जब पश्चिमाहरूका लागि जिहाद उपयोगी बन्यो

साजिद फरिद शापू

हालै 'X' (ट्विटर) मा भाइरल भएको एउटा पोस्टले साउदी अरबका राजकुमार मोहम्मद बिन सलमान (MBS) को एउटा पुरानो भनाइलाई पुनः चर्चामा ल्याएको छ। उक्त दाबीअनुसार, १९८० को दशकमा सोभियत प्रभावलाई निस्तेज पार्न वासिङ्टनको अनुरोधमा रियादले 'सलाफी-वहाबी' विचारधारा फैलाएको थियो। भाइरल भएको यस दाबीले सन् २०१८ मा वासिङ्टन पोस्टसँग राजकुमार सलमानले दिएको अन्तर्वार्ताको सारलाई समेटेको छ, जसमा उनले स्वीकार गरेका थिए कि शीतयुद्धको समयमा सोभियत संघलाई मुस्लिम बहुल राष्ट्रहरूमा छिर्न नदिन पश्चिमा मित्रराष्ट्रहरूले साउदी अरबलाई विदेशका मस्जिद र मदरसाहरूमा लगानी गर्न प्रोत्साहित गरेका थिए। भाइरल संस्करण केही हदसम्म अस्पष्ट भए तापनि यसको अन्तर्निहित आधार भने निराधार छैन।

पश्चिमाहरूले इस्लामिक कट्टरपन्थीको आविष्कार गरेका होइनन्। कट्टरपन्थी इस्लामिक आन्दोलनहरूको आफ्नै स्थानीय बौद्धिक वंशावली र स्वायत्त राजनीतिक कार्यक्रमहरू थिए, जसमध्ये धेरै शीतयुद्धको भू-राजनीतिभन्दा निकै अघिदेखि अस्तित्वमा थिए। साउदी अरब, पाकिस्तान र इजिप्ट कहिल्यै पनि एङ्ग्लो-अमेरिकी रणनीतिका निष्क्रिय साधन मात्र रहेनन्। यद्यपि, शीतयुद्धका क्रममा अमेरिका र बेलायतले सोभियत प्रभाव विरुद्ध 'इस्लामिक पहिचान' लाई एक उपयोगी सन्तुलनको रूपमा पाए। यस क्रममा उनीहरूले रणनीतिक उद्देश्यका लागि पटक-पटक 'जिहाद' को भाषा प्रयोग गरे, जसले राजनीतिक इस्लामका केही उग्र स्वरूपहरूलाई व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच प्राप्त गर्न मद्दत पुर्‍यायो।

शीतयुद्ध र आध्यात्मिक साम्यवाद विरोधको खोजी

अफगानिस्तानले यस नमूनालाई परिभाषित गर्नुभन्दा धेरै अघि, अमेरिकी र बेलायती अधिकारीहरूले मध्यपूर्वमा धर्मलाई एक राजनीतिक स्रोतको रूपमा अवधारणा बनाइसकेका थिए। स्वेज संकट र गमाल अब्देल नासेरको अरब राष्ट्रवादको उदयपछि, वासिङ्टन त्रसित थियो कि धर्मनिरपेक्ष गणतन्त्रवादी आन्दोलनहरूले सोभियत प्रभावका लागि ढोका खोल्न सक्छन्, जसले तेल र व्यापारिक मार्गहरूमा पश्चिमाहरूको पहुँचलाई खतरामा पार्न सक्थ्यो। 'फरेन रिलेसन्स अफ द युनाइटेड स्टेट्स' शृङ्खलाको सन् १९५७ को एउटा आधिकारिक अभिलेख  अनुसार, तत्कालीन राष्ट्रपति ड्वाइट आइजनहावरले साम्यवाद विरुद्ध क्षेत्रीय विरोध परिचालन गर्न संयुक्त राज्य अमेरिकाले धर्मयुद्धको पक्षलाई जोड दिन सम्भव भएसम्म सबै प्रयास गर्नुपर्ने बताएका थिए।

