कठोर पाठ

वर्षौको युद्धले देशलाई तहसनहस बनाएको थियो। पेट्रोग्राद अनिकालको चपेटामा थियो। रासन घटेर दैनिक एक पाउको एक चौथाइ रोटीमा सीमित भएको थियो। त्यो त बिहानको खाजाका लागि पनि पर्याप्त थिएन। रातिको खानामा 'हेरिंग' माछाबाट बनेको झोल मात्र हुन्थ्यो। हरेक श्रमिक परिवारको खानपान यस्तै थियो। 'काउन्सिल अफ पिपुल्स कमिसार्स' (जन-आयुक्तहरूको परिषद्) मा पनि यही आहार चल्थ्यो। अरू सबैले जस्तै भ्लादिमिर इलिइच लेनिनले पनि उही न्यून रासन पाउँथे।

सबैभन्दा तत्कालको समस्या अनिकाललाई कम गर्नु थियो। भोकमरीको चपेटामा परेको पेट्रोग्राद मात्र एक्लो सहर थिएन। सबै सहरहरू भोकमरीको रासनमा बाँचिरहेका थिए।

हरेक दिन कमिसारहरू जिम्मामा रहेका धेरै महत्त्वपूर्ण र जरुरी मामिलाहरूमा छलफल गर्न भेला हुन्थे। सबैभन्दा तत्कालको समस्या अनिकाललाई कम गर्नु थियो। भोकमरीको चपेटामा परेको पेट्रोग्राद मात्र एक्लो सहर थिएन। सबै सहरहरू भोकमरीको रासनमा बाँचिरहेका थिए। तापनि, रुसमा अन्न भने थियो। साइबेरिया र भोल्गा क्षेत्रमा अन्न मौज्दात थियो। हेर्दा यो एकदमै सरल देखिन्थ्यो: गाउँहरूबाट अन्न संकलन गर्ने र भोका सहरहरूमा पठाउने। तर वास्तवमा, यो अत्यन्तै कठिन कार्य थियो। रेलमार्गहरू अस्तव्यस्त थिए। यसको अर्थ थियो कि केही पनि उपलब्धि हासिल गर्नु अघि तिनलाई चालु अवस्थामा ल्याउनुपर्ने थियो। यसबाहेक, सहरका घरहरू तताउन न कोइला थियो न त दाउरा नै। इन्धन पनि रेलबाटै ल्याउनुपर्ने थियो।

त्यस समयमा देशमा तोडफोडकर्ताहरु र नाफाखोरहरूको बिगबिगी थियो। नाफाखोरहरू जनताको दुःखको फाइदा उठाएर धनी हुन चाहन्थे। विद्रोहीहरू क्रान्तिका उपलब्धिहरूलाई नष्ट गर्न चाहन्थे र उनीहरूलाई 'बुर्जुवा' वर्गको साथ थियो। बुर्जुवाहरू सोभियत सरकारलाई घृणा गर्थे। धनीहरू, भूतपूर्व जारकालीन अधिकारीहरू र नाफाखोरहरूले सोभियत सरकारका प्रयासहरूलाई विफल पार्न सक्दो कोसिस गरे। उनीहरू जर्मनहरूले युद्ध जितुन् र रुसलाई कब्जा गरुन् भन्ने चाहन्थे। त्यसपछि उनीहरूले सोभियतहरूलाई हटाउने र आफ्नो पुरानो विलासी जीवन फेरि सुरु गर्ने सपना देखेका थिए। उनीहरूको एउटै आशा जर्मन विजयमा टिकेको थियो।

धनीहरू, भूतपूर्व जारकालीन अधिकारीहरू र नाफाखोरहरूले सोभियत सरकारका प्रयासहरूलाई विफल पार्न सक्दो कोसिस गरे। उनीहरू जर्मनहरूले युद्ध जितुन् र रुसलाई कब्जा गरुन् भन्ने चाहन्थे।

वास्तवमै, लेनिनसँग सोच्नुपर्ने धेरै समस्याहरू थिए। जर्मन सेना अझै बलियो थियो, जबकि रुसी जारकालीन सेना छिन्नभिन्न भइसकेको थियो। अधिकारीहरूले आफ्ना सैनिकहरूलाई छाडेर भागिसकेका थिए। सैनिकहरू हतास भएर आ-आफ्नो घर फर्कने प्रयास गरिरहेका थिए। देशमाथि एउटा भयानक खतरा मडारिरहेको थियो।

अब के गर्ने त? पार्टीको केन्द्रीय समिति र जन- कमिसारहरू परिषद्का सदस्यहरू राजनीतिक परिस्थितिको छलफल गर्न र के गर्ने भन्ने निर्णय लिन दिनरात बैठक बसिरहेका थिए।

लेनिनले भने, "कामरेडहरू, हामीले शान्तिको उर्दी जारी गरेका छौँ र हामीले जर्मनीसँगको युद्ध अन्त्य गर्नैपर्छ।"

