पहिचानको लडाइँ र प्रतिरोधी चेतनाका संवाहक: माल्कम एक्स

बीसौँ शताब्दीको अमेरिकी इतिहासको पाना पल्टाउने हो भने थुप्रै नामहरु  भेटिन्छन्, जसले पहिचानको लडाइँ र प्रतिरोधी चेतनाको संवाहकको रुपमा आफ्नो नाम अजर अमर बनाएका छन् । उनीहरुको प्रतिरोधी लडाइँले सुनामीझैँ आएर रङ्गभेदको जग हल्लाइदिएका छन् । ती थुप्रै महान् योद्धाहरुमध्येका एउटा नाम हो– माल्कम एक्स।

उनी बीसौँ शताब्दीका एक अत्यन्तै प्रभावशाली, शक्तिशाली र दूरदर्शी अफ्रिकी-अमेरिकी नागरिक अधिकार नेता, विचारक र कार्यकर्ता थिए। उनको जन्म सन् १९२५ मे १९ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको नेब्रास्का राज्यको ओमाहा सहरमा भएको थियो र सन् १९६५ फेब्रुअरी २१ मा उनको हत्या गरियो।

उनको वास्तविक नाम माल्कम लिटल (Malcolm Little) थियो, तर श्वेत जातियतावादीहरूले उनका पुर्खाहरूलाई दास बनाएर मौलिक पहिचान खोसेको प्रतीकस्वरूप उनले आफ्नो थरको सट्टा 'X' लेख्न सुरु गरे।

उनी एक रङ्गभेद विरोधी प्रखर नेता मात्र थिएनन्; उनी आँधी थिए, आगो थिए र अन्यायको छातीमा बजारिएको एउटा कठोर सत्य थिए। उनले रङ्गभेदविरुद्ध प्रतिरोधको आवाज बुलन्द गरे । जतिबेला मार्टिन लुथर किङ जुनियरले रङ्गभेदका विरुद्ध अहिंसात्मक र शान्तिपूर्ण आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेका थिए, माल्कम एक्सले अश्वेत जातिका मानिसहरूमाथि हुने राज्यस्तरको दमन र हिंसाको विरुद्धमा "जसरी भए पनि" (By Any Means Necessary) आत्मरक्षा गर्न पाउने अधिकारको वकालत गरे। उनले उत्पीडितहरूलाई आफ्नो आत्मसम्मान र अधिकारका लागि दृढ भएर उभिन सिकाए।

एउटा मानिस कसरी हिलोबाट उठेर चेतनाको शिखरमा पुग्छ र इतिहासको एउटा कालखण्डकै दिशा बदल्छ भन्ने बुझ्न माल्कम एक्सको महायात्रालाई नजिकबाट नियाल्नुपर्छ।

कतिपयले उनलाई 'क्रोधको दूत' भने, तर वास्तवमा उनी वर्षौँदेखि थिचिएका, मिचिएका र आत्मसम्मान गुमाएका अश्वेत जातिका मानिसहरूको प्रतिरोधी चेतनाका प्रखर संवाहक थिए।

एउटा मानिस कसरी हिलोबाट उठेर चेतनाको शिखरमा पुग्छ र इतिहासको एउटा कालखण्डकै दिशा बदल्छ भन्ने बुझ्न माल्कम एक्सको महायात्रालाई नजिकबाट नियाल्नुपर्छ।

पारिवारिक पृष्ठभूमि: जन्मदै लागेको अन्यायको दाग

माल्कमको संघर्षको कथा उनको जन्मभन्दा पहिले नै सुरु भइसकेको थियो। सन् १९२५ मे १९ मा ओमाहा, नेब्रास्कामा उनको जन्म हुँदा उनको नाम माल्कम लिटल राखिएको थियो।

उनका पिता अर्ल लिटल एक कट्टर ब्याप्टिस्ट पादरी थिए र मार्कस गार्भेको 'ब्ल्याक नेश्नालिजम' (अश्वेत राष्ट्रियता) विचारबाट प्रभावित कार्यकर्ता थिए। आमा लुइस लिटल शिक्षित र विचारशील थिइन्। अश्वेत जातिमा चेतना जगाउन हिँडेका कारण उनको परिवार श्वेत श्रेष्ठतावादी समूह 'कु क्लक्स क्लान' (KKK) र 'ब्ल्याक लेजन' को आँखाको कसिङ्गर बनेको थियो।

एउटा बालक, जसले बाल्यकालमै घर जलिरहेको देख्यो, पिताको शव देख्यो र आमाको विछोड भोग्यो– उसको मानसपटलमा अमेरिकी व्यवस्थाप्रति कस्तो छाप पर्यो होला?

