पुष्पलालका रचनाहरू : नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको वैचारिक जग र क्रान्तिकारी दिशा

पुष्पलालका छानिएका रचनाहरूको सङ्ग्रह नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनका मुख्य नेता तथा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलालका रचनाहरूको व्यापक अध्ययन-अनुसन्धानको संगालो हो । यसले नेपाली समाज, राजनीति र क्रान्तिकारी चेतनाको विकासक्रमलाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणले विश्लेषण गर्दछ । पुष्पलालले राणा शासन, राजतन्त्र, पञ्चायती व्यवस्था, र नेपाली कांग्रेसको सुधारवादी नीतिको आलोचना गर्दै नेपाललाई अर्ध-सामन्ती र अर्ध-औपनिवेशिक देशको संज्ञा दिएका छन् । उनका रचनाहरूमा नेकपाको स्थापना, विभिन्न महाधिवेशन, सैद्धान्तिक विवाद, र संशोधनवाद, अवसरवाद तथा राजावादी प्रवृत्तिहरूको विरुद्ध संघर्षको विस्तृत विवरण छ । विशेषगरी, उनले ‘नयाँ जनवादी कार्यक्रम’ लाई नेपालको क्रान्तिको मूल दस्तावेजको रूपमा प्रस्तुत गर्दै, सामन्तवाद र साम्राज्यवादको अन्त्य, किसानलाई जमिनको स्वामित्व, र जनवादी गणतन्त्रको स्थापनालाई लक्ष्य बनाएका छन् ।

पुष्पलालका रचनाहरूले पार्टीभित्रको संशोधनवादी गुट (तुलसीलाल, माझी, रायमाझी) को आलोचना, जनवादी केन्द्रीयताको उल्लङ्घन, र नेतृत्वको अलोकतान्त्रिक चाललाई प्रकाश पार्छन् । उनले किसान, मजदुर, विद्यार्थी र महिलाका मुद्दाहरूलाई प्रमुखता दिँदै, ‘जमिन जोत्नेको’ नारा, भारतीय एकाधिकार पुँजीको विरोध, र अमेरिकी साम्राज्यवादको आलोचना गरेका छन् । यो संग्रहले नेपालको इतिहास, संस्कृति, अर्थतन्त्र, र वर्गीय संरचनाको वैज्ञानिक विश्लेषण प्रस्तुत गर्दै, दीर्घकालीन सशस्त्र किसान संघर्षलाई क्रान्तिको साधनको रूपमा अघि सार्छ । पुष्पलालको योगदान नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको आधारशिला मात्र होइन, आज पनि वामपन्थी राजनीतिका लागि मार्गदर्शकको रूपमा सान्दर्भिक छ ।

पुष्पलालले किसान, मजदुर, विद्यार्थी र महिलाका मुद्दाहरूलाई प्रमुखता दिँदै, ‘जमिन जोत्नेको’ नारा, भारतीय एकाधिकार पुँजीको विरोध, र अमेरिकी साम्राज्यवादको आलोचना गरेका छन् ।

पुष्पलालका छानिएका रचनाहरूको समग्र अध्ययनले नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास, त्यसको सैद्धान्तिक संघर्ष, राजनीतिक उतार-चढाव, र वर्गीय विश्लेषणको गहिरो चित्र प्रस्तुत गर्दछ । यो सङ्ग्रह केवल एउटा दस्तावेजको सङ्कलन होइन, बरु नेपाली समाज, राजनीति, र क्रान्तिकारी चेतनाको विकासक्रमलाई बुझ्नको लागि एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक स्रोत हो । यसमा समावेश रचनाहरूले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) को स्थापनादेखि लिएर त्यसको विभिन्न महाधिवेशन, सम्मेलन, नीति-निर्माण, र वैचारिक विवादहरूको विस्तृत विवरण दिन्छन्, जसले पाठकलाई त्यो युगको राजनीतिक जटिलतासँग परिचित गराउँछ । यसको मूल केन्द्रबिन्दु भनेको पुष्पलालको नेतृत्वमा नेकपाले कसरी मार्क्सवाद-लेनिनवाद र माओ विचारधारालाई नेपाली परिवेशमा अनुकूलित गर्न खोज्यो र संशोधनवाद, अवसरवाद, तथा राजावादी प्रवृत्तिहरूको विरुद्ध सङ्घर्ष गर्‍यो भन्ने नै हो ।

यो सङ्ग्रहको दस्तावेज ‘दस्तावेजहरुको अध्ययन कसरी गर्ने ?’ मा पुष्पलालले पार्टीका सदस्य, समर्थक, र कार्यकर्ताहरूलाई वैज्ञानिक र पद्धतिगत रूपमा दस्तावेज अध्ययन गर्न आग्रह गर्दै आफ्ना विरोधीहरूले दस्तावेजको गलत व्याख्या गरी भ्रम फैलाउने षडयन्त्रको पर्दाफास गर्दछन् । उनले अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनमा देखिएको मतभेदको प्रभाव नेपालमा पनि परे तापनि नेपालको आन्तरिक विवादको मूल कारण देशको नयाँ जनवादी क्रान्तिका प्रश्नहरू रहेको स्पष्ट पार्छन् । राजा, नेपाली काङ्ग्रेस, किसान आन्दोलन, र मजदुर वर्गको भूमिका जस्ता मौलिक प्रश्नहरूलाई उनले नेपालको विशिष्ट ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यमा उठाएका छन् । यसले उनी अन्तर्राष्ट्रिय संशोधनवादको पूर्ण प्रतिरोध गर्दै नेपालको जनवादी आन्दोलनको स्वायत्तता कायम राख्न चाहन्थे भन्ने देखाउँछ ।

पुष्पलालले अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलनमा देखिएको मतभेदको प्रभाव नेपालमा पनि परे तापनि नेपालको आन्तरिक विवादको मूल कारण देशको नयाँ जनवादी क्रान्तिका प्रश्नहरू रहेको स्पष्ट पार्छन् ।

‘कम्युनिष्ट घोषणापत्रको प्रथम नेपाली अनुवादबारे’ रचना अत्यन्तै ऐतिहासिक महत्त्वको छ । पुष्पलालले २००५ सालमै यो विश्वप्रसिद्ध घोषणापत्रको अनुवाद गरी नेपाली पाठकसमक्ष प्रस्तुत गरे । त्यो भूमिकामा उनले नेपाली समाजको अर्ध-सामन्ती र अर्ध-औपनिवेशिक स्थिति, राणा शासनको प्रतिक्रियावादी स्वरूप, र मजदुर वर्गको जन्मको ऐतिहासिक आवश्यकतालाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणले व्याख्या गरेका छन् । यो अनुवाद र त्यसको भूमिका नेपाली समाजमा मार्क्सवादी चिन्तनको सुरुवाती आधार बन्यो र यसले उनको अग्रदृष्टिलाई प्रमाणित गर्छ।

पुष्पलालको ‘नागरिक स्वतन्त्रता’ नामक पर्चाले २००६ सालमा राणा सरकारले घोषणा गरेको नागरिक स्वतन्त्रता ऐनको कटु विरोध गर्दै त्यो वास्तविक स्वतन्त्रता नभई जनताको अधिकारलाई थप कुण्ठित गर्ने चाल भएको पर्दाफास गर्छ । यसमा मजदुर, किसान, विद्यार्थी, र महिलाका विशिष्ट मागहरू जोड्दै क्रान्तिकारी नागरिक स्वतन्त्रता समिति गठनको आह्वान गरिएको छ । उनले साम्राज्यवादी फौजी अड्डा र भारतीय एकाधिकार पुँजीको विरोधलाई पनि प्रमुखता दिएका छन्, जसले नेपाली जनताको दुश्मन राणाशाही मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय साम्राज्यवाद पनि रहेको स्पष्ट पार्छ ।

