्र पढ्नुपर्छ। उनले "मार्क्सवाद" भन्न पाएनन्, त्यसैले उनले "दर्शनको अभ्यास" (Philosophy of Praxis) भने।

सन् १९८० को दशकको सुरुतिर टेलिभिजनमा अश्लील गाली गर्न निषेध गरिएको थियो। त्यसैले, कतिपय पात्रहरूले अनौठा र कृत्रिम गालीहरू आविष्कार गरे, जुन प्रतिबन्धित शब्दहरूभन्दा पनि आफ्नै ढङ्गले अझ समृद्ध र कल्पनाशील शब्दभण्डारका रूपमा देखा परे। ग्राम्सीको हकमा पनि हामीले त्यसरी नै सोच्न सक्छौँ: उनले मानक गालीहरू प्रयोग गर्न नपाउने भएपछि नयाँ गालीहरू आविष्कार गर्नुपर्यो। तीमध्ये केही केवल 'कोड' मात्र हुन्, तर कतिपय चाहिँ हामीले पहिले नै बुझिसकेका कुराहरूलाई बुझ्ने वास्तवमै नयाँ र कल्पनाशील तरिकाहरू– नयाँ रूपकहरू हुन्।

अधिपत्य, ‘साझा बुझाइ’ र ‘विवेक’

ड्यानियल डेनभिर: हामीले सायद 'अधिपत्य' (Hegemony) को अवधारणाबाट सुरु गर्नुपर्छ, जसलाई ग्राम्सीले एउटा शासक समूहले समाजमा शासन गर्न प्रयोग गर्ने 'दमन' (Coercion) र 'सहमति' (Consent) का सम्पूर्ण स्वरूपहरूको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। अधिपत्यबाट ग्राम्सीको आशय के हो? र यो 'सहमति' र 'दमन'को संयोजनबाट सुरक्षित र कायम हुन्छ भन्ने उनको अन्तर्दृष्टि किन महत्त्वपूर्ण छ?

माइकल डेनिङ: म यसलाई अलि फरक ढङ्गले हेर्न चाहन्छु। म सामाजिक सिद्धान्तको हकमा 'जियोपार्डी!' (Jeopardy! - एक प्रसिद्ध प्रश्नोत्तर खेल) शैली अपनाउन चाहन्छु: अर्थात्, कुनै शब्दलाई परिभाषित गर्नुको सट्टा, त्यो शब्द आफैँमा कुन प्रश्नको उत्तर हो भन्ने कुरा पत्ता लगाउनु। धेरै हदसम्म, अमेरिकामा ग्राम्सीका विचारहरू आत्मसात् गर्ने क्रममा देखिएको एउटा कठिनाइ के हो भने– हामी अधिपत्य (hegemony), सबअल्टर्न (subaltern - उत्पीडित/सीमान्तकृत), अर्गानिक इन्टेलेक्चुअल (organic intellectual - जैविक बौद्धिक) जस्ता आधा दर्जन मुख्य धारणाहरू खोज्छौँ र तिनका कम-बढी सही परिभाषा निकालेर अन्य ठाउँहरूमा प्रयोग गर्छौँ।

ग्राम्सीको एउटा मौलिक तर्क के छ भने नयाँ शब्दहरूले मात्र चिजहरू बदल्दैनन्–  "अधिपत्य" शब्द आफैँमा कुनै उत्तर हुन सक्दैन। कुनै विशेष परिस्थितिको उत्तर भनेको नयाँ परिस्थिति वा नयाँ राजनीति हो।

यद्यपि, यसलाई बुझ्ने सबैभन्दा चाखलाग्दो तरिका के हुन सक्छ भने– ग्राम्सीले कस्तो प्रश्न सोधिरहेका छन् जसको उत्तर 'अधिपत्य' हो? किनकि ग्राम्सीको एउटा मौलिक तर्क के छ भने नयाँ शब्दहरूले मात्र चिजहरू बदल्दैनन्–  ‘अधिपत्य’ शब्द आफैँमा कुनै उत्तर हुन सक्दैन। कुनै विशेष परिस्थितिको उत्तर भनेको नयाँ परिस्थिति वा नयाँ राजनीति हो। त्यसैले प्रश्न वास्तवमा यो बन्न जान्छ: नयाँ 'सामूहिक इच्छा' (collective will) का स्रोतहरू के हुन्? एउटा नयाँ राजनीतिक संरचना (वा यदि हामीले अमेरिकी सन्दर्भमा अनुवाद गर्ने हो भने, नयाँ सामाजिक आन्दोलन) कहाँबाट जन्मन्छ?

अन्ततः तपाईँ के तर्क गर्नुहुन्छ भने, कतिपय अवस्थामा समाजमा नेतृत्व लिनका लागि उदाएको सामाजिक समूहसँग आर्थिक र राजनीतिक शक्ति मात्र भएर पुग्दैन; अन्यथा यसले त्यो नेतृत्व टिकाउन सक्दैन। तर यो कुरा आधारभूत छ। त्यो समूहले वास्तवमै मानिसहरूको 'सहमति' जित्नका लागि समाजलाई आफ्ना विचारहरू अनुकूल ढाल्न सुरु गर्नुपर्छ।

याद गर्नुहोस्, ग्राम्सीको समय त्यस्तो थियो जब श्रमजीवी मानिसहरूका लागि उच्च माध्यमिक शिक्षाको सुविधा थिएन र उनीहरूसँग अक्षर र अंकको सामान्य ज्ञान मात्र हुन्थ्यो। यदि तपाईँ श्रमजीवी जनताको एउटा लोकप्रिय पार्टी बनाउन चाहनुहुन्छ भने, त्यो पार्टी आफैँमा एउटा शैक्षिक संस्था हुनुपर्थ्यो। त्यसैले त्यहाँ 'पार्टी स्कूल'हरू हुन्थे। ग्राम्सी ती पार्टी स्कूलहरूको पाठ्यक्रम कस्तो हुनुपर्छ भन्ने कुरामा निकै रुचि राख्थे। उनी भन्छन्–  तपाईँले साधारण मानिसहरूको 'सुझबुझ' (common sense) बाट सुरुवात गर्नुपर्छ; अर्थात् त्यो स्वाभाविक दर्शन जुन मानिसहरूले आफ्ना विद्यालयहरूबाट मात्र होइन, बरु आफ्नो काम र गिर्जाघरहरू (churches) बाट पनि प्राप्त गरेका हुन्छन्। ती सबै मिलेर संसारप्रतिको एउटा धारणा कसरी बन्दछ त?