त्यसपछि जन- कमिसारहरूको परिषद्ले जर्मनहरू समक्ष शान्तिको प्रस्ताव पठायो। जर्मनहरू वार्ताका लागि त सहमत भए, तर उनीहरूको सर्त थियो– जर्मन सेनाले कब्जा गरेको सम्पूर्ण भू-भाग अबदेखि जर्मनीकै हुनेछ।

लेनिनले भने, "हामीले यी सर्तहरू स्वीकार गर्नैपर्छ। हामीसँग अरू कुनै विकल्प छैन।"

र वास्तवमै अरू कुनै विकल्प थिएन पनि। देश युद्धले थकित भइसकेको थियो। जनता शान्तिपूर्वक बाँच्न र काम गर्न चाहन्थे।

पार्टीको केन्द्रीय समितिमा जर्मनीसँग शान्ति सन्धि गर्ने विषयमा पटक-पटक बहस भएको थियो। लेनिनले सर्तहरू जस्तोसुकै भए पनि युद्ध तुरुन्तै अन्त्य गर्नुपर्नेमा जोड दिए। सोभियत गणतन्त्रलाई जोगाउनका लागि उनीहरूले धेरै कुरा त्याग गर्नुपर्ने हुन्थ्यो।

पार्टीको केन्द्रीय समितिमा जर्मनीसँग शान्ति सन्धि गर्ने विषयमा पटक-पटक बहस भएको थियो। लेनिनले सर्तहरू जस्तोसुकै भए पनि युद्ध तुरुन्तै अन्त्य गर्नुपर्नेमा जोड दिए। सोभियत गणतन्त्रलाई जोगाउनका लागि उनीहरूले धेरै कुरा त्याग गर्नुपर्ने हुन्थ्यो। उनीहरूले सोभियत सत्तालाई सुदृढ पार्नु थियो, नयाँ श्रमिक र किसानहरूको सेना निर्माण गर्नु थियो र अर्थतन्त्रलाई पुनः लयमा फर्काउनु थियो।

दुर्भाग्यवश, केन्द्रीय समितिका सबै सदस्यहरूले लेनिनलाई समर्थन गरेनन्। यसले एउटा तीतो विवाद निम्त्यायो। केही सदस्यहरूले शान्ति सन्धिको विरुद्धमा तर्क गर्दै भने कि प्रस्तावित सर्तहरू 'लुटेराका सर्तहरू' हुन् र उनीहरू यस्तो सन्धिमा हस्ताक्षर गर्न चाहँदैनन्। सोभियत रुसमाथि कस्तो भयानक खतरा मडारिरहेको छ र यदि सन्धिमा हस्ताक्षर गरिएन भने के हुनेछ भन्ने कुरा उनीहरूले महसुस गरेका थिएनन्।

"कामरेडहरू! देश तहसनहस भएको छ, यो भोकभोकै छ। हामीसँग भर पर्नका लागि शक्ति निकै कम छ। सोभियत गणतन्त्रको रक्षा गर्नका लागि हामीले केही समयको श्वास फेर्ने फुर्सदका लागि सम्झौता गर्नैपर्छ..."

तर, लेनिनले यो कुरा राम्ररी बुझेका थिए। त्यसैले नै उनी जर्मनहरूका सर्तहरूमा सहमत भएका थिए।

"कामरेडहरू! देश तहसनहस भएको छ, यो भोकभोकै छ। हामीसँग भर पर्नका लागि शक्ति निकै कम छ। सोभियत गणतन्त्रको रक्षा गर्नका लागि हामीले केही समयको श्वास फेर्ने फुर्सदका लागि सम्झौता गर्नैपर्छ," उनले भने। अन्ततः उनी आफ्ना विरोधीहरूलाई विश्वस्त पार्न र मनाउन सफल भए।

फेरि एकपटक सोभियत सरकारले जर्मनहरूकहाँ एउटा प्रतिनिधिमण्डल पठायो। सोभियत शान्ति वार्ता टोलीको नेतृत्व ट्रोट्स्कीले गरेका थिए। तर, ट्रोट्स्कीले लेनिन, पार्टीको केन्द्रीय समिति र सोभियत सरकारले दिएको निर्देशन उल्लंघन गरे। जर्मन सर्तहरू जस्तोसुकै भए पनि शान्ति सन्धिमा हस्ताक्षर गर्ने निर्णय भइसकेको थियो।

तर ट्रोट्स्कीले सन्धिमा हस्ताक्षर गर्न अस्वीकार गरिदिए। बरु, उनले रुसी पक्ष युद्धबाट पछि हटेको घोषणा गरे। रुसी सैनिकहरू हजारौँको संख्यामा आफ्ना ब्यारेक र पोसाकहरू छोडेर घरतिर लागे। अब त्यहाँ कुनै मोर्चा (Front) बाँकी रहेन।

त्यसपछि कुनै प्रतिरोधको सामना गर्नु नपरेपछि, जर्मन जनरलहरूले आफ्ना सेनाहरूलाई रुसको भित्री भागतिर अघि बढाए, जो राजधानीको झन्-झन् नजिक पुग्दै थिए। छिट्टै पेट्रोग्राद खतरामा पर्यो। के राजधानीको पतन हुनेवाला थियो? के यो नै क्रान्तिको अन्त्य थियो?