नेकपाको स्थापनापछिको पहिलो घोषणापत्र (१९४९) मा विश्व परिस्थितिको विश्लेषण गर्दै नेपाललाई अर्ध-सामन्ती र अर्ध-औपनिवेशिक देशको संज्ञा दिइएको छ । यसमा राणा, जमिन्दार, र विदेशी पुँजीको शोषणको अन्त्य, जनताको जनवादी राज्य स्थापना, जमिनको वितरण, बैंक तथा उद्योगको राष्ट्रियकरण, र आठ घण्टा कामको माग जस्ता क्रान्तिकारी कार्यक्रम प्रस्तुत गरिएका छन् । यसले नेकपाको प्रारम्भिक कार्यक्रम नै नयाँ जनवादी रहेको पुष्टि गर्छ ।

‘नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको तेस्रो सम्मेलनको ऐतिहासिक महत्व’ र ‘नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी र यसको कार्यपद्धति’ यो सङ्ग्रहका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र विश्लेषणात्मक दस्तावेज हुन् । पुष्पलालले पार्टीभित्रको संशोधनवादी प्रवृत्ति, नेतृत्वको अलोकतान्त्रिक चाल, जनवादी केन्द्रीयताको उल्लङ्घन, र इलाकावाद तथा तटस्थतावादी नाराहरूको सजीव आलोचना गरेका छन् । उनले तुलसीलाल र माझी गुटको विरोध गर्दै पार्टीको निर्माण नीति प्रधान हुनुपर्छ, नेता प्रधान होइन भन्ने कुरा स्पष्ट पारेका छन् । लेनिनका चार शिक्षाहरू - राष्ट्रिय विशेषता, वर्गीय शक्ति विश्लेषण, राजनीतिक अनुभव, र जनवादी केन्द्रीयता - लाई आधार मानी उनले पार्टी सङ्गठनको सिद्धान्त प्रतिपादन गरेका छन् । आलोचना-आत्मालोचना, पार्टी शुद्धीकरण, र अनुशासनको कार्यवाही जस्ता विषयहरूको गहन व्याख्या गरिएको छ ।

पुष्पलालले पार्टीभित्रको संशोधनवादी प्रवृत्ति, नेतृत्वको अलोकतान्त्रिक चाल, जनवादी केन्द्रीयताको उल्लङ्घन, र इलाकावाद तथा तटस्थतावादी नाराहरूको सजीव आलोचना गरेका छन् ।

‘नेपाली जनआन्दोलन: एक समीक्षा’ नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासको मार्क्सवादी व्याख्या हो । यसले सामन्ती राज्यको उदय, राणा शासनको स्थापना, र त्यसको अन्त्यसम्मको सङ्घर्षको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्छ । यहाँ कोतपर्व, दिल्ली सम्झौता, संसदीय चुनाव, र राजा महेन्द्रका षडयन्त्रहरूलाई वर्गीय दृष्टिकोणले मूल्याङ्कन गरिएको छ । उनले पञ्चायती व्यवस्थाको आर्थिक, सामाजिक, र वैदेशिक नीतिको आलोचना गर्दै त्यो सामन्ती वर्गको हितमा रहेको निष्कर्ष निकालेका छन् । यो समीक्षाले नेपाली जनतालाई राजतन्त्रको वर्गीय चरित्र बुझ्न सहयोग पुर्‍यायो ।

‘नयाँ जनवादी कार्यक्रम’ यो सङ्ग्रहको हृदय हो । यसले नेपालको क्रान्तिको लक्ष्य सामन्तवाद र साम्राज्यवादको अन्त्य, किसानलाई जमिनको मालिक बनाउने, विदेशी एकाधिकारको राष्ट्रियकरण, र जनवादी गणतन्त्रको स्थापना हो भन्ने कुरा स्पष्ट गर्छ । क्रान्तिका मित्र र विरोधी शक्तिहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्दै पुष्पलालले मजदुर वर्गको नेतृत्वमा किसान, मध्यमवर्ग, र राष्ट्रिय पुँजीपतिलाई एकताबद्ध गर्ने कार्यनीति अख्तियार गरेका छन् । यो कार्यक्रम माओवादी विचारधारालाई नेपाली समाजमा लागू गर्ने सबैभन्दा ठोस प्रयास हो ।

‘नेपालमा मातृसत्तात्मक समाज’ र ‘राजतन्त्रको उत्पत्ति, विकास र त्यसको भविष्य’ जस्ता रचनाहरूले पुष्पलालको ऐतिहासिक चिन्तनको विस्तारलाई देखाउँछन् । उनले नेपालको आदिम इतिहासमा मातृसत्ताको अस्तित्व, गोत्रीय समाजको विकास, र वर्ग विभाजनपछि राज्यको उत्पत्तिको विश्लेषण गरेका छन् । उनी राजतन्त्रलाई ईश्वरीय संस्था नभई सामन्ती वर्गको उत्पादनको रूपमा व्याख्या गर्दै त्यसको अन्त्य अनिवार्य ठहराउँछन् । ‘भारत र नेपाल’ लेखमा पुष्पलालले भारतीय एकाधिकार पुँजीवाद र सरकारको नेपालप्रतिको हस्तक्षेपकारी नीतिको कडा विरोध गर्दै भारत–नेपाल सम्बन्धको ऐतिहासिक जटिलता उजागर गरेका छन् । उनले भारतीय जनताका साझा दुश्मनप्रति संयुक्त सङ्घर्षको आवश्यकता पनि औंल्याएका छन् ।

‘अखिल नेपाल किसान संघको घोषणा-पत्र र कार्यनीति’ ले किसान आन्दोलनको महत्त्वलाई उजागर गर्दै सात सालदेखि सत्र सालसम्मका भूमिसुधारहरूको विस्तृत आलोचना गर्छ । पुष्पलालले ‘जमिन जोत्नेको’ नारालाई मूल सिद्धान्तको रूपमा अघि सार्दै किसानका मौलिक र तात्कालिक मागहरू, साम्राज्यवाद विरोधी नीति, र राष्ट्रिय सार्वभौमिकताको रक्षाको प्रस्ताव गरेका छन् ।

यो संग्रहको दस्तावेज ‘राष्ट्रको नाममा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको अपील’ (२०१८ माघ १२) ले २०१७ साल पौष १ गतेको शाही कदमलाई सात सालदेखि प्रजातन्त्र विरुद्ध गरिएको षड्यन्त्रको पराकाष्ठाको रूपमा व्याख्या गर्दछ । पुष्पलालले राजा महेन्द्रलाई ‘राष्ट्रिय स्वार्थको प्रतीक’ नभई ‘सामन्ती स्वार्थको प्रतीक’ को रूपमा चित्रित गरेका छन् । उनले राजाको सार्वभौमिकता र राष्ट्रको सार्वभौमिकताबीचको भिन्नता स्पष्ट पार्दै, राजाको वास्तविक उद्देश्य आफ्नो शाही हुकुमत कायम राख्नु मात्र रहेको तर्क गरेका छन् । दस्तावेजले पञ्चायती व्यवस्थालाई ‘सामन्ती फासिष्ट सङ्गठन’ को संज्ञा दिँदै, त्यसको भ्रष्टाचार र आतङ्कको केन्द्रीय स्वरूपलाई उजागर गरेको छ । यसले संयुक्त आन्दोलनलाई प्रजातान्त्रिक सङ्घर्षको विजयको ग्यारेन्टी ठहराउँदै, चार बुँदे माग (राजनीतिक बन्दी रिहाई, पार्टीहरूमाथिको प्रतिबन्ध हटाउने, मौलिक अधिकार पुनःस्थापना, र संसदीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना) अघि सारेको छ ।