वास्तवमा, एउटा दार्शनिक शिक्षा भनेको त्यही 'सुझबुझ'को आलोचना गर्ने शिक्षा हो। उनी भन्छन्–  त्यो सुझबुझ जनताको भाषामा पनि अन्तर्निहित हुन्छ; हामीले बोल्ने शब्दहरूले आफूसँगै धारणाहरूको एउटा यस्तो शृङ्खला बोकेका हुन्छन् जसका बारेमा हामीलाई थाहै हुँदैन। त्यसैले उनको एउटा चाखलाग्दो पक्ष के हुनेछ भने–  आउनुहोस्, हामीले प्रयोग गर्ने शब्दहरू र हामीले बोल्ने भाषालाई नै त्यो सुझबुझलाई आकार दिनका लागि प्रयोग गरौँ।

ड्यानियल डेनभिर: यो तर्कको प्रभाव त्यस विषयमा पर्दछ जसलाई प्राय: "मिथ्या चेतना" (false consciousness) भन्ने गरिन्छ: अर्थात्, मानिसहरूले आफ्नै भौतिक हित वा आफ्नै जीवनको यथार्थ विपरीतका विश्वासहरू किन अँगाल्छन् भन्ने प्रश्न। ग्राम्सी लेख्छन्, "विचार र कार्य बीचको अन्तरविरोध, अर्थात् संसारप्रतिको दुईवटा धारणाहरूको सह-अस्तित्व– एउटा जुन शब्दमा व्यक्त गरिन्छ र अर्को जुन वास्तविक कार्यमा देखिन्छ– यो केवल आत्म-धोकाको उपज मात्र होइन। बरु, यो एउटा सामाजिक व्यवस्थाको गहिरो अन्तरविरोधहरूको अभिव्यक्ति हो।"

मानिसहरूलाई केवल भ्रममा पारिएको छ (duped) भन्ने बुझाइ र ग्राम्सीको त्यो धारणा, जसमा उनले यी अन्तरविरोधहरू अझ गहिरा छन् र जसले ग्राम्सीकै शब्दमा "सुझबुझ" (common sense) को स्तरमा आफूलाई व्यक्त गर्छन् भन्छन्, यी दुई बीचको भिन्नता के हो?

माइकल डेनिङ: यसलाई बरु यसरी भनौँ– हामीले संसारप्रतिको हाम्रो धारणा कहाँबाट पाउँछौँ र ती कसरी बदलिन्छन्? किनभने ग्राम्सी वास्तवमा यस कुरामा निकै सशंकित छन् कि तथ्यहरू तपाईँको पक्षमा हुँदैमा तपाईँले मानिसहरूलाई तर्कद्वारा अर्को स्थितिमा जान सहमत गराउन सक्नुहुन्छ। एक सामान्य व्यक्तिका लागि, तपाईँले एउटा राम्रो तर्क पेश गर्न सक्नुहुन्छ र उनले भन्न सक्छन्, "ओहो हो, मलाई यसको ठीक उल्टो तर्क दिएका अर्को एकजना मान्छे याद छ; म अहिले त्यसको उत्तर त दिन सक्दिनँ, तर त्यसबेला मलाई उनको कुरा चित्त बुझेको थियो। त्यसैले म उनकै पक्षमा रहन्छु।"

हाम्रो 'सुझबुझ' आंशिक रूपमा हाम्रो सामाजिक समूहका ती व्यक्तिहरूप्रतिको विश्वासबाट बनेको हुन्छ, जसले विभिन्न समयमा हाम्रा कुराहरूलाई हामीले भन्दा राम्रोसँग व्यक्त गरिदिएका हुन्छन्। र ग्राम्सीले भनेझैँ ती व्यक्तित्वहरू स्थानीय धर्मगुरु (priest) देखि 'चेम्बर अफ कमर्स'का व्यवसायी वा कुनै निश्चित राजनीतिज्ञसम्म हुन सक्छन्। ग्राम्सीले यसमा एकतर्फ ढुङ्गेयुगका पुराना लोक-विश्वास र उखानटुक्काहरूका अवशेषहरूलाई समावेश गरेका छन् भने अर्कोतर्फ आधुनिक विज्ञानको ज्ञानलाई पनि राखेका छन्। 'सुझबुझ' यी दुवैको एउटा मिश्रण हो।

त्यसैले, "सुझबुझ" यस्तो एउटा अनौठो सम्मिश्रण हो, र जसले संसारप्रतिको हाम्रो धारणालाई आकार दिन मद्दत गर्छन्, ती शब्दको वृहत्तर अर्थमा 'बौद्धिक' (intellectuals) हरू हुन्। उनीहरू समाजमा विचारहरूका संगठक हुन्। ग्राम्सीका लागि, स्थानीय शिक्षकहरू र स्थानीय धर्मगुरुहरू दैनिक जीवनका 'जैविक बौद्धिक' (organic intellectuals) हुन्,  जसले निश्चित लोक-परम्परा र ज्ञानलाई अगाडि बढाउन निकै आधारभूत भूमिका खेल्छन्।

यहाँ उनले "सुझबुझ" (common sense) र "विवेक" (good sense) बीच कायम राखेको भिन्नतालाई पनि उल्लेख गर्नु जरुरी छ। सुझबुझ भनेको मूलतः ती विश्वासहरूको समूह हो, जसलाई तपाईँ आफ्ना विश्वास वा विचारहरू हुन् भन्ने ठान्नुहुन्छ। तर, 'विवेक' ले भने तपाईँले गर्ने कामबाट प्राप्त हुने अभ्यास र ज्ञानलाई   समेट्छ। मेरा सहकर्मी प्राध्यापकहरूकै उदाहरण लिने हो भने, जहाँसम्म मैले बुझेको छु– जब उनीहरू राजनीतिका बारेमा कुरा गर्छन्, उनीहरूको "सुझबुझ" अरू कसैको जस्तै हुन्छ। उनीहरूमध्ये कसैको बुझाइ अरूको भन्दा अलि राम्रो होला, तर त्यो त्यही पत्रपत्रिका र अन्य सञ्चारमाध्यमहरूबाट प्राप्त विचारहरूकै मिश्रण हो। तर यदि तपाईँले उनीहरूलाई सोध्नुभयो, "ए, तपाईँ पाठ्यक्रम कसरी तयार गर्नुहुन्छ? यो कक्षा कसरी पढाउनुहुन्छ?", तब उनीहरूसँग एक अद्भुत 'विवेक' (good sense) देखिन्छ, जुन वर्षौँसम्म विद्यार्थीहरूलाई पढाउँदाको अनुभवबाट प्राप्त भएको हुन्छ।

मेरो एकजना दाजु हुनुहुन्थ्यो जो सबै प्रकारका अनौठा कुराहरूका बारेमा ठूला 'षड्यन्त्र सिद्धान्त' (conspiracy theory) हरू बनाउनुहुन्थ्यो। परिवारका धेरै मानिसहरू उहाँसँग कुरा समेत गर्न चाहँदैनथे किनभने उहाँ आफ्ना षड्यन्त्रका कुराहरू सुनाउन थाल्नुहुन्थ्यो। तर उहाँ एक भैँसीपालक किसान हुनुहुन्थ्यो। तपाईँले उहाँसँग पशुपालनका बारेमा कुरा गर्नुभयो भने, उहाँ 'विवेक' (good sense) को एउटा मूल नै हुनुहुन्थ्यो।

उनी मूलतः के भन्छन् भने यस्तो कुनै शारीरिक श्रम छैन जसमा मानसिक पक्ष नहोस्, र यस्तो कुनै मानसिक श्रम छैन जसमा शारीरिक पक्ष नहोस्। उनी दिनको आठ घण्टा बसेर पढ्न सिक्दा शरीरले भोग्नुपर्ने शारीरिक कष्ट र भौतिक रूपमा टिपोटहरू गर्दाको अनुभवका बारेमा चर्चा गर्छन्।