माल्कम सानै छँदा उनको घर जलाइयो। उनी मात्र ६ वर्षको हुँदा उनका पिताको रहस्यमय ढंगले हत्या गरियो (जसलाई ट्राम दुर्घटना भनियो, तर त्यो श्वेत जातियतावादीहरूको कृत्य थियो)। यो वज्रपातले उनकी आमा विक्षिप्त भइन्। आर्थिक संकट र मानसिक तनावका कारण अन्ततः आमालाई मानसिक अस्पताल भर्ना गरियो र माल्कमसहित उनका दाजुभाइ, दिदीबहिनीहरू विभिन्न आश्रयस्थल (Foster Homes) मा छरिए।

एउटा बालक, जसले बाल्यकालमै घर जलिरहेको देख्यो, पिताको शव देख्यो र आमाको विछोड भोग्यो– उसको मानसपटलमा अमेरिकी व्यवस्थाप्रति कस्तो छाप पर्यो होला? यो नै उनको संघर्षको पहिलो जग थियो।

सपनाको हत्या र अपराधको अँध्यारो गल्ली

माल्कम पढ्नमा निकै जेहेन्दार थिए। उनी आफ्नो कक्षामा टप गर्थे र उनको सपना वकिल बन्ने थियो। तर, एकदिन उनका श्वेत शिक्षकले उनलाई भने– "माल्कम, तिमी एक निग्रो हौ, तिमीले यथार्थवादी बन्नुपर्छ। वकिल बन्नु तिम्रो लागि असम्भव कुरा हो। बरु तिमीले काठको काम (Carpentry) सिके हुन्थ्यो।"

त्यो एउटा वाक्यले माल्कमको बालमस्तिष्कमा गहिरो चोट पुर्‍यायो। उनले बुझे– यो व्यवस्थामा अश्वेत जातिका मानिस जतिसुकै योग्य भए पनि उनीहरूका लागि सपना देख्ने ढोका बन्द छ।

एलिजाह मोहम्मदको विचारले माल्कमलाई स्तब्ध बनायो। एलिजाहले भनेका थिए– "श्वेत मानिसहरूले अश्वेत जातिको इतिहास, संस्कृति र पहिचान सखाप पारेर उनीहरूलाई मानसिक रूपमा दास बनाएका छन्।"

त्यसपछि उनी बिस्तारै पढाइ छोडेर सहरको अँध्यारो गल्लीतर्फ मोडिए। बोस्टन र न्यूयोर्कको हार्लेम गल्लीहरूमा पुग्दा उनी 'डेडहाइर डिट्रोइट' (Detroit Red) को नामले चिनिने अपराधी बनिसकेका थिए। जुवा, लागूऔषध तस्करी, चोरी र डकैती उनको दिनचर्या बन्यो। अन्ततः सन् १९४६ मा, मात्र २० वर्षको उमेरमा उनी चोरीको आरोपमा १० वर्षको जेल सजाय भोग्न म्यासाचुसेट्सको जेल चलान भए।

जेलभित्र चेतनाको विस्फोट र रूपान्तरण

जेल माल्कमका लागि सजायको कोठा मात्र रहेन, त्यो त उनको पुनर्जन्मको विश्वविद्यालय बन्यो। जेलभित्रै उनका दाजुभाइले उनलाई एउटा नयाँ धार्मिक र सामाजिक आन्दोलन 'नेशन अफ इस्लाम' (NOI) र त्यसका नेता एलिजाह मोहम्मदको बारेमा बताए।

एलिजाह मोहम्मदको विचारले माल्कमलाई स्तब्ध बनायो। एलिजाहले भनेका थिए– "श्वेत मानिसहरूले अश्वेत जातिको इतिहास, संस्कृति र पहिचान सखाप पारेर उनीहरूलाई मानसिक रूपमा दास बनाएका छन्।"

यो विचारले माल्कम भित्र सुसुप्त अवस्थामा रहेको विद्रोहको आगोलाई घिउ थपिदियो। उनले जेलको पुस्तकालयलाई आफ्नो हतियार बनाए। भनिन्छ, उनले शब्दकोशका प्रत्येक शब्द र अर्थ आफ्नै हातले कापीमा सारेर कण्ठ गरेका थिए ताकि उनले आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने भाषा पाऊन्। उनले इतिहास, दर्शन, धर्म र विज्ञानका सयौँ पुस्तकहरू पढे।