‘नेपाली काँग्रेसको समाजवादको विवेचना र आजको परिस्थितिमा हाम्रो कर्तव्य’ शीर्षकको रचनामा पुष्पलालले नेपाली कांग्रेसको समाजवादी बयानबाजीको गम्भीर आलोचना गरेका छन् । उनले कांग्रेसको समाजवादलाई ‘काल्पनिक’ र ‘सुधारवादी’ को संज्ञा दिँदै, त्यसले वर्ग सङ्घर्षको मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई अस्वीकार गरेको र पुँजीवादी ढाँचाभित्रै सीमित रहेको तर्क गरेका छन् । उनका अनुसार, कांग्रेसले ‘समाजवाद’ को नारा दिए पनि आर्थिक नीतिमा विदेशी पुँजीलाई प्रोत्साहन दिने, भूमिसुधारलाई क्रान्तिकारी नबनाई सामन्ती वर्गसँग सम्झौता गर्ने, र राजतन्त्रलाई वैधानिक रूपमा स्वीकार गर्ने जस्ता नीतिहरू अवलम्बन गरेकोले त्यो ‘साँचो समाजवाद’ होइन । पुष्पलालले मार्क्सवादी-लेनिनवादी दर्शन (द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद) लाई नै समाजवादको वैज्ञानिक आधार मान्दै, त्यसको उपेक्षा गर्नु गम्भीर सैद्धान्तिक भूल भएको ठहर गरेका छन् । उनले कांग्रेसलाई संसदीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनाको साझा सङ्घर्षमा सहभागी हुन आह्वान गरे पनि, उसको वर्गीय सीमाको कारण यो सङ्घर्ष मौलिक रूपमा समाजवादी नभई पुँजीवादी जनवादी क्रान्तिको परिधिभित्र मात्र रहने स्पष्ट पारेका छन् ।

पुष्पलालले मार्क्सवादी-लेनिनवादी दर्शन (द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद) लाई नै समाजवादको वैज्ञानिक आधार मान्दै, त्यसको उपेक्षा गर्नु गम्भीर सैद्धान्तिक भूल भएको ठहर गरेका छन् ।

‘पौष एक गतेको घटना सम्बन्धी व्याख्या’ (दरभंगा प्लेनमको सन्दर्भमा) ले २०१७ सालको राजनीतिक सङ्कटको गहन विश्लेषण गर्दछ । यसमा पुष्पलालले राजाको षड्यन्त्र सफल हुनुमा नेपाली कांग्रेसको ‘सम्झौतापरस्त नीति’, ‘कम्युनिष्ट विरोधी मनोवृत्ति’, र जनताका मागप्रति बेवास्ता जस्ता कारणहरूलाई प्रमुख रूपमा उल्लेख गरेका छन् । उनी कांग्रेस सरकारको ‘भ्रष्टाचार’, ‘नातावाद’, र ‘विदेशी पुँजीपरस्त नीति’ ले जनतामा असन्तोष सिर्जना गरी राजाको प्रतिक्रान्तिको बाटो खुला गरिदिएको तर्क गर्छन् । यो दस्तावेजले पार्टीभित्रको ‘सङ्गठनात्मक विछिन्नता’ र ‘सामूहिकताको अभाव’ लाई पनि राजनीतिक असफलताको मुख्य कारणको रूपमा औंल्याएको छ । पुष्पलालले वर्तमान सङ्कटको समाधान ‘संसदीय प्रजातन्त्र’ को किटानी मागमा मात्र नभई, कांग्रेसी नेताहरूको ‘दाउपेच’ र ‘सम्झौतावादी प्रवृत्ति’ लाई समेत चुनौती दिने गरी लचिलो तथा संयुक्त मोर्चाको नीतिमा खोज्नुपर्ने सुझाव दिएका छन् । यसले पार्टीको स्वतन्त्रता कायम राख्दै व्यापक प्रजातान्त्रिक एकता निर्माणको जटिल कार्यनीतिलाई प्रस्तुत गर्दछ ।

‘हाम्रो मूल बाटो’ (सातौं कार्यकारिणीको विस्तारित बैठकमा प्रस्तुत) पार्टीभित्रको गम्भीर वैचारिक र साङ्गठनिक विवादको एउटा दस्तावेज हो । यसमा पुष्पलालले पार्टी महामन्त्री तुलसीलालको नेतृत्वको आलोचना गर्दै, उनले पार्टीको जनवादी केन्द्रीयतालाई कसरी उल्लङ्घन गरे, पार्टीलाई बहसमा अल्झाएर व्यवहारबाट टाढा राखे, र संशोधनवादी धारा अपनाए भन्ने विषयलाई प्रमाणसहित उठाएका छन् । उनले लेनिनको ‘Left-Wing Communism : An Infantile Disorder’ को सन्दर्भ दिँदै, गल्ती स्वीकार गरी सच्याउनु नै बुद्धिमानी हुने तर्क गरेका छन् । सैद्धान्तिक मतभेदलाई फोरम खोली छलफल गर्ने, तर ‘तात्कालिक राजनीति’ (संसदीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना, पार्टीहरूलाई कानुनी मान्यता, बन्दी रिहाई) मा एकमत भई व्यवहारमा जानु नै पार्टी एकताको आधार हुन सक्ने उनको जोड थियो । यसले उनी कार्यक्रम (राष्ट्रिय प्रजातन्त्र वा जनवादी प्रजातन्त्र) को विवादलाई लामो समय नतानी तत्काल क्रियाशीलतामा जोड दिन चाहन्थे भन्ने देखाउँछ।

सैद्धान्तिक मतभेदलाई फोरम खोली छलफल गर्ने, तर ‘तात्कालिक राजनीति’ (संसदीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना, पार्टीहरूलाई कानुनी मान्यता, बन्दी रिहाई) मा एकमत भई व्यवहारमा जानु नै पार्टी एकताको आधार हुन सक्ने उनको जोड थियो ।

‘राजनीतिक रिपोर्ट’ (चतुर्थ सम्मेलनमा प्रस्तुत) यो संग्रहको सबैभन्दा विश्लेषणात्मक दस्तावेज हो । यसमा पुष्पलालले तेस्रो ऐतिहासिक सम्मेलनपछिको पार्टीको उपलब्धि, देशको राजनीतिक परिवर्तन, र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिको विस्तृत मूल्याङ्कन गरेका छन् । उनले पार्टीको क्रान्तिकारी प्रतिमा पुनःस्थापित भएको, विद्यार्थी आन्दोलन क्रान्तिकारी परम्परामा फर्किएको, र किसान आन्दोलनको महत्व बढेको कुरामा गर्व गरेका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा, उनले अमेरिकी साम्राज्यवादको पतन, जनवादी चीनको उदय, भियतनामी मुक्ति संग्राम, र रूसी संशोधनवादको आलोचनालाई जोड दिएका छन् । राष्ट्रिय स्तरमा, उनले पञ्चायती व्यवस्थालाई ‘सामन्ती अधिनायकवाद’ को संज्ञा दिँदै, त्यसविरुद्ध संयुक्त जनसंघर्षको आवश्यकता औंल्याएका छन् । उनले देशमा चार प्रमुख राजनीतिक विचारधारा - यथास्थितिवाद, क्रमिक सुधारवाद, वैधानिक राजतन्त्रवाद, र नयाँ जनवाद - को विश्लेषण गर्दै, पछिल्लोलाई मात्र सही र क्रान्तिकारी मार्ग ठहराएका छन् ।

यो रिपोर्टमा पुष्पलालले ‘वामपन्थी एकता’ को प्रश्नलाई गहिरोसँग सम्बोधन गरेका छन् । उनले मनमोहन अधिकारी, शम्भुराम, र मोहन विक्रमजस्ता नेताहरूले उठाएको ‘वामपन्थी एकता’ को नारा वास्तवमा गद्दार माझीको ‘राजावादी’ र ‘सुधारवादी’ राजनीतिको पुनरावृत्ति मात्र भएको कडा आलोचना गरेका छन् । उनले यी नेताहरूले राजालाई ‘सिंहानुक’ सँग तुलना गर्नु, राष्ट्रियताको नाममा सामन्ती वर्गसँग एकता खोज्नु, र पञ्चायती व्यवस्थालाई चुनौती नदिई विदेशी साम्राज्यवादलाई मुख्य दुश्मनको रूपमा प्रस्तुत गर्नुलाई गम्भीर सैद्धान्तिक र राजनीतिक भूलको रूपमा चित्रित गरेका छन् । उनको तर्क थियो - जब राजाकै हातमा राज्यसत्ता केन्द्रित छ, त्यसविरुद्ध सङ्घर्ष नगरी नेपाली कांग्रेसलाई मुख्य दुश्मन मान्नु अवसरवाद हो । उनले नेपाली कांग्रेसलाई ‘दोधारे मित्र शक्ति’ को रूपमा हेर्नुपर्ने, त्यसको प्रगतिशील पक्षसँग एकता र प्रतिक्रियावादी पक्षसँग सङ्घर्ष गर्ने नीति (एकता र संघर्षको नीति) लिनुपर्ने स्पष्ट पारेका छन् । ‘संयुक्त मोर्चा’ भनेको विलिनीकरण होइन, साझा शत्रु (पञ्चायती व्यवस्था) विरुद्धको सहयोग हो भन्दै, पार्टीको स्वतन्त्र भूमिका कायम राख्न मजदुर-किसान एकतालाई नै आधार बनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।