साधारण मानिसहरूप्रति ग्राम्सीको विश्वासको एउटा पाटो के हो भने, हामी केवल हाम्रो "सुझबुझ" का कैदी मात्र होइनौँ। वास्तवमा, हामी सबैमा श्रम र त्यो श्रमको विस्तारबाट प्राप्त हुने 'विवेक' हुन्छ। 'विस्तार' (Elaboration) उनको मनपर्ने  शब्दहरूमध्ये एक हो– विचारहरूमाथि घोत्लिने एक प्रकारको प्रक्रिया, विचारहरूको एउटा श्रम। उनी मानसिक र शारीरिक श्रम बीचको विभाजनलाई पहिचान गर्न र तोड्न चाहन्छन्। त्यसैले उनी मूलतः के भन्छन् भने यस्तो कुनै शारीरिक श्रम छैन जसमा मानसिक पक्ष नहोस्, र यस्तो कुनै मानसिक श्रम छैन जसमा शारीरिक पक्ष नहोस्। उनी दिनको आठ घण्टा बसेर पढ्न सिक्दा शरीरले भोग्नुपर्ने शारीरिक कष्ट र भौतिक रूपमा टिपोटहरू गर्दाको अनुभवका बारेमा चर्चा गर्छन्। जेलको वास्तविक भौतिक अवस्थाले उनलाई पढ्नु, सोच्नु र लेख्नु समेत कति कठिन, थकाउने र शारीरिक क्रियाकलापहरू हुन् भन्ने कुरामा असाधारण रूपमा सचेत गराएको थियो।

उनी शास्त्रीय भाषाहरू, विशेष गरी ल्याटिनको अध्ययनप्रति निकै समर्पित छन्, र यसलाई मस्तिष्क विकासका लागि आवश्यक एक प्रकारको मानसिक व्यायामका रूपमा लिन्छन्। उनको शैक्षिक दर्शन हाम्रा लागि अक्सर निकै 'अनुदार' (conservative) जस्तो देखिन सक्छ, किनकि उनी शरीर र मस्तिष्कलाई एउटा निश्चित ढाँचामा ल्याउनका लागि गरिने क्रियाकलापको आवश्यकता महसुस गर्दछन्।

दैनिक जीवनका अनुभवहरूमा विचारधारालाई जोड्ने सम्बन्धमा

ड्यानियल डेनभिर: ग्राम्सी लेख्छन् कि एउटा सफल वैचारिक आन्दोलन तब मात्र सम्भव हुन्छ, "जब सुझबुझ" (common sense) भन्दा उच्च र वैज्ञानिक रूपमा सुसङ्गत विचार निर्माण गर्ने प्रक्रियामा यसले सर्वसाधारणसँगको सम्पर्कलाई कहिल्यै बिर्सँदैन। र वास्तवमा, यसै सम्पर्कभित्र उसले ती समस्याहरूको स्रोत फेला पार्छ जसको अध्ययन र समाधान गर्न ऊ अघि सरेको हुन्छ।" उनी थप भन्छन्, "यसले सुझबुझको आलोचना गर्नुपर्छ, तर सुरुमा आफैँलाई त्यही सुझबुझमा आधारित गराएर।"

ग्राम्सीले यहाँ के तर्क गरिरहेका छन्? विचारधाराहरूलाई जरा गाड्ने बारेमा– केवल विचारधारा मात्र होइन, बरु 'अधिपत्य' (hegemony) को आकांक्षा राख्ने विचारधाराहरूको व्यावहारिक विस्तारलाई मानिसहरूको दैनिक जीवनमा कसरी जोड्ने? र तपाईंले भर्खरै चर्चा गर्नुभएझैँ, मानिसहरूले संसारमा गर्ने व्यावहारिक क्रियाकलापबाट प्राप्त गरेको 'विवेक' (good sense) मा ती विचारहरूलाई कसरी समाहित गर्ने? अनि, सत्तासीन विचारधाराका विद्यमान अन्तरविरोधहरूका बीचबाट यी विद्रोही विचारधाराहरूको बीजारोपण कसरी गर्ने?

माइकल डेनिङ: उनले यस कार्यलाई सबैभन्दा सशक्त रूपमा गरिरहेको देखेको उदाहरण क्याथोलिक चर्च हो–  'जेसुइट' (Jesuits) हरू यसका उदाहरण हुन्। उनका लागि क्याथोलिक धर्म संसारप्रतिको एउटा अत्यन्त शक्तिशाली धारणा हो, जसले बौद्धिकहरू, धर्मशास्त्रीहरू र सर्वसाधारण मानिसहरू बीच सधैँ एउटा सम्बन्ध कायम राख्यो: तपाईंले धर्मशास्त्रीहरूलाई स्थानीय पादरीहरू (parish priests) बाट धेरै टाढा जान दिनुहुँदैन। यसरी, संसारप्रतिको एउटा यस्तो धारणा हुनुपर्छ, जसलाई माथिल्लो तहदेखि तल्लो तहसम्म सहजै अनुवाद (translate) गर्न सकियोस्।

उनका लागि 'दर्शनको अभ्यास' (Philosophy of Praxis), मार्क्सवाद र उनको कम्युनिस्ट पार्टीका लागि चुनौती भनेकै संसारप्रतिको एउटा यस्तो धारणा निर्माण गर्नु हो जुन ती युवा कार्यकर्ताहरूका लागि पनि सुलभ होस्, जो आफ्नो दैनिक जीवन र कामको उत्पीडनका कारण भर्खरै आन्दोलनमा आएका छन् र जो अझै पनि सामान्य साक्षर मात्र छन्। साथै, त्यो धारणा ती बौद्धिकहरूका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक होस् जो वैचारिक लडाइँ लडिरहेका छन्। 'प्रिजन नोटबुक्स' (Prison Notebooks) भरि उनले यो दोहोरो पक्षलाई समेटेका छन्। हाम्रा दुईवटा कार्यभारहरू छन्: एउटा जनशिक्षा (popular education) र अर्को चाहिँ उच्च तहमा प्रभुत्वशाली विचारधाराहरूसँगको मुकाबिला।

उनका लागि 'दर्शनको अभ्यास' (Philosophy of Praxis), मार्क्सवाद र उनको कम्युनिस्ट पार्टीका लागि चुनौती भनेकै संसारप्रतिको एउटा यस्तो धारणा निर्माण गर्नु हो जुन ती युवा कार्यकर्ताहरूका लागि पनि सुलभ होस्, जो आफ्नो दैनिक जीवन र कामको उत्पीडनका कारण भर्खरै आन्दोलनमा आएका छन् र जो अझै पनि सामान्य साक्षर मात्र छन्।

यी दुई पक्षलाई एकै ठाउँमा ल्याउनु निकै कठिन काम हो। समाजवादी परम्परामा कसैले वास्तवमै यो सफलता हासिल गरेको छ कि छैन भन्ने कुरा बहसको विषय हुन सक्छ। कतिपय क्षणहरूमा यस्तो भएको देख्न सकिन्छ, तर ग्राम्सीले स्थापित गर्न खोजेको आशा वा लक्ष्य नै यही हो। के हामीले अर्को पक्ष (विरोधी पक्ष) ले यसो गरिरहेको देख्न सक्छौँ? पछिल्ला चालीस वर्षहरूमा नवउदारवाद 'अधिपत्यशाली' (hegemonic) बनेको छ भने, यो पूँजी, मानव पूँजी, उद्यमशीलता, जोखिम– अर्थात् बजारका सबै बिम्बहरूलाई हाम्रो बाँकी संसारमा प्रवेश गराएर नै सम्भव भएको हो भन्ने तर्क गर्न सकिन्छ।

ड्यानियल डेनभिर: आफ्ना समकालीनहरूभन्दा बढी, ग्राम्सी गैर-शासक वर्गहरूको जटिल र विविधतापूर्ण संरचनाप्रति सचेत देखिन्छन्। यो केवल पूँजीपति र सर्वहारा वर्ग बीचको मात्र कुरा होइन। त्यो 'मनिचियन' (Manichean - संसारलाई केवल दुई विपरीत ध्रुवमा हेर्ने) विभाजनभन्दा पर गएर, उनले सामाजिक संगठनको एक अझ जटिल अवधारणा पहिचान गरेको देखिन्छ। त्यसैले रणनीतिक राजनीतिले त्यो यथार्थसँग कसरी सम्बन्ध राख्न सक्छ भन्ने कुरामा उनी प्रष्ट छन्।