यद्यपि, विदेशमन्त्री जोन फोस्टर डलेसले तत्कालै चेतावनी दिएका थिए कि अरबको यो धर्मयुद्धको भावना सोभियत संघको सट्टा इजरायलतर्फ लक्षित हुन सक्छ। यो संवाद महत्त्वपूर्ण थियो किनभने यसले पूर्ण रूपमा विकसित जिहाद रणनीति  प्रमाणित नगरे पनि, पश्चिमाहरूले पटक-पटक दोहोर्याइरहने एउटा ढाँचा भने स्थापित गरिदियो- धर्मलाई भू-राजनीतिक सन्तुलन मिलाउने साधनको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यही सोचले आइजनहावर सिद्धान्त (Eisenhower Doctrine) लाई निर्देशित गर्‍यो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय साम्यवादको प्रतिरोध गर्ने मध्यपूर्वी सरकारहरूलाई सैन्य र आर्थिक सहायता प्रदान गर्न अमेरिकालाई प्रतिबद्ध तुल्यायो। यसरी 'इस्लाम विरुद्ध साम्यवाद' को द्वैधताले पश्चिमा रणनीतिक स्वार्थहरूको रक्षा गर्ने एउटा वैचारिक औजारको रूपमा काम गर्‍यो।  जहाँ ती स्वार्थहरूलाई नास्तिक भौतिकवाद विरुद्ध आध्यात्मिक सभ्यताको रक्षाको रूपमा प्रस्तुत गरियो।

यमन र जिहादको प्रयोग

सन् १९६२-१९७० को उत्तर यमन गृहयुद्ध त्यस्तो प्रारम्भिक कार्यथलो बन्यो जहाँ यो तर्कलाई व्यावहारिक अभ्यासमा उतारिएको थियो। इमाम मुहम्मद अल-बद्र विरुद्ध भएको गणतन्त्रवादी 'कु' पछि, इजिप्टले नयाँ गणतन्त्रवादी सरकारको पक्षमा हस्तक्षेप गर्‍यो भने साउदी अरबले शाही (इमाम पक्षधर) शक्तिहरूलाई समर्थन गर्‍यो। एडनमा आफ्नो रणनीतिक उपस्थिति कायम राखेको र दक्षिण अरबी क्षेत्रमा नासेरको बढ्दो प्रभावप्रति निकै संवेदनशील रहेको बेलायतले गोप्य रूपमा गणतन्त्र विरोधी सञ्जालहरूलाई साथ दियो। यो द्वन्द्वले छिट्टै अरब शीतयुद्धको स्वरूप ग्रहण गर्‍यो, जसमा यमनको स्थानीय परिस्थितिलाई क्षेत्रीय शक्तिहरू र तिनका अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षकहरूको प्रतिद्वन्द्वी एजेन्डाहरूले आकार दिँदै गए।

साउदी-समर्थित माध्यमहरूसँग मिलेर काम गरिरहेका बेलायती गुप्तचर अधिकारीहरूले इजिप्ट-समर्थित गणतन्त्रवादीहरूलाई 'नास्तिक' र 'इस्लामिक परम्परा विरोधी' को रूपमा चित्रण गर्दै यस संघर्षलाई धर्मयुद्ध को रूप दिए। बेलायती गोप्य अपरेसनहरूले आदिवासी लडाकुहरूलाई 'इजिप्टेली सेना विरुद्ध जिहाद छेड्न' आग्रह गर्ने पर्चाहरू वितरण गरे, जसले एउटा भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई धार्मिक रूपमा स्वीकृत संघर्षको रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो। मार्क कर्टिसले आफ्नो पुस्तक 'सेक्रेट अफेयर्स' (Secret Affairs) मा तर्क गर्छन् कि यमन एउटा एक्लो घटना थिएन, बरु यो सन् १९४० देखि शीतयुद्धपछिको अवधिसम्मको बेलायती कार्यशैलीको एउटा हिस्सा थियो, जहाँ लन्डन आफ्ना साम्यवाद-विरोधी उद्देश्यहरू पूरा गर्न इस्लामवादी पात्रहरूसँग मिलेर काम गर्न र उनीहरूलाई सक्रिय रूपमा सहयोग गर्न तयार थियो।

अफगानिस्तान र मुजाहिद्दीनको विश्वव्यापीकरण

डिसेम्बर १९७९ मा अफगानिस्तानमा भएको सोभियत हस्तक्षेपले पश्चिमाहरूको यो फाट्टफुट्ट शैलीलाई एउटा व्यवस्थित विश्वव्यापी परियोजनामा परिणत गरिदियो। त्यसपछि अमेरिका, पाकिस्तान र साउदी अरबबीचको समन्वयमा सञ्चालित गोप्य अभियान शीतयुद्धको सबैभन्दा व्यापक 'प्रोक्सी' (परोक्ष) अपरेसनहरूमध्ये एक बन्यो। अमेरिकी केन्द्रीय गुप्तचर निकाय (CIA) ले पैसा र हतियार आपूर्ति गर्‍यो; पाकिस्तानको आईएसआई (ISI) ले ती हतियारहरू अफगान गुटहरूमा वितरण गर्ने काम मिलायो  र साउदी अरबले युद्धलाई टेवा पुर्‍याउने धार्मिक पूर्वाधार खडा गर्नुका साथै बराबरीको वित्तीय सहयोग प्रदान गर्‍यो।