‘नयाँ जनवादी क्रान्ति भनेको के हो ?’ यो संग्रहको सैद्धान्तिक निष्कर्ष हो । यसले पुँजीवादी जनवादी क्रान्तिको ऐतिहासिक विकासक्रम (फ्रान्सेली क्रान्ति, लियोन्स हत्याकाण्ड, कम्युनिष्ट घोषणापत्र) को व्याख्या गर्दै, पुँजीपति वर्ग कसरी क्रान्तिकारीबाट सम्झौतावादी बन्यो भन्ने देखाउँछ । मार्क्स, लेनिन, र माओका उद्धरणहरूको सहारामा पुष्पलालले सामन्ती/अर्ध-सामन्ती देशहरूमा पुँजीवादी जनवादी क्रान्तिको नेतृत्व मजदुर वर्गले गर्नुपर्ने, र त्यस्तो क्रान्तिले समाजवादको पृष्ठभूमि तयार गर्ने तर्कलाई स्थापित गरेका छन् । उनले नयाँ जनवादी क्रान्तिलाई ‘मात्र संसदीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना’ होइन, बरु सामन्ती दर्शन, राजनीति, अर्थतन्त्र, र संस्कृतिको समूलनष्ट गरी जनवादी गणतन्त्र, किसानलाई जमिनको मालिक बनाउने, र स्वतन्त्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र स्थापना गर्ने क्रान्तिको रूपमा परिभाषित गरेका छन् । यसको साधन भनेको ‘दीर्घकालीन सशस्त्र किसान क्रान्ति’ हो ।

उनले नयाँ जनवादी क्रान्तिलाई ‘मात्र संसदीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना’ होइन, बरु सामन्ती दर्शन, राजनीति, अर्थतन्त्र, र संस्कृतिको समूलनष्ट गरी जनवादी गणतन्त्र, किसानलाई जमिनको मालिक बनाउने, र स्वतन्त्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र स्थापना गर्ने क्रान्तिको रूपमा परिभाषित गरेका छन् ।

पुष्पलालका छानिएका रचनाहरूको एउटा महत्वपूर्ण र विश्लेषणात्मक दस्तावेज ‘नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको अठार वर्षको क्रान्तिकारी सङ्घर्षको सिंहावलोकन एवं शिक्षा’ हो । यो दस्तावेज २०२५ सालको तेस्रो ऐतिहासिक सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको थियो । यसले पार्टीको जन्म (सन् १९४९) देखि संशोधनवादी प्रवृत्तिको विकास, प्रथम र द्वितीय महाधिवेशनका कमजोरीहरू, र तेस्रो महाधिवेशनमा ‘राष्ट्रिय प्रजातन्त्र’ जस्ता संशोधनवादी कार्यक्रमको पारित भएको विस्तृत विवरण दिन्छ । पुष्पलालले कसरी माझी, तुलसीलाल, र छद्मभेषी संशोधनवादीहरूले पार्टीको जनवादी केन्द्रीयता तोडे, गुटबन्दी गरे, र पार्टीलाई विसर्जनको बाटोमा धकेले भन्ने कुरा स्पष्ट पारेका छन् । उनले लेनिन र माओका उद्धरणहरूको सहारामा पुँजीवादी जनवादी क्रान्तिमा मजदुर वर्गको नेतृत्वदायी भूमिकाको सैद्धान्तिक पक्षलाई पुष्टि गरेका छन् । उनी भन्छन् - नेपाल जस्तो अर्ध-सामन्ती र अर्ध-औपनिवेशिक देशमा सामन्तवाद-विरोधी क्रान्तिको नेतृत्व पुँजीपति वर्गले गर्न सक्दैन, त्यसको ऐतिहासिक जिम्मेवारी मजदुर वर्गको काँधमा आएको छ । यो सिंहावलोकनले पार्टीको इतिहासलाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणले पुनः व्याख्या गर्ने काम गरेको छ, जसले पछि पार्टी पुनर्गठनको आधार प्रदान गर्‍यो ।

‘नयाँ जनवादी संस्कृति’ नामक दस्तावेज यो संग्रहको अर्को उल्लेखनीय रचना हो । यो नेपाली समाजको सांस्कृतिक विकासक्रमको मार्क्सवादी विश्लेषण हो । पुष्पलालले सामन्ती, अर्ध-सामन्ती, र अर्ध-औपनिवेशिक संस्कृतिको आलोचना गर्दै, नयाँ जनवादी संस्कृतिको आवश्यकता औंल्याएका छन् । उनले भानुभक्त, लेखनाथ, देवकोटा, रिमाल, बालकृष्ण सम, र तानाशर्माजस्ता साहित्यकारहरूको कृतिहरूको वर्गीय विश्लेषण गर्दै, कसरी साहित्य र कला शोषक वर्गको हतियार बनेको वा जनताको पक्षमा प्रयोग भएको भन्ने उदाहरण दिएका छन् । उनी भन्छन्  -  ‘कला कलाकै निम्ति’ भन्नु प्रतिक्रियावादी सोच हो, कला र साहित्य सधैं वर्गीय हुन्छन् र क्रान्तिको हतियारको रूपमा प्रयोग हुनुपर्छ । यो दस्तावेजले नेपाली साहित्य र संस्कृतिलाई क्रान्तिकारी राजनीतिसँग जोड्ने एउटा कोशेढुङ्गाको काम गरेको छ ।

यो संग्रहमा विभिन्न सर्कुलर, वक्तव्य, र अपीलहरू समावेश छन् जसले पार्टीको दैनिक कार्यशैली र रणनीतिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछन् । ‘केवल पार्टी समितिसम्म मात्र सरकुलर नं. १/३’ मा पुष्पलालले पार्टी सङ्गठनलाई किसानको बीचमा लैजाने, इलाकावाद र तटस्थतावादको विरोध गर्ने, र केन्द्रीय सङ्गठनकर्ताहरूको भूमिका स्पष्ट पारेका छन् । त्यस्तै, ‘पञ्चायती व्यवस्थाको बहिष्कार गर्नोस् ! नयाँ जनवादी क्रान्तिको निमित्त अग्रसर हुनोस् !’ शीर्षकको अपीलमा उनले राजा महेन्द्रको शासनकालको आलोचना गर्दै, पञ्चायती व्यवस्था ‘विकल्परहित’ नभई ‘सामन्ती अधिनायकवादी’ भएको र यसको एकमात्र विकल्प नयाँ जनवादी क्रान्ति भएको स्पष्ट पारेका छन् । यसले त्यस बेलाको राजनीतिक परिस्थितिमा पार्टीको निर्णायक र चुनौतीपूर्ण भूमिकालाई देखाउँछ ।

‘सिक्किममा प्रजातन्त्रको युगको सूत्रपात’ शीर्षकको लेखले भारतीय विस्तारवादको आलोचना गर्दछ । पुष्पलालले सिक्किममा भारतीय हस्तक्षेपलाई ‘औंला दिँदा डुडुलो निल्ने’ नीतिको रूपमा व्याख्या गर्दै, त्यहाँको जनताको साँचो मुक्तिका लागि सामन्तवाद र विदेशी हस्तक्षेपविरुद्धको सङ्घर्ष आवश्यक रहेको औंल्याएका छन् । उनले भारतीय प्रगतिशील शक्तिहरूलाई पनि आफ्नो सरकारको विस्तारवादी नीतिको विरोध गर्न आह्वान गरेका छन्, किनभने ‘विदेश नीति गृह नीतिकै प्रतिबिम्ब हो’।

