भारतीय युवाहरुको कक्रोच विद्रोह युवा आक्रोश र डिजिटल प्रतिरोध

शैलेन्द्र चौहान

भारतको सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीश न्यायमूर्ति सूर्यकान्तको एउटा टिप्पणीले हालैका दिनहरूमा व्यापक विवाद निम्त्यायो। खुला इजलासमा सुनुवाइको क्रममा उनले केही व्यक्तिहरूलाई कक्रोच (साङ्लो) र “परजीवी” संज्ञा दिँदै यस्तो टिप्पणी गरे— "जसले रोजगारी पाउँदैनन्, उनीहरू मिडिया, सामाजिक सञ्जाल अभियन्ता वा सूचनाको हक (RTI) का कार्यकर्ता बनेर व्यवस्थामाथि हमला गर्छन्।" पछि उनले स्पष्टीकरण दिँदै आफ्नो इसारा नक्कली डिग्रीधारी र अवसरवादीहरूतर्फ रहेको, न कि भारतका युवाहरूतर्फ भएको बताए। तर, त्यतिन्जेलसम्म यो बयान एउटा ठूलो सामाजिक र राजनीतिक बहसको हिस्सा बनिसकेको थियो।

यो विवाद केवल एउटा शब्द वा टिप्पणीको विवाद मात्र होइन। यो त्यो गहिरो असन्तुष्टिको सङ्केत हो, जुन आज भारतका युवाहरू, विशेष गरी डिजिटल पुस्ता अर्थात् 'जेन-जी' भित्र सञ्चित भइरहेको छ। बेरोजगारी, आर्थिक असुरक्षा, बढ्दो महँगी, अवसरको अभाव र राजनीतिक ध्रुवीकरणले युवाहरूमा निराशा र अविश्वासको भावना पैदा गरेको छ। यस्तो समयमा जब सत्ता प्रतिष्ठान वा संस्थाहरूसँग जोडिएका प्रभावशाली व्यक्तिहरू युवाहरूको सङ्घर्षलाई हल्का वा अपमानजनक ढङ्गले हेरेको भान हुन्छ, तब प्रतिक्रिया तीखो हुनु स्वाभाविक हो।

यसपछि “कक्रोच जनता पार्टी” नामबाट वेबसाइट र सामाजिक सञ्जाल खाताहरू बनाउनु प्रतीकात्मक प्रतिरोधको एउटा उदाहरण हो। यो नामले स्पष्ट रूपमा भारतीय जनता पार्टीमाथि व्यङ्ग्य गर्दछ। यहाँ हास्य केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, बरु एउटा राजनीतिक भाषा बनेको छ। इन्टरनेटको नयाँ पुस्ता परम्परागत विरोध प्रदर्शनभन्दा अघि बढेर 'मिम', प्रहसन र भाइरल प्रतीकहरूका माध्यमबाट सत्तासँग संवाद वा टकराव गर्दछ।

यो प्रवृत्ति विश्वव्यापी छ। संसारभरका युवाहरूले डिजिटल व्यंग्यलाई प्रतिरोधको औजारका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। तर, भारतमा यसको महत्त्व अझ बढी छ, किनभने मूलधारका सञ्चारमाध्यमहरूको ठूलो हिस्सा अक्सर सत्ता-पक्षधर मानिन्छ। यस्तो अवस्थामा सामाजिक सञ्जाल युवा असन्तुष्टिको  वैकल्पिक सार्वजनिक मञ्च बनेको छ।

यस सम्पूर्ण विवादको केन्द्रमा बेरोजगारीको प्रश्न छ। भारत विश्वकै सबैभन्दा युवा जनसंख्या भएको देशहरूमध्ये एक हो, तर रोजगारी सिर्जनाको गति त्यो अनुपातमा बढ्न सकेको छैन। उच्च शिक्षा हासिल गरेका युवाहरूमा पनि असुरक्षा बढ्दै गएको छ। इन्जिनियरिङ, व्यवस्थापन र अन्य व्यावसायिक डिग्रीहरू भए तापनि स्थायी रोजगारी पाउन कठिन हुँदै गइरहेको छ।