उनी लेख्छन्, "यद्यपि प्रत्येक पार्टी एउटा सामाजिक समूहको मात्र अभिव्यक्ति हो, तापनि निश्चित परिस्थितिहरूमा, कतिपय पार्टीहरूले एउटा मात्र सामाजिक समूहको प्रतिनिधित्व तब मात्र गर्दछन् जब उनीहरूले आफ्नो समूह र अन्य समूहहरूको हित बीच सन्तुलन र मध्यस्थताको भूमिका निर्वाह गर्छन्। उनीहरू आफ्नो समूहको विकासलाई मित्र समूहहरूको 'सहमति र सहयोग'बाट सुनिश्चित गर्न सफल हुन्छन्, र कतिपय अवस्थामा त स्पष्ट रूपमा शत्रुवत रहेका समूहहरूको सहयोगबाट पनि यो सम्भव तुल्याउँछन्।"

यहाँ राजनीतिमा अनिवार्य रूपमा रहने 'गठबन्धनकारी स्वरूप' (coalitional nature) का बारेमा ग्राम्सीले के भन्न खोजिरहेका छन्? र, त्यसमा राजनीतिक पार्टीको भूमिका के हुन्छ?

माइकल डेनिङ: त्यस समयमा एउटा वास्तविक लडाइँ यो थियो– श्रम आन्दोलनको नेतृत्व कसले गर्ने? प्रतिपक्षको नेतृत्व कसले गर्ने? के आन्दोलनको नेतृत्व ट्रेड युनियनहरूले गर्ने हो वा राजनीतिक दलहरूले? शताब्दीको सुरुवाततिर एउटा परम्पराले मूलतः के भन्थ्यो भने– राजनीतिबाट टाढै बसौँ। चुनावी अभियानहरूमा समेत सहभागी नहोऔँ– निर्वाचनलाई बहिष्कार गरौँ। सम्झनुहोस्, त्यस समयमा विश्वव्यापी मताधिकार (universal suffrage) को व्यवस्था थिएन। राजनीति विभिन्न सम्भ्रान्त वर्गहरू बीचको लडाइँ जस्तो देखिन्थ्यो। तपाईंले त्यहाँ जित्ने सम्भावना थिएन। संसदलाई ग्राम्सी अक्सर 'गफ गर्ने थलो' (talking shop) भन्थे, जहाँ मानिसहरूले आफ्नो अडान त राख्थे तर वास्तवमा केही पनि हुँदैनथ्यो। त्यसैले, कार्यस्थलका संघर्षहरू नै मुख्य केन्द्रमा थिए।

अर्कोतर्फ, केही मानिसहरू भन्थे– एकैछिन पर्खनुहोस्, होइन, पार्टीले नै शासन गर्नुपर्छ। विशेष गरी अझ बढी लोकतान्त्रिक र संसदीय व्यवस्थाहरूमा– हामीले मेयरहरू चुन्नुपर्छ। हामीले संयुक्त राज्य अमेरिकाका ब्रिजपोर्ट, मिल्वाकी र अन्य सहरहरूमा मेयरहरू चुनेका छौँ। हामीले राष्ट्रपतिका लागि उम्मेदवारहरू खडा गर्नुपर्छ।

संसदलाई ग्राम्सी अक्सर 'गफ गर्ने थलो' (talking shop) भन्थे, जहाँ मानिसहरूले आफ्नो अडान त राख्थे तर वास्तवमा केही पनि हुँदैनथ्यो। त्यसैले, कार्यस्थलका संघर्षहरू नै मुख्य केन्द्रमा थिए।

यी दुईवटा अडानहरू अनिवार्य रूपमा एकअर्काका विरोधी त होइनन्, तर ग्राम्सीले जसलाई "अर्थवाद" (economism) भन्थे, उनी त्यसैका बारेमा चिन्तित थिए– जसरी लेनिन पनि थिए। युनियनको पक्षमा रहेका ती मानिसहरू जसले मूलतः 'सबै कुरा अर्थतन्त्र नै हो' भन्थे, उनीहरू एकातर्फ थिए भने अर्को संस्करण एक प्रकारको 'संसदवाद' (parliamentarism) थियो।

फासीवादको उदयसँगै यी दुवै पक्ष संकटमा परे। कारखाना कब्जा गर्ने आन्दोलनले त्यो समाजको सत्ता पल्टाउन सकेन। र समाजवादी पार्टी आफैँ पनि टुक्रा-टुक्रा भयो। त्यसैले एक अर्थमा, ग्राम्सीले यो प्रश्न सोधिरहेका थिए: आर्थिक र राजनीतिक पक्ष बीचको यो सम्बन्धलाई हामी कसरी पुनर्गठन गर्ने– जहाँ एउटा पक्षले 'सबै कुरा आर्थिक हित हो' भन्ने कल्पना गर्छ भने अर्कोले 'सबै कुरा राजनीतिक गठबन्धन हो' भन्ने ठान्छ? ग्राम्सी यी दुवै अतिवादबाट बच्न चाहन्थे। आर्थिक हितभन्दा माथि उठेर एउटा 'राष्ट्रिय लोकप्रिय समूह' (national popular group) वा एउटा 'जनता'को परिकल्पना कसरी निर्माण गर्न सकिन्छ त?

ड्यानियल डेनभिर: सामान्य रूपमा भन्नुपर्दा, 'अर्थवाद' (economism) त्यसबेला र इतिहासभरि नै मार्क्सवादको एउटा यस्तो लोभलाग्दो विकृतिको रूपमा किन रहिआएको छ? अनि 'आधार' (structures) र 'उपरिसंरचना' (superstructures) बीचको सम्बन्धका बारेमा ग्राम्सीको कस्तो अन्तर्दृष्टि छ, जसले यस प्रकारको अर्थवादी दृष्टिकोणलाई कमजोर बनाउँछ?

माइकल डेनिङ: उनी भन्छन् कि यो एक प्रकारको सस्तो विद्वता हो। यदि कसैले भन्छ, "ओहो, यो युद्ध त तेलका लागि हो," भने– हो, यो कुनै न कुनै रूपमा तेलकै लागि हो। तर के यसले तपाईँलाई कुनै त्यस्तो नयाँ ज्ञान दिन्छ, जसले तपाईँलाई मानिसहरूलाई संगठित गर्न वा उनीहरूको विचार बदल्न मद्दत गरोस्? यसरी संकुचित अर्थमा गरिने व्याख्याले वास्तवमा कुनै नयाँ ज्ञान प्राप्त हुँदैन। उनी अगाडि भन्छन्, "तर एकैछिन पर्खनुहोस्, मानिसहरूले यसमा विश्वास गर्नु पागलपन होइन।" त्यसैले मानिसहरूले यसलाई किन विश्वास गर्छन् भन्ने कुरा हामीले बुझ्नुपर्छ। उनी त्यस अर्थमा अर्थवाद विरोधी (anti-economist) होइनन्। मार्क्सवादका अन्य परम्पराहरू छन् जसले मूलतः 'यस्ता कुराहरू गलत हुन्' भन्छन्, तर ग्राम्सीले कहिल्यै त्यसो भन्दैनन्।