‘तीन ‘स’ को सिद्धान्तबाट पार्टीलाई सुदृढ पार्न’ भन्ने निर्देशनमा पुष्पलालले ‘सिद्धान्त, सङ्गठन, र सङ्घर्ष’ लाई पार्टी निर्माणको आधार मानेका छन् । उनले पार्टी सदस्यहरूलाई आफ्नो इच्छा र क्षमता अनुसार काममा भाग लिन, आलोचना-आत्मालोचनाको माध्यमबाट आन्तरिक समस्या समाधान गर्न, र तल्लो तहबाटै संयुक्त आन्दोलन विकास गर्न आग्रह गरेका छन् । यसले पार्टीभित्रको अनुशासन र सामूहिकतालाई जोड दिन्छ ।

उनले पार्टी सदस्यहरूलाई आफ्नो इच्छा र क्षमता अनुसार काममा भाग लिन, आलोचना-आत्मालोचनाको माध्यमबाट आन्तरिक समस्या समाधान गर्न, र तल्लो तहबाटै संयुक्त आन्दोलन विकास गर्न आग्रह गरेका छन् ।

‘अमेरिकी साम्राज्यवाद भियतनामी जन शक्तिको भुमरीमा’ शीर्षकको लेखले भियतनामी जनताको मुक्ति सङ्ग्रामको समर्थन गर्दै, अमेरिकी साम्राज्यवादको आक्रमणकारी नीतिको आलोचना गरेको छ । पुष्पलालले जेनेभा सम्झौताको उल्लङ्घन, दक्षिण भियतनाममा पाल्तु सरकारको निर्माण, र उत्तर भियतनाममा भएको बमबारीको विरोध गर्दै, भियतनामी जनताको सङ्घर्षलाई अन्तर्राष्ट्रिय साम्राज्यवाद-विरोधी सङ्घर्षको एक अभिन्न अङ्गको रूपमा चित्रित गरेका छन् । उनले यसबाट नेपाली क्रान्तिकारीहरूले शिक्षा लिनुपर्ने, र आफ्नो देशमा पनि साम्राज्यवादी प्रभावको विरोध गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन् ।

‘सामन्ती अधिनायकवादी पञ्चायती व्यवस्थाको विकल्प : नयाँ जनवाद’ शीर्षकको लेखले पञ्चायती व्यवस्थाको दर्शन, राजनीति, अर्थतन्त्र, र संस्कृतिको आलोचना गर्दै, नयाँ जनवादी व्यवस्थाको रूपरेखा प्रस्तुत गरेको छ । पुष्पलालले पञ्चायती दर्शनलाई ‘समन्वयात्मक अध्यात्मवादी’ भनी, त्यसले वर्ग सङ्घर्षको सट्टा वर्ग समन्वयको प्रचार गरेकोले प्रगतिको बाटो बन्द गरेको तर्क गरेका छन् । उनले नयाँ जनवादी क्रान्तिलाई सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, र भारतीय एकाधिकार पुँजीको विरुद्धको सङ्घर्षको रूपमा परिभाषित गरेका छन्, जसको अन्तिम लक्ष्य जनवादी गणतन्त्र र समाजवादको पृष्ठभूमि तयार गर्नु हो ।

‘स्वतन्त्र, स्वाधीन र सार्वभौम बंगलादेश’ शीर्षकको लेखले पाकिस्तानको पूर्वी भागको जनताको स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको समर्थन गर्दै, पश्चिम पाकिस्तानी फौजी तानाशाहीको दमनको आलोचना गरेको छ । पुष्पलालले बंगाली जातीयताको अधिकार, आर्थिक शोषण, र भाषिक तथा सांस्कृतिक दमनको विवरण दिँदै, बंगलादेशको जन्मलाई ऐतिहासिक आवश्यकताको रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनले यो सङ्ग्रामबाट नेपाली क्रान्तिकारीहरूले एकता, त्याग, र बलिदानको शिक्षा लिनुपर्ने सुझाव दिएका छन् ।

‘नेपाल कम्युनिष्ट आन्दोलनमा देखा परेका भ्रम र त्यसको निराकरण’ शीर्षकको रचनामा पुष्पलालले पार्टीभित्र फैलिएका भ्रमहरूको खण्डन गरेका छन् । उनले ‘हतारिएर तेस्रो सम्मेलन गरियो’ भन्ने आरोपको जवाफ दिँदै, पार्टी विघटनको सङ्कटबाट बच्न त्यो सम्मेलन अनिवार्य र ऐतिहासिक आवश्यकता भएको तर्क गरेका छन् । उनले युवा पिढीलाई संशोधनवादी प्रचारबाट सचेत रहन आग्रह गर्दै, मार्क्सवादको सही बुझाइ र राष्ट्रिय समस्याको सही विश्लेषणको महत्त्व बताएका छन् ।

उनले ‘नेता प्रधान होइन, नीति प्रधान हो’ भन्ने मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई पुनः स्मरण गराउँदै, कार्यकर्ताहरूलाई आ-आफ्नो पार्टीभित्रै जनवादी अधिकारको लागि सङ्घर्ष गर्न पनि आग्रह गरेका छन् ।

‘समस्त राजनीतिक कार्यकर्ताहरुलाई नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी केन्द्रीय समितिको अपील’ ले समस्त राजनीतिक शक्तिहरूलाई साझा दुश्मन (पञ्चायती व्यवस्था) विरुद्ध एकताबद्ध हुन आह्वान गरेको छ । पुष्पलालले नेपाली कांग्रेस, प्रजापरिषद्, र अन्य दलहरूको ‘सम्झौतापरस्त’ नीतिको आलोचना गर्दै, वास्तविक जनवादी आन्दोलनको लागि स्पष्ट कार्यक्रम, किसान-मजदुर एकता, र सशस्त्र सङ्घर्षको आवश्यकता औंल्याएका छन् । उनले ‘नेता प्रधान होइन, नीति प्रधान हो’ भन्ने मार्क्सवादी सिद्धान्तलाई पुनः स्मरण गराउँदै, कार्यकर्ताहरूलाई आ-आफ्नो पार्टीभित्रै जनवादी अधिकारको लागि सङ्घर्ष गर्न पनि आग्रह गरेका छन् ।

'पुष्पलाल छानिएका रचनाहरूले नेपालको राजनीतिक इतिहासको एउटा निर्णायक मोड, अर्थात् राणा शासनको अन्त्यदेखि लिएर पञ्चायती व्यवस्थाको स्थापनासम्मको अवधिमा कम्युनिष्ट पार्टीले अपनाएका नीति, रणनीति र वैचारिक यात्रालाई पनि प्रकाश पार्ने काम गर्दछ । यो सङ्ग्रहको विशेषता यसको ऐतिहासिक महत्त्व हो । प्रस्तुत रचनाहरूले नेपाली समाजलाई 'अर्धसामन्ती र अर्धऔपनिवेशिक' को रूपमा चिन्ने, त्यसको शोषणको संरचनालाई उजागर गर्ने र त्यस विरुद्ध जनतालाई एकताबद्ध गर्ने क्रान्तिकारी चेतनाको विकासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछन् ।

यो संग्रहको 'नयाँ जनवादको निम्ति नेपाली जनताको बाटो' शीर्षकको दस्तावेजले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको पहिलो ऐतिहासिक सम्मेलन (२००८ साल) द्वारा पारित कार्यक्रम र नीतिलाई समेटेको छ । यो दस्तावेजले मार्क्सवाद-लेनिनवादको सिद्धान्तलाई नेपालको विशिष्ट भौगोलिक, आर्थिक र सांस्कृतिक परिस्थितिमा कसरी लागू गर्न सकिन्छ भन्ने एउटा मौलिक र वैज्ञानिक आधार प्रस्तुत गर्दछ । पुष्पलालले यसमा मार्क्सवाद-लेनिनवाद कुनै रट्टू सिद्धान्त होइन, बरु नेपालको परिस्थितिको गहन अध्ययन गरी त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्नुपर्दछ भन्ने कुरा स्पष्ट पारेका छन् ।