युवा पुस्ताले बाल्यकालदेखि नै यो आश्वासन सुन्दै आयो कि शिक्षा र मिहिनेतले उनीहरूलाई राम्रो जीवन दिनेछ। तर वास्तविकतामा भने उनीहरू अस्थायी जागिर, न्यून तलब, बढ्दो खर्च र सामाजिक तनावले घेरिएका छन्। यही भत्किँदै गएको  सामाजिक करारले आक्रोशलाई जन्म दिन्छ।

जब संस्थाहरूले यो आक्रोशलाई बुझ्नुको सट्टा त्यसलाई "परजीवी" वा "कक्रोच" जस्ता भाषामा हेरेको भान हुन्छ, तब दूरी झनै बढ्छ। त्यसैले, यो प्रतिक्रिया केवल एउटा बयानको विरुद्ध मात्र होइन, बरु त्यो व्यापक अनुभवको विरुद्ध हो जसमा युवाहरूले आफूलाई उपेक्षित महसुस गर्छन्।

विगत १२ वर्षमा नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा रहेको राजनीतिले भारतीय समाजलाई गहन स्तरमा परिवर्तन गरेको छ। राष्ट्रवाद, धार्मिक पहिचान र आक्रामक राजनीतिक सञ्चारले सार्वजनिक बहसलाई थप  ध्रुवीकृत  बनाएको छ। समर्थकहरूका लागि यो मजबुत नेतृत्व र राष्ट्रिय गौरवको कालखण्ड हो भने, आलोचकहरूका लागि यो लोकतान्त्रिक संस्थाहरू कमजोर भएको र असहमतिप्रति असहिष्णुता बढेको समय हो।

यस परिदृश्यमा युवा पुस्ताले दोहोरो चुनौतीको सामना गरिरहेको छ— एकातिर आर्थिक संकट र अर्कोतिर सामाजिक विभाजन। इन्टरनेटमा देखिने आक्रोश यही मिश्रित असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति हो।

भारतीय न्यायपालिका लामो समयदेखि लोकतन्त्रको अन्तिम आशाको रूपमा मानिँदै आएको छ। तर, हालका वर्षहरूमा न्यायपालिकाको निष्पक्षता र स्वतन्त्रतालाई लिएर बहसहरू तीव्र भएका छन्। यस्तो समयमा न्यायाधीशहरूका सार्वजनिक टिप्पणीहरू अझ बढी संवेदनशील हुन पुग्छन्।

जनविश्वास केवल फैसलाहरूबाट मात्र होइन, बरु व्यवहार र भाषाबाट पनि निर्मित हुन्छ। न्यायपालिका यदि समाजका सङ्घर्षहरूप्रति सहानुभूतिपूर्ण देखिन्छ भने, त्यसको नैतिक अधिकार मजबुत हुन्छ। तर, यदि भाषा सम्भ्रान्तवादी वा अपमानजनक सुनियो भने, जनमानससँगको दूरी बढ्दै जान्छ।

कक्रोच विवादले भारतीय समाजका धेरै तहहरूलाई उजागर गर्दछ— युवाहरूको हताशा, बेरोजगारीको भयावहता, डिजिटल प्रतिरोधको नयाँ संस्कृति, संस्थाहरूप्रतिको अविश्वास र राजनीतिक ध्रुवीकरण। यो केवल एउटा टिप्पणीको विवाद मात्र होइन, बरु त्यो तनावको ऐना हो जुन आज भारतको लोकतान्त्रिक संरचना र युवा आकांक्षाहरूबीच विद्यमान छ।

सामाजिक सञ्जालमा उब्जिएको “कक्रोच जनता पार्टी” सायद एउटा व्यङ्ग्य मात्र होला, तर त्यसभित्र लुकेको छटपटी वास्तविक छ। जब ठूलो सङ्ख्यामा युवाहरूले आफूलाई राज्य व्यवस्थाबाट बाहिरिएको महसुस गर्न थाल्छन्, तब हास्य पनि राजनीतिक बन्न पुग्छ र 'मिम' पनि प्रतिरोधको घोषणापत्र बनिदिन्छ।

स्रोत: जनचोक