कुनै प्रतिरोधको सामना गर्नु नपरेपछि, जर्मन जनरलहरूले आफ्ना सेनाहरूलाई रुसको भित्री भागतिर अघि बढाए, जो राजधानीको झन्-झन् नजिक पुग्दै थिए। छिट्टै पेट्रोग्राद खतरामा पर्यो।

बुर्जुवाहरू, नाफाखोरहरू र व्यापारीहरू उत्सुकताका साथ जर्मन सेनाको पर्खाइमा थिए। उनीहरूले मृत्युदण्ड दिनुपर्ने बोल्सेभिकहरू र श्रमिकहरूको 'कालो सूची' पहिल्यै तयार पारिसकेका थिए।

ट्रोट्स्कीका कार्यहरूले साम्राज्यवादी र बुर्जुवाहरूलाई नै फाइदा पुर्‍याएको थियो। यसअघि पनि धेरै पटक उनले रुसमा जुझारू कम्युनिस्ट पार्टी निर्माण गर्ने कार्यमा अवरोध पुर्‍याएका थिए। उनले लेनिन र लेनिनका समर्थकहरूका विरुद्ध विभिन्न समूहहरूलाई एकजुट पारेका थिए।

फेरि एकपटक, केन्द्रीय समिति र जन- कमिसारहरूको परिषद् 'स्मोलनी' मा निरन्तर बैठकमा बसिरहेका थिए। अँगेना (स्टोभ) बाल्नका लागि दाउरा समेत थिएन। सदस्यहरू ओभरकोट लगाएरै लामो मेचको वरिपरि बसेका थिए। उनीहरूको अनुहार गम्भीर थियो। झ्याल बाहिर फेब्रुअरीको चिसो हावा सुसाउँदै थियो।

लेनिनले भने, "यो एक तीतो र पीडादायी पाठ हो।"

जन- कमिसारहरूको परिषद्ले जनताका नाममा एउटा अपील जारी गर्‍यो: "समाजवादी पितृभूमि खतरामा छ!" "श्रमिकहरू, किसानहरू, कामरेडहरू! हाम्रो देशको रक्षाका लागि उठ!" ! यो नै परिषद्को सन्देश थियो।

एउटा नयाँ सेना गठन भयो– लाल सेना (रेड आर्मी)। सोभियत सेना। यो जर्मन आक्रमणकारीहरूसँग लड्न अघि बढ्यो र उनीहरूको प्रगतिलाई रोक्यो।

सहर, नगर, गाउँ र श्रमिक बस्तीहरूबाट हजारौँ स्वयंसेवकहरूले यस अपीलको जवाफ दिए। एउटा नयाँ सेना गठन भयो– लाल सेना (रेड आर्मी)। सोभियत सेना। यो जर्मन आक्रमणकारीहरूसँग लड्न अघि बढ्यो र उनीहरूको प्रगतिलाई रोक्यो।

यो सन् १९१८ फेब्रुअरीको कुरा थियो। त्यसबेलादेखि नै फेब्रुअरी २३ लाई सोभियत सेना स्थापनाको वार्षिकोत्सवको रूपमा मनाउन थालियो। त्यसयता यसले धेरै पटक सोभियत भूमि र यसका शत्रुहरूबाट रक्षा गरेको छ। र यसले सधैँ यस्तै गरिरहनेछ।

जब लाल सेनाले प्रत्याक्रमण सुरु गर्‍यो, जर्मनहरू शान्ति सन्धिमा सहमत हुन तयार भए। यद्यपि, उनीहरूका सर्तहरू पहिलेभन्दा अझ कडा थिए, किनभने त्यतिन्जेलसम्म उनीहरूले रुसको अझ धेरै भू-भाग कब्जा गरिसकेका थिए। उनीहरूले सोभियत गणतन्त्रमाथि भारी आर्थिक जरिवाना समेत थोपरे, र सोभियत सरकार उनीहरूका सर्तहरू मान्न बाध्य भयो।

सातौँ पार्टी कांग्रेसले जन- कमिसार परिषद्का अध्यक्षद्वारा प्रस्तुत "युद्ध र शान्ति सम्बन्धी" प्रतिवेदन सुन्यो र लेनिनको नीतिलाई अनुमोदन गर्‍यो।

केही महिनापछि, नोभेम्बर १९१८ मा, जर्मनीमा क्रान्ति भयो र यो 'लुटेराको सन्धि' अमान्य भयो।

फेरि एकपटक, लेनिनको नीति कति दूरदर्शी थियो भन्ने कुरा जनताले महसुस गरे।

Source: V.I. Lenin The Story of his Life by Maria Prilezhayeva