यो संग्रहले नेपाली कांग्रेससँगको सम्बन्ध, गठबन्धन र अन्ततः त्यसको नेतृत्वको प्रतिक्रियावादी चरित्रलाई पर्दाफास गर्ने कार्य गरेको छ । २००७ सालको सशस्त्र क्रान्ति, त्यसको दिल्ली सम्झौतामा परिणत हुनु, र त्यसपछि स्थापित म्यादी सरकारको स्वरूपको गम्भीर आलोचना यो सङ्ग्रहको केन्द्रीय विषय हो । पुष्पलालले सुवर्ण राणा–कोइराला मण्डलीको 'गद्दारी' लाई उजागर गर्दै भनेका छन्, "यदि क्रान्तिकारी शक्तिहरूले सङ्गठित मोर्चा कायम गर्न नसकेको खण्डमा क्रान्तिमा फेरि गद्दारी हुनेछ।" उनले म्यादी सरकारलाई सामन्तवाद र साम्राज्यवादको 'पिठ्ठू' सरकारको रूपमा चित्रित गर्दै त्यसको आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक नीतिहरूको वैज्ञानिक ढङ्गले खण्डन गरेका छन् ।

यो सङ्ग्रहले नेपालको जातीय प्रश्न, वर्ग सङ्घर्ष, राष्ट्रियता र अन्तर्राष्ट्रियताको पनि गहन विश्लेषण प्रस्तुत गर्दछ । पुष्पलालले जातीय उत्पीडनको अन्त्य, सबै जातिहरूको लागि समान अधिकार, आत्मनिर्णयको अधिकार र मातृभाषामा शिक्षाको मागलाई नयाँ जनवादी क्रान्तिको अभिन्न अङ्गको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । उनी भन्छन्, "नेपालमा बस्ने सबै जातिहरू अधिकार र कर्तव्यमा बराबर मानिने छन् ।" उनी सङ्कीर्ण जातीयताको विरोधी छन् र सबै जातिहरूलाई साम्राज्यवाद र सामन्तवाद विरुद्धको संयुक्त संघर्षमा एकताबद्ध हुन आह्वान गर्दछन् ।

यो संग्रहमा पुष्पलालले नेपालको अर्थतन्त्र, विशेष गरी कृषि र किसान समस्याको गम्भीर विश्लेषण गरेका छन् । उनले 'जग्गा जोत्नेको' को नारालाई केन्द्रमा राख्दै सामन्ती भूमि व्यवस्थाको अन्त्य, जमिनदारी र विर्ता प्रथाको उन्मूलन, किसानको ऋणमुक्ति, र सहकारी र सरकारी सहयोग मार्फत कृषि विकासको विस्तृत कार्यक्रम प्रस्तुत गरेका छन् । त्यस्तै, यसमा उद्योगको विकास, विदेशी पूँजीको एकाधिकारको अन्त्य, र राष्ट्रिय पूँजीको संरक्षणको नीति पनि प्रस्तुत गरिएको छ ।

पुष्पलालले नेपाललाई कुनै पनि सैन्य गुटको हिस्सा बन्नुको सट्टा शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको नीति अपनाउन सुझाव दिएका छन् । साथै, उनले ब्रिटिश-नेपाल फौजी सन्धि, मलायामा गोर्खा फौजको प्रयोग, र नेपालमा बढ्दो अमेरिकी तथा भारतीय हस्तक्षेपको घोर विरोध गरेका छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्यमा यो सङ्ग्रह अत्यन्त सान्दर्भिक छ । सोभियत संघ, चीन, भारत र अमेरिकीसँगको सम्बन्ध, बाङ्डुङ सम्मेलनको ऐतिहासिक महत्त्व, र नेपालले पञ्चशीलको आधारमा परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई पुष्पलालले प्रष्ट पारेका छन् । उनले नेपाललाई कुनै पनि सैन्य गुटको हिस्सा बन्नुको सट्टा शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको नीति अपनाउन सुझाव दिएका छन् । साथै, उनले ब्रिटिश-नेपाल फौजी सन्धि, मलायामा गोर्खा फौजको प्रयोग, र नेपालमा बढ्दो अमेरिकी तथा भारतीय हस्तक्षेपको घोर विरोध गरेका छन् ।

यो सङ्ग्रहको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पुष्पलालले आफ्ना कार्यकर्ता र समर्थकहरूलाई प्रशिक्षण दिन तयार पारेको 'समाज विकास र शब्दार्थ' शीर्षकको क्लास नोट हो । यसले समाजको उत्पत्ति, वर्गको अवधारणा, राज्यको गठन, धर्म, संस्कृति, र राजनीतिक दर्शनका आधारभूत मार्क्सवादी मान्यताहरूलाई सरल र वैज्ञानिक ढंगमा व्याख्या गरेको छ । यसले कम्युनिष्ट पार्टीका कार्यकर्ताहरूको वैचारिक स्तरलाई उच्च बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । विशेष गरी, ईश्वर, धर्म, राजा, र जातिवादको उत्पत्ति र तिनीहरूको सामन्ती स्वरूपको मार्क्सवादी विश्लेषणले नेपाली सन्दर्भमा एउटा नयाँ वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रदान गरेको छ ।

यसका साथै, यो संग्रहमा नेपाली कांग्रेसको घोषणापत्रसँगको तुलनात्मक अध्ययन, नेपालको कृषि ऐनको आलोचनात्मक विश्लेषण, र अखिल नेपाल शुद्धीकरण किसान संघको घोषणापत्र जस्ता दस्तावेजहरूले पनि त्यस समयको राजनीतिक एजेन्डालाई स्पष्ट पार्छन् । विशेषगरी, राजा महेन्द्रद्वारा ल्याइएको भूमिसुधार ऐनलाई पुष्पलालले 'एक मायाजाल' भनी खण्डन गरेका छन् । उनले कसरी त्यो ऐनले सामन्ती व्यवस्थालाई संरक्षण गर्दै किसानको शोषणलाई नयाँ रूप दिन खोजेको थियो भन्ने कुरा स्पष्ट बनाएका छन् ।

पुष्पलालद्वारा लिखित एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक दस्तावेज 'नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको सङ्क्षिप्त इतिहास'  नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको उत्पत्ति, विकास, सङ्घर्ष र विभाजनको जीवन्त कथा हो । यो केवल एउटा  पार्टीको इतिहास मात्र होइन; नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासको एउटा निर्णायक अध्याय हो, जसले सामन्ती राणा शासनको अन्त्यदेखि लिएर पञ्चायती व्यवस्थाको स्थापनासम्मको राजनीतिक, सामाजिक र वैचारिक उथलपुथललाई प्रतिबिम्बित गर्दछ । स्वयं यो आन्दोलनका संस्थापक र प्रमुख नेता रहेका पुष्पलालले आफ्नै अनुभव, परिश्रम र सङ्घर्षको कथालाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गरेका छन् । यो इतिहासले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको जीवन-यात्रालाई चार चरणमा विभाजित गर्दछ : पहिलो, कम्युनिष्ट विचारधाराको प्रवेश र पार्टीको गठन; दोस्रो, पार्टीको प्रारम्भिक विकास र जनसंघर्ष; तेस्रो, पार्टीभित्र संशोधनवादको प्रवेश र पार्टीको विघटन; र चौथो, क्रान्तिकारीहरूद्वारा पार्टीको पुनर्निर्माण र नयाँ जनवादी कार्यक्रमको स्थापना । यो विभाजनले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको उतार-चढाव, त्यसको सफलता र असफलता, र अन्ततः त्यसको पुनर्जागरणको मार्गचित्र प्रस्तुत गर्दछ ।