ड्यानियल डेनभिर: उनी भन्छन्, "जब संघर्षमा तपाईँको पहलकदमी हुँदैन र संघर्ष आफैँ अन्ततः पराजयहरूको शृङ्खलाका रूपमा चिनिन थाल्छ, तब 'यान्त्रिक नियतिवाद' (mechanical determinism) नैतिक प्रतिरोध, ऐक्यबद्धता र धैर्यवान् तथा दृढ लगनशीलताको एउटा ठूलो शक्ति बन्न पुग्छ।"

माइकल डेनिङ: ठ्याक्कै। जब तपाईँ हारिरहनुभएको हुन्छ र सामाजिक आन्दोलन कमजोर हुन्छ, तब यो अक्सर अझ बढी नियतिवादी र यान्त्रिक व्याख्याहरूतर्फ आकर्षित हुन्छ। जस्तै फिडेल क्यास्ट्रोको त्यो प्रसिद्ध भाषण "इतिहासले मलाई सफाइ दिनेछ" (History Will Absolve Me)– त्यो भावना कि अहिले अवस्था जतिसुकै खराब देखिए पनि दीर्घकालमा जित हाम्रै हुनेछ। ग्राम्सीले धर्मको इतिहासबाट उदाहरणहरू दिन्छन्: ती 'क्याल्भिनिस्ट' (Calvinists) हरू जसले 'पूर्व-निर्धारित भाग्य' (predestination) मा सबैभन्दा बढी विश्वास गर्थे, उनीहरूमा एक प्रकारको यान्त्रिक नियतिवाद थियो। तर उनीहरू नै सबैभन्दा बढी सक्रिय थिए, किनकि उनीहरूलाई लाग्थ्यो कि उनीहरू बाहिर निस्केर त्यसै आधारमा काम गर्न सक्छन्।

जब तपाईँ हारिरहनुभएको हुन्छ र सामाजिक आन्दोलन कमजोर हुन्छ, तब यो अक्सर अझ बढी नियतिवादी र यान्त्रिक व्याख्याहरूतर्फ आकर्षित हुन्छ।

तर उनी भन्छन्– त्यति मात्र पर्याप्त छैन। तपाईँ मानिसहरूलाई केवल अन्धविश्वासको त्यो अवस्थामा मात्र छोड्न सक्नुहुन्न। एउटा यस्तो पार्टी, जसले मानिसहरूलाई आफ्नै समाजको 'स्व-निर्णय गर्ने शासक' (self-determining rulers) बनाउन चाहन्छ, उसले वास्तवमै त्यो 'साझा बुझाइ'को आलोचना गर्नुपर्छ; मानिसहरूलाई त्यसबाट माथि उठाउनुपर्छ र आफू स्वयंलाई पनि त्यो संकुचित साझा बुझाइ र ढुङ्गे युगका अवशेषहरूबाट बाहिर निकाल्नुपर्छ। बरु, यसको सट्टा आफ्नो कामको अनुभव, राजनीतिको अनुभव, र आफ्नो पारिवारिक तथा छिमेकी जीवनको अनुभवबाट प्राप्त हुने 'विवेक'लाई बुझ्नुपर्छ।

ड्यानियल डेनभिर: ग्राम्सी तर्क गर्छन् कि अर्थवादको एउटा परिणाम यो हुन सक्छ कि यसले राजनीतिलाई केवल "धोकाधडी र बेइमानीको नैतिक आरोप, वा आन्दोलनका अनुयायीहरूको हकमा उनीहरूको निर्दोषता र मूर्खताको आरोप" मा सीमित गरिदिन सक्छ। अर्थवाद र राजनीतिको यो 'नैतिकतावादी व्याख्या' बीच ग्राम्सीले कस्तो सम्बन्ध देखाउन खोजिरहेका छन्? र राजनीतिको यस्तो नैतिकतावादी व्याख्याको खतरा के हो? किनकि म आज पनि आफ्नो वरिपरि निरन्तर यही कुरा देखिरहेको छु।

माइकल डेनिङ: अर्थवाद वा यसको नैतिकतावादी संस्करणमा नफस्न निकै गाह्रो छ। यसलाई बुझ्ने एउटा ठाउँ भनेको सन् १८८० र १८९० को दशकको फ्रान्सको 'बुलाङ्गिष्ट' (Boulangist) आन्दोलनप्रति ग्राम्सीले गरेको विश्लेषण हो। यो दक्षिणपन्थी पपुलिष्ट (populist) आन्दोलनका बारेमा उनको चिन्तन वास्तवमा मुसोलिनीका बारेमा सोच्ने एउटा घुमाउरो तरिका थियो, र यो हाम्रा लागि ट्रम्पका बारेमा सोच्ने एउटा घुमाउरो तरिका बन्न पुग्छ। मूलतः, दक्षिणपन्थी सामाजिक आन्दोलनलाई कसरी बुझ्ने त?

'बुलाङ्गिष्ट' (Boulanger) प्रकारका मानिसहरू एउटा निश्चित सैन्यवाद, लोकप्रियतावाद (populism) र राष्ट्रवादका विचारहरूमा विश्वास गर्थे। ग्राम्सी स्पष्टसँग भन्छन्– यी मानिसहरूलाई साथ दिने निकै शक्तिशाली पूँजीवादी शक्तिहरू छन्, र तपाईं ती समर्थकहरू को हुन् भनेर खोज्न सक्नुहुन्छ। जसरी तपाईं मुसोलिनीका पछाडि रहेको 'अदृश्य धन' (dark money) फेला पार्न सक्नुहुन्छ, र जसरी पत्रकार जेन मेयरको उत्कृष्ट कार्यमा आजको कट्टर दक्षिणपन्थीहरूका पछाडि रहेको 'अदृश्य धन' देख्न सकिन्छ। ग्राम्सीले यस्तो खोजबिन गर्नु महत्त्वपूर्ण काम होइन भनेर कहिल्यै सोचेनन्। तर उनी भन्छन्– त्यो आन्दोलनले वास्तवमा सत्तामा कसरी कब्जा जमाउन थाल्छ भन्ने कुरा बुझ्नका लागि मात्र त्यति कुरा पर्याप्त छैन।

र यसको दोस्रो पाटो भनेको यसो भन्नु हो–  "यी सबै मानिसहरू भ्रममा परेका (duped) हुन्। उनीहरूलाई यसको पछाडि 'कोच दाजुभाइ' (Koch brothers) को पैसा छ भन्ने थाहा भएको भए, उनीहरूले यस्तो गर्ने थिएनन्।" यो कुरा पनि उत्तिकै गलत छ। उनी वामपन्थी दृष्टिकोणबाट दक्षिणपन्थीलाई र दक्षिणपन्थी दृष्टिकोणबाट वामपन्थीलाई बुझ्ने प्रयास गर्छन्। यसको अर्थ हो–  "यो सामाजिक आन्दोलनलाई यसरी हेर्नुहोस् मानौँ तपाईं आफ्नै सामाजिक आन्दोलनलाई हेरिरहनु भएको छ। यसलाई शक्तिशाली बनाउने पहिचानका स्वरूपहरू र आकर्षणका आधारहरू के हुन्?" किनभने त्यसपछि उनी आफ्नै पुस्ताका कम्युनिस्टहरूलाई भनिरहेका हुन्छन्: "हामीले मुसोलिनीका अनुयायीहरू किन फासीवादी हुन् र उनीहरूका वास्तविक विश्वासहरू (तिनका अन्तरविरोध र एकरूपता दुवैमा) के हुन् भनेर मात्र हेर्नु हुँदैन। बरु, जब हामी आफ्नै आन्दोलन निर्माण गर्ने कल्पना गर्छौँ, तब हामीले पनि संकुचित आर्थिक सोचको सट्टा त्यसरी नै विस्तारित र अधिपत्यशाली (hegemonic) ढङ्गले सोच्नुपर्छ। यदि पैसा मात्रै सबै कुरा हुन्थ्यो भने त हामीले पनि आफ्नै वामपन्थी स्रोतहरू थपेर उनीहरूले जे गर्छन् त्यही गर्न सक्थ्यौँ। यदि पैसा मात्र आवश्यक चिज हो भने, यो केवल त्यस्ता स्रोतहरू जुटाउने कुरा मात्र हुने थियो।"