यो त्रिकोणीय व्यवस्थाले एउटा स्थानीय प्रतिरोधलाई अन्तर्राष्ट्रिय सोभियत-विरोधी अभियानमा बदल्यो, जसले विश्वभरबाट लडाकु भर्ती गर्ने आयाम समेत हासिल गर्‍यो।

सामग्री वा हतियारको आपूर्ति जत्तिकै पश्चिमा संलग्नताको सांकेतिक पक्ष पनि उत्तिकै प्रभावशाली सावित भयो। रेगन प्रशासनले अफगान लडाकुहरूलाई लगातार 'मुजाहिद्दीन' (जिहादमा संलग्न व्यक्तिहरू) को रूपमा व्याख्या गरिरह्यो, जहाँ साम्यवाद-विरोधी भाषालाई इस्लामको बलिदान र संघर्षको मुहावरासँग मिसाइयो। सन् १९८३ डिसेम्बरमा रेगनले दिएको वक्तव्यले मुजाहिद्दीनहरूलाई उनीहरूको धर्म र जीवनशैलीको रक्षा गर्ने व्यक्तिका रूपमा चित्रण गरेको थियो। सन् १९८६ जुनमा ओभल अफिसमा उनीहरूका नेताहरूसँग खिचेको तस्बिरले यस सार्वजनिक वैधतालाई अझ स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्‍यो।

जिहादलाई एक वैधानिक साम्राज्य-विरोधी अडानको रूपमा विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गर्न वासिङ्टनले स्वयं 'सलाफी' सिद्धान्त प्रचार गरिरहनु आवश्यक थिएन। एक महाशक्तिका रूपमा 'मुजाहिद' को व्यक्तित्वलाई मान्यता दिएर अमेरिकाले एउटा यस्तो 'प्रतिष्ठाको संरचना' निर्माण गर्न मद्दत गर्‍यो, जसलाई पछि साउदी-अनुदानित सञ्जालहरू र पाकिस्तानी गुप्तचर निकायले सैद्धान्तिक सामग्री, लजिस्टिक पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय भर्ती च्यानलहरूद्वारा भर्ने काम गरे। जब सोभियत सेना फिर्ता भयो, यी संरचनाहरू विघटन भएनन्। लडाकुहरू कश्मीर, बोस्निया, चेचन्या, अल्जेरिया र अन्ततः अल-कायदाको घेराभित्र प्रवेश गरे। यसको नकारात्मक प्रतिफल अपरिहार्य नभए पनि, यो पूर्वानुमान गर्न सकिने खालको थियो।

निष्कर्ष

राजकुमार मोहम्मद बिन सलमानको भाइरल भएको भनाइ भ्रामक र खुलासा गर्ने प्रकृतिको दुवै छ। यदि यसलाई अमेरिकाले एकतर्फी रूपमा साउदी अरबलाई कट्टरपन्थी उत्पादन गर्न निर्देशन दियो र रियादले एक अधीनस्थ ग्राहकका रूपमा त्यसलाई पालना गर्‍यो भन्ने स्वीकारोक्तिको रूपमा बुझियो भने, यो भ्रामक हुनेछ। वहाबी विचारधारा निर्यात गर्न साउदी शासकहरूका आफ्नै उद्देश्यहरू थिए: आन्तरिक धार्मिक वैधता, क्रान्ति पछिको इरानसँगको वैचारिक प्रतिस्पर्धा, धर्मनिरपेक्ष अरब राष्ट्रवादसँगको प्रतिद्वन्द्विता र मुस्लिम बहुल समाजहरूमा राजतन्त्रात्मक प्रभावको विस्तार।

यद्यपि, यो उद्धरणले एउटा असहज ऐतिहासिक तथ्यलाई उजागर गर्छ। लडाकु इस्लामवादी विचारधाराको विश्वव्यापी विस्तार केवल बाहिरी समाजमा जन्मिएको कुनै रोग मात्र थिएन जुन पछि पश्चिमा देशहरूमा ठोकिन पुग्यो। यो संरचनात्मक रूपमै पश्चिमा शीतयुद्धको रणनीति, भू-राजनीतिक अवसरवाद र वैचारिक तथा राजनीतिक प्रतिद्वन्द्वीहरू विरुद्ध धार्मिक पहिचानलाई हतियार बनाउने बारम्बारको लोभसँग जेलिएको थियो। आजको प्रश्न के इतिहासलाई सुधार्न सकिन्छ  भन्ने होइन  बरु प्रश्न यो हो कि के पश्चिमाहरूले यो पाठ सिकेका छन् कि धर्मको नाममा परिचालन गरिएका आन्दोलनहरू विरलै राज्य सञ्चालनका आज्ञाकारी औजार बनेर रहन्छन्?

स्रोत: काउन्टरकरेन्ट्स