प्रथम विश्वयुद्धमा अंग्रेजी फौजमा सेवा गरेर फर्किएका नेपाली सिपाहीहरूले रुसी क्रान्तिको सुसमाचार नेपालका कुनाकाप्चामा पुर्‍याएको उल्लेख गर्दै पुष्पलाल भन्छन्, "यसले गर्दा साम्राज्यवादी शक्ति अजेयशक्ति होइन र सर्वहारा सुकुम्वासीका दिन अवश्य पनि आउँदछन् भन्ने नेपालको जनमानसमा पर्‍यो ।"

यो इतिहासको पहिलो खण्डले नेपालमा कम्युनिष्ट विचारधाराको प्रवेशको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि प्रस्तुत गर्दछ । पुष्पलालले कसरी अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी आन्दोलन, विशेष गरी रुसी क्रान्ति (१९१७) र चिनियाँ क्रान्ति (१९४९) ले नेपालका क्रान्तिकारीहरूलाई प्रभावित गर्‍यो भन्ने कुरा स्पष्ट बनाएका छन् । उनले नेपालमा कम्युनिष्ट विचारधाराको बिजारोपण राणाशाहीको कडा सेन्सरको बावजुद भयो भन्ने कुरा उल्लेख गरेका छन् । प्रथम विश्वयुद्धमा अंग्रेजी फौजमा सेवा गरेर फर्किएका नेपाली सिपाहीहरूले रुसी क्रान्तिको सुसमाचार नेपालका कुनाकाप्चामा पुर्‍याएको उल्लेख गर्दै पुष्पलाल भन्छन्, "यसले गर्दा साम्राज्यवादी शक्ति अजेयशक्ति होइन र सर्वहारा सुकुम्वासीका दिन अवश्य पनि आउँदछन् भन्ने नेपालको जनमानसमा पर्‍यो ।" १९९७ सालको पर्व, शुक्रराज, दशरथ चन्द, गंगालाल र धर्मभक्तको शहादत, र त्यसपछि नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको गठन तथा त्यसको विभाजनको कथालाई पुष्पलालले विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । उनले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको गठन (सन् १९४९) लाई नेपाली जनवादी आन्दोलनको 'गर्भ' बाट निस्किएको स्वाभाविक परिणामको रूपमा चित्रित गरेका छन्, जहाँ राणाशाहीको विरोध गर्ने क्रान्तिकारीहरूले अन्ततः मार्क्सवादी दिशा अपनाए ।

दोस्रो खण्डले पार्टीको प्रारम्भिक गतिविधि, त्यसको जनसङ्घर्ष, र पार्टीले नेपाली राजनीतिमा स्थापित गरेको प्रभावको वर्णन गर्दछ । पार्टीको प्रथम सम्मेलन (सन् १९५१) ले 'नयाँ जनवादको निम्ति नेपाली जनताको बाटो' कार्यक्रम पारित गरेपछि, पार्टीले किसान, मजदुर, विद्यार्थी र महिलाहरूको व्यापक सङ्गठन निर्माण गर्‍यो। अखिल नेपाल किसान संघको पाँच लाख सदस्य, २९ जिल्लामा पार्टी कमिटी, र काठमाडौं नगरपालिकामा ५५ प्रतिशत भोट प्राप्त गर्नु पार्टीको बढ्दो प्रभावको प्रमाण हो । पुष्पलालले यो अवधिलाई पार्टीको 'स्वर्णिम काल' को रूपमा चित्रित गर्दै भनेका छन्, "नेपालमा कम्युनिष्टलाई अलग गरी कुनै पनि राष्ट्रिय महत्त्वको समस्याको समाधान गर्न सकिदैन।" तर यसै अवधिमा पार्टीको नेतृत्वमा सैद्धान्तिक मतभेद देखा पर्न थाल्यो, जसले पार्टीको एकतामा चिरा पार्‍यो ।

तेस्रो खण्ड नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहासको सबैभन्दा दुःखद अध्याय हो । पुष्पलालले प्रथम पार्टी महाधिवेशन (सन् १९५४) देखि नै कसरी संशोधनवादी विचारधाराले पार्टीमा प्रवेश गर्न थाल्यो भन्ने विश्लेषण गरेका छन् । उनले 'वामपन्थी भूल' को बहानामा पार्टीको कार्यक्रममा गरिएको संशोधन, दोस्रो महाधिवेशन (सन् १९५७) मा रायमाझी गुटको उदय, र उनीहरूद्वारा पार्टीको मौलिक सिद्धान्तलाई तिलाञ्जली दिइएको कुरालाई विस्तृत रूपमा उजागर गरेका छन् । उनी लेख्छन्, "पार्टीको प्रथम घोषणा पत्रमा संशोधनको आवश्यकता देख्न थाल्यो... पार्टीको प्रथम महाधिवेशनले आफ्नो अनुभवका आधारमा समृद्धि गर्नुको सट्टा पार्टीको उक्त घोषणा-पत्रमा संशोधन गर्न गयो।" यो संशोधनवादी धाराले राजाको शाही हस्तान्तरण (सन् १९६०) पछि झनै स्पष्ट रूप लियो, जब रायमाझी गुटले राजालाई 'सुकार्नो' र 'सिंहानुक' को संज्ञा दिन थाल्यो । पुष्पलालले यो गुटको नीतिलाई 'राजावादी' र 'सम्झौतापरस्त' भन्दै कडा आलोचना गरेका छन् । तेस्रो महाधिवेशन (सन् १९६२) मा 'राष्ट्रिय प्रजातन्त्र' को कार्यक्रम पारित भएपछि पार्टी पूर्ण रूपले विभाजित भयो र विभिन्न गुट र उपगुटमा विभक्त भयो । पुष्पलालको विश्लेषणले के स्पष्ट पार्छ भने यो विभाजनको मूल कारण पार्टीको सैद्धान्तिक अस्पष्टता र जनवादी केन्द्रीयताको उल्लङ्घन थियो ।

चौथो खण्ड नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको पुनर्जागरणको कथा हो । पार्टीको विघटनपछि, पुष्पलाल सहित छ जना क्रान्तिकारीहरूले 'राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा आधुनिक संशोधनवादका विरुद्ध डटेर सङ्घर्ष गर्ने' लिखित प्रतिज्ञा गरे र नयाँ जनवादी कार्यक्रमको मस्यौदा तयार गरे । तेस्रो ऐतिहासिक सम्मेलन (सन् १९६८) ले यो कार्यक्रमलाई पारित गरी पार्टीको पुनर्निर्माणको घोषणा गर्‍यो । पुष्पलालले यो सम्मेलनको महत्त्वलाई रेखाङ्कित गर्दै भनेका छन्, "यो सम्मेलनले बिथोलिएको कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई पुनः क्रान्तिकारी बाटोतिर अग्रसर गरायो।" उनले पार्टी निर्माणको नीति, वर्गीय विश्लेषण, संयुक्त मोर्चाको रणनीति, र दीर्घकालीन सशस्त्र किसान सङ्घर्षको आवश्यकतालाई स्पष्ट पारेका छन् । चतुर्थ सम्मेलनसम्म आइपुग्दा पार्टीले आफ्नो क्रान्तिकारी प्रतिमा पुनः स्थापित गर्‍यो र देशको राजनीतिमा प्रभाव पार्न सक्षम भयो ।

पुष्पलालले पार्टीभित्रका कमजोरी, गल्ती र विभाजनको खुलेर विश्लेषण गरेका छन् । उनले 'बर्खे कम्युनिष्ट' को समस्या, सैद्धान्तिक कमजोरी, सङ्गठनात्मक त्रुटि, र नेतृत्वको अवसरवादी प्रवृत्तिलाई पहिचान गरेका छन् ।