आफ्नो राजनीतिक सिद्धान्तमा उनले ‘दैनिक गुजाराका लागि श्रम गर्नुपर्ने मानिसहरूमा आधारित आन्दोलनले ती शक्तिहरूको जस्तो रणनीति अपनाउन सक्दैनन्, जससँग आफ्नै व्यावसायिक लडाकु दस्ता (militias), आफ्नै व्यावसायिक राजनीतिज्ञ र आफ्नै अथाह धन छ’ पनि भनेका छन् ।

तर यो मैले भर्खरै व्याख्या गरेजस्तो त्यति सरल पनि छैन, किनभने आफ्नो राजनीतिक सिद्धान्तमा उनले ‘दैनिक गुजाराका लागि श्रम गर्नुपर्ने मानिसहरूमा आधारित आन्दोलनले ती शक्तिहरूको जस्तो रणनीति अपनाउन सक्दैनन्, जससँग आफ्नै व्यावसायिक लडाकु दस्ता (militias), आफ्नै व्यावसायिक राजनीतिज्ञ र आफ्नै अथाह धन छ’ पनि भनेका छन् । कतिपय क्षणहरूमा उनले संसारप्रतिको धारणा र आचरणका मापदण्डहरूलाई पुनर्गठन गर्ने सवालमा वामपन्थी र दक्षिणपन्थी आन्दोलनहरूलाई समानान्तर रूपमा राखेर बुझ्न त चाहन्छन्, तर हामी उनीहरूले जस्तै रणनीति र कार्यनीतिहरू प्रयोग गर्न सक्दैनौँ। किनभने हामीले परिचालन गर्न खोजिरहेको जनसङ्ख्याको प्रकृति नै एकदमै फरक छ।

कुनै कठोर नियमहरू छैनन्

ड्यानियल डेनभिर: यहाँ फेरि पनि, संसारको एउटा 'नैतिकतावादी व्याख्या'को अपरिहार्यता र दैनिक व्यवहारिकताको एक प्रकारको स्वीकारोक्ति देखिन्छ, तर साथसाथै यसका खतराहरूको पहिचान पनि छ। र आज, मलाई लाग्छ हामीले पूरै राजनीतिक क्षेत्रमा यो नैतिकतावाद (moralism) हावी भएको देखिरहेका छौँ। हामीसँग लोकप्रिय 'अभिजात-विरोधी' (anti-elitism) का कतिपय नैतिकतावादी स्वरूपहरू छन्, जसलाई प्रतिक्रियावादी लहरहरूले कब्जा गरेपछि त्यो 'ट्रम्पवाद' (Trumpism) बन्यो– जसले पूँजीवादका विनाशकारी प्रभावहरूका लागि एउटा सानो गिरोहलाई मात्र दोष दिन्छ। अर्कोतर्फ, तपाईं ट्रम्पवादलाई केवल एउटा यस्तो कथाका रूपमा चित्रण गर्ने प्रयास देख्नुहुन्छ जहाँ 'एउटा ठगले सोझा मानिसहरूलाई झुक्याएको' वा 'कोच दाजुभाइको पैसा'को खेल मात्र हो भनिन्छ। यसो गर्दा ट्रम्पवादको उदय हुनुका पछाडि रहेको मूलधारको राजनीतिक-आर्थिक व्यवस्थाको लामो इतिहासलाई सजिलै ओझेलमा पारिन्छ, जसमा यी आरोप लगाउनेहरू स्वयं पनि उत्तिकै दोषी छन्। वामपन्थी धारमा पनि, हामी बर्नी स्यान्डर्सका कट्टर समर्थकहरूका बीचमा एउटा शक्तिशाली आन्दोलन देख्छौँ– विशेष गरी यो निराशा र पराजयको समयमा कुनै समाजवादी संगठनसँग नजोडिएकाहरू– जसले डेमोक्रेटिक पार्टीको संस्थापन पक्षलाई हेर्नका लागि चरम नैतिकतावादी दृष्टिकोण अपनाइरहेका छन्।

माइकल डेनिङ: नैतिकतावादी भाषणबाजी (moralistic rhetoric) को अर्थमा गरिने 'नैतिकतावादी राजनीति' प्रति ग्राम्सीको विरोध, र एउटा नयाँ राजनीतिका लागि 'नैतिक सुधार' (moral reformation) आवश्यक छ भन्ने उनको निकै भावुक र सकारात्मक सोच– यी दुई कुरालाई हामी कसरी सँगै मिलाउन सक्छौँ त?

अमेरिकीहरूका लागि 'प्रिजन नोटबुक्स' को सबैभन्दा जटिल खण्ड इटालीको इतिहासमाथिको टिप्पणी हो, जहाँ उनले यसरी विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेका छन्: इटालीको एउटा 'राष्ट्रिय जनसमुदाय' र 'राष्ट्रिय संस्कृति' निर्माण गर्ने प्रयासहरू के-के थिए? ती किन सफल भए? ती किन सफल हुन सकेनन्? ती विरोधाभासहरू किन पैदा भए?

ग्राम्सी पटक-पटक एउटै कुरामा जोड दिन्छन्– तपाईँले यसलाई अमूर्त वा यान्त्रिक रूपमा बुझ्न सक्नुहुन्न। तपाईँले यसलाई समाजशास्त्रीय नियमहरूको एउटा सेटमा मात्र सीमित गर्न सक्नुहुन्न। तपाईँ यसलाई न्यूटनको भौतिक संसार जस्तो बनाउन सक्नुहुन्न, जहाँ वर्गहरू र उप-वर्गहरू गणितीय कक्षमा घुम्ने ग्रहहरू जस्तै यताउता सर्छन्। अमेरिकीहरूका लागि 'प्रिजन नोटबुक्स' को सबैभन्दा जटिल खण्ड इटालीको इतिहासमाथिको टिप्पणी हो, जहाँ उनले यसरी विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेका छन्: इटालीको एउटा 'राष्ट्रिय जनसमुदाय' र 'राष्ट्रिय संस्कृति' निर्माण गर्ने प्रयासहरू के-के थिए? ती किन सफल भए? ती किन सफल हुन सकेनन्? ती विरोधाभासहरू किन पैदा भए?