यो इतिहासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको आत्मालोचनात्मक दृष्टिकोण हो । पुष्पलालले पार्टीभित्रका कमजोरी, गल्ती र विभाजनको खुलेर विश्लेषण गरेका छन् । उनले 'बर्खे कम्युनिष्ट' को समस्या, सैद्धान्तिक कमजोरी, सङ्गठनात्मक त्रुटि, र नेतृत्वको अवसरवादी प्रवृत्तिलाई पहिचान गरेका छन् । उनी भन्छन्, "हाम्रो पार्टीका अधिकांश कार्यकर्ताहरु बर्खे कम्युनिष्ट भएका र अरु कार्यकर्ताहरूमा सिद्धान्तको राम्रो ज्ञान नहुँदा उग्रवादी र सुधारवादी गल्तीहरू हुन गएका हुन् ।" यो आत्मालोचनाले पाठकलाई पार्टीको आन्तरिक द्वन्द्व, त्यसको कारण र समाधानको बाटो बुझ्न मद्दत गर्दछ । पुष्पलालले मार्क्सवादी पद्धतिअनुसार भित्री पार्टी सङ्घर्षलाई सैद्धान्तिक स्तरमा उठाउनुपर्ने, व्यक्तिगत लाञ्छना र गुटबन्दीबाट बच्नुपर्ने, र पार्टी एकतालाई सर्वोपरि राख्नुपर्ने कुरामा जोड दिएका छन् ।

यो इतिहासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको सैद्धान्तिक गहनता हो । पुष्पलालले 'नयाँ जनवाद' र 'राष्ट्रिय प्रजातन्त्र' बीचको सैद्धान्तिक अन्तर, मजदुर वर्गको नेतृत्वदायी भूमिका, किसान वर्गको महत्त्व, र अन्तर्राष्ट्रिय संशोधनवादको प्रभावको गहन विश्लेषण गरेका छन् । उनले लेनिनको 'दुई कार्यनीति', माओको नयाँ जनवादी क्रान्तिको सिद्धान्त, र नेपालको विशिष्ट सामन्ती-अर्धऔपनिवेशिक समाजको विश्लेषणलाई आधार बनाएका छन् । उनले के स्पष्ट पारेका छन् भने नेपालको क्रान्ति दुई चरणमा सम्पन्न हुनेछ : पहिलो, मजदुर वर्गको नेतृत्वमा नयाँ जनवादी क्रान्ति; र दोस्रो, समाजवादी क्रान्ति । यो वैज्ञानिक विश्लेषणले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई एक स्पष्ट दिशा र लक्ष्य प्रदान गरेको छ ।

यो दस्तावेजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान भनेको नेपालको सन्दर्भमा मार्क्सवाद-लेनिनवाद-माओ विचारधाराको प्रयोग हो । पुष्पलालले अन्तर्राष्ट्रिय सिद्धान्तलाई नेपालको राष्ट्रिय, सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक विशिष्टतामा कसरी लागू गर्न सकिन्छ भन्ने एउटा मौलिक र रचनात्मक उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् । उनले भारतीय हस्तक्षेप, अमेरिकी साम्राज्यवाद, गोर्खा भर्ती, जातीय प्रश्न, र भूमि सुधारको समस्यालाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गरेका छन् । यसले पुष्पलालको सैद्धान्तिक परिपक्वता र नेपाली समाजको गहन अध्ययनलाई प्रकट गर्दछ।

यो इतिहास नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको लागि एक मार्गदर्शक ग्रन्थ हो । यसले पार्टीका कमजोरीबाट शिक्षा लिन, सही नीति अपनाउन, र क्रान्तिकारी एकता कायम राख्न सबै क्रान्तिकारीहरूलाई आह्वान गर्दछ । पुष्पलालको यो ऐतिहासिक दस्तावेज आज पनि नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको वैचारिक आधार र राजनीतिक दिशा निर्धारण गर्ने एक महत्वपूर्ण स्रोत हो ।

यसरी, पुष्पलालका छानिएका रचनाहरूले पुष्पलाललाई एक अठोटी, वैचारिक, र क्रान्तिकारी नेताको रूपमा प्रस्तुत गर्छ । उनले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई संशोधनवाद र अवसरवादको सङ्कटबाट मुक्त गराउन सैद्धान्तिक र साङ्गठनिक रूपमा निरन्तर सङ्घर्ष गरे । यी रचनाहरू नेपालको सामाजिक-राजनीतिक परिवर्तनको सन्दर्भमा अमूल्य दस्तावेज हुन्, जसले आज पनि राजनीतिक कार्यकर्ताहरूलाई मार्गदर्शन गर्न सक्छन् । पुष्पलालको योगदान नेपाली क्रान्तिकारी चेतनाको आधारशिला हो ।

पुष्पलालका छानिएका रचनाहरूले पुष्पलाललाई एक अठोटी, वैचारिक, र क्रान्तिकारी नेताको रूपमा प्रस्तुत गर्छ । उनले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई संशोधनवाद र अवसरवादको सङ्कटबाट मुक्त गराउन सैद्धान्तिक र साङ्गठनिक रूपमा निरन्तर सङ्घर्ष गरे ।

यी रचनाहरूले पुष्पलालको वैचारिक परिपक्वता र क्रान्तिकारी दूरदृष्टिलाई स्पष्ट पार्छन् । उनले नेपाली समाजको मूल समस्याको समाधान नयाँ जनवादी क्रान्ति र सशस्त्र किसान सङ्घर्षमा देखे। उनी संशोधनवाद, अवसरवाद, र राजावादका विरुद्ध संघर्ष गर्ने अठोटी नेता थिए । उनका यी रचनाहरू नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनको आधारशिला मात्र होइन, आज पनि वामपन्थी राजनीतिका लागि मार्गदर्शक हुन् । यसले राजनीतिक विश्लेषणको गहिराइ, सैद्धान्तिक स्पष्टता, र व्यावहारिक दिशानिर्देशको अद्भुत संयोजन प्रस्तुत गर्दछ । पुष्पलालको योगदान नेपाली क्रान्तिकारी चिन्तनको स्वर्णिम अध्याय हो ।

पुष्पलालका छानिएका रचनाहरूले पुष्पलालको सैद्धान्तिक गहिराइ, राजनीतिक दूरदर्शिता, र संगठनात्मक दृढतालाई पूर्ण रूपमा प्रकट गर्दछन् । उनले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई संशोधनवादी भ्रमबाट मुक्त गराउन, नयाँ जनवादी क्रान्तिको वैज्ञानिक आधार तयार गर्न, र सामन्ती अधिनायकवादी व्यवस्थाको विकल्प प्रस्तुत गर्न अथक प्रयास गरे । यो संग्रह नेपालको क्रान्तिकारी चिन्तनको एउटा जीवन्त दस्तावेज हो ।

पुष्पलाल छानिएका रचनाहरू नेपालको सामन्ती व्यवस्थाको अन्त्य, साम्राज्यवादी हस्तक्षेपको विरोध, र नयाँ जनवादी नेपालको निर्माणको लागि संघर्ष गर्ने एक क्रान्तिकारी दस्तावेज हो । यसले एउटा स्पष्ट वैज्ञानिक र राजनीतिक कार्यक्रम प्रस्तुत गर्दछ, जसले नेपालका विभिन्न वर्ग, जाति र क्षेत्रका जनतालाई एउटा साझा लक्ष्यमा एकताबद्ध गर्न सक्छ । पुष्पलालको लेखनले नेपाली सन्दर्भमा मार्क्सवाद-लेनिनवादको उत्कृष्ट प्रयोगको एउटा ज्वलन्त उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ । यो संग्रह केवल विगतको ऐतिहासिक दस्तावेज मात्र होइन; यो आज पनि सान्दर्भिक रहने एउटा वैचारिक र राजनीतिक मार्गदर्शक हो, जसले नेपाली जनताको मुक्ति, समृद्धि र राष्ट्रिय एकताको मार्ग प्रशस्त गर्ने काम गर्दछ ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

लिपि बुक्स प्रकाशनद्वारा २०८२ सालमा प्रकाशित पुष्पलाल छानिएका रचनाहरू, भाग १, भाग २, भाग ३ र ४ तथा नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको सङ्क्षिप्त इतिहास