मलाई लाग्छ हामीले अझै पनि अमेरिकी इतिहासलाई त्यसरी हेर्न बाँकी नै छ। के डेमोक्रेटिक पार्टीको वास्तवमै यस्तो कुनै वास्तविक इतिहास छ, जसले जेफरसन र ज्याक्सनको समयका दास मालिकहरूको पार्टी कसरी रुजवेल्टको पार्टी बन्यो, र आज कसरी बाइडेनको पार्टी बन्यो भन्ने कुरा बताउँछ? यस्ता प्रकारका उल्टफेरहरू (reversals), तिनको अर्थ, र आधारभूत आर्थिक शक्तिहरूसँग तिनको सम्बन्ध कस्तो छ? आखिर, दास मालिकहरूको 'प्लान्टेसन इकोनोमी' (plantation economy) एउटा आधारभूत आर्थिक शक्ति नै थियो। १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर रेलमार्ग र ठूला कर्पोरेसनहरूको उदयदेखि लिएर आजको समयमा एप्पल, माइक्रोसफ्ट र प्लेटफर्म उद्योगहरूको उदयसम्म– यी नै ती प्रश्नहरू हुन् जुन ग्राम्सीले आफ्ना पाठकहरूलाई बारम्बार सोध्न आग्रह गर्छन्।

ड्यानियल डेनभिर: ग्राम्सी यो पनि तर्क गर्छन् कि अर्थवाद (economism) नै "निर्वाचनमा गरिने सबै प्रकारका अवरोध" (electoral obstructionism) पछाडिको कारण थियो, जुन "सम्झौता" भनिने कुराप्रतिको एक प्रकारको सैद्धान्तिक र कठोर घृणासँग जोडिएको थियो। ग्राम्सीले चुनावी राजनीतिलाई स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गर्ने विचार– जस्तै चुनावमा सहभागी नहुने– को त आलोचना गर्छन् नै, तर चुनावी राजनीतिलाई केवल 'प्रचारबाजी'का लागि मात्र प्रयोग गरेर यसलाई प्रभावहीन बनाउने प्रवृत्तिको पनि आलोचना गर्छन्।

हामी ग्राम्सीबाट कुनै कठोर वा अचूक नियमहरूको अपेक्षा गर्न सक्दैनौँ। त्यसोभए, 'सुधार' र 'सम्झौता' जस्ता कुराहरूका बारेमा सोच्दा उनको पद्धतिले हामीलाई कस्ता प्रश्नहरू सोध्न बाध्य पार्छ त?

माइकल डेनिङ: ग्राम्सीका बारेमा बुझ्न सबैभन्दा कठिन कुराहरूमध्ये एक यो हो: राज्य (state) र नागरिक समाज (civil society) बीचको सम्बन्ध के हो, र राज्य के कुराले बनेको हुन्छ? के राज्य भनेको व्यवस्थापिका हो? के यो कार्यपालिका हो? के यो बाइडेन हुन्? के यो पेन्टागन वा सेना हो? संयुक्त राज्य अमेरिकामा कतिवटा विद्यालय सञ्चालक समिति र शैक्षिक प्रणालीहरू छन्? सरकारी कर्मचारीहरूको बारेमा के भन्न सकिन्छ (अमेरिकाको सबैभन्दा ठूला युनियनहरूमध्ये एउटा राज्य, काउन्टी र नगर कर्मचारीहरूको छ)? यी सबै एक प्रकारले राज्यका संयन्त्रहरू नै हुन्। त्यसैले राज्य के हो र हामीले चुनावी राजनीतिलाई कहाँ देख्छौँ भन्ने कुराका विभिन्न तहहरू बहसको विषय हुन्।

ग्राम्सीको समयमा, सरकारी कर्मचारीहरूको सङ्ख्या निकै कम थियो र तीमध्ये अधिकांश दक्षिणपन्थी धारका थिए। किनभने तिनीहरू सैन्य कर्मचारी वा राज्यका कर्मचारी (ब्युरोक्रेट्स) हुन्थे, त्यसैले उनीहरू अक्सर फासीवादका स्वरूपहरूसँग जोडिएका हुन्थे। तर अहिले हामी यस्तो स्थितिमा छौँ जहाँ विभिन्न स्वरूपमा राज्यका लागि काम गर्ने जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा सार्वजनिक कर्मचारीहरू हुन्। र अहिले श्रमिक आन्दोलनको एउटा मुख्य विभाजन सार्वजनिक क्षेत्रका कर्मचारी र निजी क्षेत्रका कर्मचारीहरू बीचको छ: उनीहरूको युनियनमा पहुँचको भिन्नता, निवृत्तिभरण (pension) मा पहुँचको भिन्नता, र यस्ता संघर्षहरू जसले वास्तवमा श्रमजीवी जनसङ्ख्याको एउटा हिस्सालाई अर्को हिस्साको विरुद्धमा खडा गरिदिएको छ। ती निजी क्षेत्रका कर्मचारीहरू जसको युनियनको अधिकार छैन र जसको पेन्सन सुरक्षित छैन, उनीहरूलाई आफू ठगिएको महसुस हुन्छ र उनीहरूले त्यसका लागि कर तिर्नुपरेकोमा असन्तुष्टि जनाउँछन्–  यी सबै मुद्दाहरू वर्तमान संयुक्त राज्य अमेरिकाको वर्ग राजनीतिको आधारभूत पक्ष हुन्।

राज्यका सार्वजनिक कर्मचारीहरूका बीचमा पनि, उनीहरूका युनियनहरू अझै तुलनात्मक रूपमा उदार (liberal) नै देखिन्छन्। अर्कोतर्फ, जेलका सुरक्षाकर्मी र प्रहरी अधिकारीहरू छन्, जसको राजनीति एकदमै फरक छ– त्यसमाथि ती कर्मचारीहरूको त कुरै छोडौँ जो बाहिरबाट हेर्दा निजी क्षेत्रका जस्ता देखिन्छन्, तर उनीहरू कुनै न कुनै रूपमा रक्षा ठेकेदारहरूका लागि काम गरिरहेका हुन्छन् र वास्तवमा राज्यबाटै 'आउटसोर्स' (outsourced) गरिएका हुन्छन्।

मलाई सम्झना छ, युद्ध विरोधी आन्दोलनका सुरुवाती दिनहरूमा विरोध स्वरूप कर तिरिन्न थियो । के त्यो सैन्य राज्य विरुद्धको वामपन्थी प्रतिरोध थियो, वा एउटा कल्याणकारी राज्यलाई कर नतिर्ने एक प्रकारको अराजकतावादी विलासिता मात्र थियो? यी कुराहरूमा घोत्लिँदा कल्याणकारी राज्य (welfare state) र युद्धकारी राज्य (warfare state) बीचको सीमारेखा ठम्याउन निकै गाह्रो हुन्छ।

ड्यानियल डेनभिर: मेरो विचारमा आज वामपन्थी धारमा सबैभन्दा अनुत्पादक विभाजन भनेको 'निर्वाचनवाद' (electoralism) लाई 'पारस्परिक सहयोग' (mutual aid) को विरुद्धमा खडा गर्नु हो, अथवा केवल चुनावी र विधायकी संघर्ष मात्रै ठिक भन्नेहरू र केवल जनसंगठन मात्रै ठिक भन्नेहरू बीचको द्वन्द्व हो। ग्राम्सीलाई पढ्दा म यस कुरामा विश्वस्त हुन्छु कि यसको उत्तर भनेको हामीले माथिका सबै कार्यहरू गर्नुपर्छ। तर, कुन प्रयासहरूको संयोजन सबैभन्दा रणनीतिक हुन्छ भन्ने कुरा वर्तमान समयको सूक्ष्म अध्ययनले मात्र बताउन सक्छ। कुनै पनि मोर्चा आफैँमा स्वाभाविक रूपमा सबैभन्दा मूल्यवान वा रणनीतिक हुँदैन।

माइकल डेनिङ:  मलाई लाग्छ ग्राम्सीले हामीलाई कुनै एउटा अडान वा मोर्चा नै सधैँ केन्द्रीय हुन्छ भन्ने भ्रमबाट मुक्त गराउँछन्। मानिसहरूले त्यस्ता संघर्षहरूमा भाग लिनुपर्छ, जहाँ उनीहरूलाई आफू सबैभन्दा प्रभावकारी र शक्तिशाली हुन सक्छु भन्ने लाग्छ र जहाँ उनीहरूको आफ्नै प्रतिभाको उपयोग हुन्छ। हाम्रो एउटा पुरानो परम्परा थियो– जुन मलाई आफ्नै युवावस्थाको याद छ– जहाँ मेरो पुस्ताका मानिसहरू कारखानाका मजदुरहरूलाई संगठित गर्न आफैँ कारखानामा जान्छौँ भन्ने सोच्थे, जबकि उनीहरूले आफ्नो जीवनमा एक दिन पनि कारखानामा काम गरेका हुँदैनथे। कतिपयका लागि त्यो निर्णय निकै अव्यावहारिक (crazy) थियो।

"वामपन्थी विचारधाराका हामी सबैले, मानिसहरूलाई उनीहरूको रुचि वा क्षमता नभएका कामहरू गर्न बाध्य पारेर दोषी महसुस गराउनुको सट्टा, एक-अर्काको व्यक्तिगत खुबी र क्षमतालाई सम्मान गर्दै थप सहानुभूति देखाउन सक्छौँ।"

 तर अरू कतिपय भने वास्तवमै कारखानाका मजदुर नै बने, त्यहीँ आफ्नो जीवन भेट्टाए र एउटा नयाँ श्रम आन्दोलनको हिस्सा बनेर काम गरे। त्यसैले त्यो सही वा गलत थियो भन्ने मात्र होइन, तर मलाई के लाग्छ भने– वामपन्थी वृत्तमा हामी सबैले एकअर्काका विशिष्ट क्षमता र योग्यताहरूलाई सम्मान गर्दै थप सहानुभूति राख्न सक्छौँ। मानिसहरूलाई उनीहरूको रुचि वा क्षमता नभएको काम गर्न बाध्य पारेर दोषी महसुस गराउनु भन्दा उनीहरूको आफ्नै खुबीलाई पछ्याउन दिनु उचित हुन्छ।

अर्कोतर्फ, जब हामीलाई ग्राम्सीले हाम्रो आफ्नै अडानलाई समर्थन गरिरहेका छन् जस्तो लाग्छ, तब यो कुरा सधैँ याद राख्नुपर्छ कि उनका विचारहरू विशेष ऐतिहासिक क्षणहरूबाट जन्मिएका हुन्। उनले 'अर्थवाद' (economism), 'सिन्डिकालिज्म' (syndicalism) र 'निर्वाचन बहिष्कार' (electoral abstentionism) को जुन विरोध गरे, त्यो आंशिक रूपमा यसकारण थियो कि उनी स्वयं कारखाना कब्जा गर्ने आन्दोलनमा गहिरोसँग संलग्न थिए र पछि त्यो आन्दोलन किन असफल भयो भन्ने कुराले उनी चिन्तित थिए।

पार्टी (दल) तर्फ उनको विशेष झुकाव हुनुको एउटा कारण यो पनि थियो कि उनलाई लाग्थ्यो–  सायद हामीले पार्टीलाई पर्याप्त ध्यान दिएनौँ, वा कार्यशाला (workshop) भन्दा बाहिरका कुराहरूमा हाम्रो ध्यान पुग्न सकेन। उनी भन्छन् कि टुरिन (Turin) का अधिकांश मानिसहरू कारखानाहरूमा काम गर्दैनथे। उनीहरू त व्यक्तिगत घरहरूमा थिए, सडकमा काम गरिरहेका थिए, उनीहरू अनौपचारिक श्रमिकहरू थिए, वा साना कार्यशालाहरूमा काम गर्थे। हामीले ठूला कारखानाहरूमा विशाल कब्जा (occupations) त गर्‍यौँ, तर ती अधिकांश मानिसहरूलाई हामीले छुनै सकेनौँ।

दोस्रो कुरा उनी के भन्छन् भने–  इटालीका अधिकांश मानिसहरू टुरिनमा मात्र बस्दैनथे। जबसम्म हामी दक्षिणका मानिसहरू र सार्डिनिया (Sardinia) का मानिसहरूसम्म (जहाँ ग्राम्सी आफैँ हुर्किएका थिए) पुग्ने बाटो फेला पार्दैनौँ, तबसम्म हामीले कुनै पनि प्रगति गर्न सक्ने छैनौँ।

उनले यो कुरा पत्याउनै सकेका थिएनन् कि वर्षौँको संघर्षले थाकेका पुराना मजदुरहरू कसरी वास्तवमै नयाँ नेतृत्वदायी भूमिकामा खडा भइरहेका थिए, कसरी उनीहरू कारखानाका नाटकहरू र कामपछिका खेलकुदहरूमा संलग्न भइरहेका थिए।

ग्राम्सीका लागि ती क्षणहरू सधैँ उत्साहजनक र 'इलेक्ट्रिफाइङ' (electrifying) थिए, जसलाई उनले सामान्य हडतालभन्दा धेरै ठूला ठान्थे। आखिर, उनी भन्छन् कि हडतालको कुनै एक क्षणमा हामीले मानिसहरूबाट केवल धैर्य, वफादारी र निष्क्रियताको अपेक्षा गरिरहेका हुन्छौँ–  अर्थात् बाहिरै बस्नुहोस्, काम नगर्नुहोस्, कष्ट सहनुहोस्, र तलब बिना नै बस्नुहोस्। तर यसको विपरीत, कारखाना कब्जा (factory occupation) को सवालमा उनी भन्छन्: "नियन्त्रणमा लिनुहोस्, उत्पादन जारी राख्नुहोस्, काम गरिरहनुहोस्, र समाजमा योगदान दिइरहनुहोस्। यसलाई आफैँ चलाउनुहोस्। हामीलाई मालिकहरूको खाँचो छैन।" उनले यो कुरा पत्याउनै सकेका थिएनन् कि वर्षौँको संघर्षले थाकेका पुराना मजदुरहरू कसरी वास्तवमै नयाँ नेतृत्वदायी भूमिकामा खडा भइरहेका थिए, कसरी उनीहरू कारखानाका नाटकहरू र कामपछिका खेलकुदहरूमा संलग्न भइरहेका थिए।

त्यसोभए, हामी यी दुवै पक्षलाई कसरी न्याय गर्न सक्छौँ? एकातिर ती ग्राम्सी जो असाधारण राजनीतिक संघर्षका क्षणहरूमा उपस्थित थिए र त्यसबाट उत्साहित थिए, र अर्कोतिर ती ग्राम्सी, जो भन्छन्–  "ओहो, यस्ता धेरै ठाउँहरू थिए जुन १९१९ को सियाटल जस्ता थिएनन्, वा १९६८ को पेरिस जस्ता थिएनन्। तर ती संघर्षहरू पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण छन्।" ग्राम्सी र उनको परम्परालाई पढ्नु र उनीसँग जोडिनु यति महत्त्वपूर्ण हुनुको एउटा मुख्य कारण यही हो।

स्रोत: https://jacobin.com बाट अनुदित

अनुवाद, सम्पादन: हर्कबहादुर प्रधान
हामीले यो सामग्री अनुवाद गर्दा निक्कै श्रम खर्च भएको हुन्छ । यसलाई पुनःप्रकाशन नै गर्नुपरे पेशागत आचरण र मर्यादाको सम्मान गर्दै मूल स्रोत https://jacobin.com र यसको नेपाली अनुवादको स्रोत:  दायित्वबोधको हाइपर लिङ्कसमेत राखिदिनु हुन विशेष अनुरोध गर्दछौं ।