जेलबाट निस्कँदा उनी 'लिटल' थर त्यागेर 'माल्कम एक्स' बनिसकेका थिए। 'X' को अर्थ थियो– उनको त्यो मौलिक अफ्रिकी पारिवारिक थर, जुन गोरा मालिकहरूले इतिहासको कालखण्डमा खोसेर मेटाइदिएका थिए।

माल्कम एक्सको प्रेरणाका स्रोत माल्कम एक्सको प्रेरणाकोफ सबैभन्दा मुख्य स्रोत उनका पिता अर्ल लिटल थिए । उनीबाटै माल्कमले प्रतिरोध र आत्मसम्मानको पहिलो पाठ सिके। उनमा प्रतिरोधी चेतना जागृत गराउने काम मार्कस गार्भेको विचारले गरेको थियो । गार्भेका वैचारिकीले माल्कममा अफ्रिकी मूलका मानिसहरू एकजुट हुनुपर्छ भन्ने चेतना दियो। माल्कमका अर्का प्रमुख प्रेरणाको स्रोत उनका जेलका साथी बिम्वी थिए । बिम्बी जेलमा भेटिएका एक बौद्धिक कैदी थिए । उनले नै माल्कमलाई पढ्न र ज्ञान आर्जन गर्न प्रेरित गरे। त्यसबाहेक अफ्रिकी क्रान्तिका घटनाहरुले उनमा प्रतिरोधी चेतना जागृत गर्न र विकसित हुन निक्कै ठूलो भूमिका खेलेको थियो । विशेष गरी घाना, इजिप्ट र अल्जेरियाका स्वतन्त्रता संग्रामहरूले उनलाई रङ्गभेद विरुद्धको लडाइँलाई वैश्विक साम्राज्यवाद विरोधी आन्दोलनसँग जोड्न प्रेरणा दिएका थिए।

आँधीबेहरीको नेतृत्व: प्रतिरोधी संघर्ष

सन् १९५२ मा जेलबाट छुटेपछि माल्कम 'नेशन अफ इस्लाम' को सबैभन्दा प्रखर प्रवक्ता बने। उनको वाककला यति जादुमयी र तार्किक थियो कि उनलाई सुन्न हजारौँको भीड जम्मा हुन थाल्यो। उनले अमेरिकी गोरा सरकार र मिडियाको आँखामै हेरेर सत्य बोल्न थाले।

मार्टिन लुथर किङ जुनियरले 'अहिंसा' र 'सहिष्णुता' को बाटो रोजिरहँदा माल्कमले भने–

"यदि कसैले तिमीलाई थप्पड हान्छ भने अर्को गाला थाप्ने काम बन्द गर। आत्मरक्षा तिम्रो अधिकार हो। स्वतन्त्रता र समानता भीख मागेर पाइँदैन, यो त जसरी भए पनि (By Any Means Necessary) लिनुपर्छ।"

माल्कम एक्सले अश्वेत जातिका मानिसहरूमा वर्षौंदेखि थोपरिएको ‘हीनताबोध’ (Inferiority Complex) लाई चिर्न ठूलो भूमिका खेले। उनले "Black is Beautiful" को चेतना जगाउँदै आफ्नो इतिहास, संस्कृति र पहिचानमा गर्व गर्न सिकाए।

उनले अश्वेत जातिलाई आफ्नै उद्योग खोल्न, आफ्नै विद्यालय चलाउन र श्वेत साम्राज्यमाथि निर्भर नरहन आह्वान गरे। उनले अश्वेत जातिमा यति ठूलो आत्मविश्वास जगाइदिए कि मानिसहरू आफ्नो पहिचानमा गर्व गर्न थाले। 'ब्ल्याक पावर' आन्दोलनको जग वास्तवमा माल्कमले नै बसालेका थिए।

ब्ल्याक नेशनलिज्म (अश्वेत राष्ट्रियता) र आत्म-निर्भरता

माल्कम एक्सले 'नेशन अफ इस्लाम' (Nation of Islam) संगठनमा रहँदा अश्वेत जातिका मानिसहरूको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक आत्मनिर्भरतामा जोड दिए। उनले अमेरिकी श्वेत प्रणालीसँग भीख माग्नुको सट्टा अश्वेत समुदायले आफ्नै व्यापार, विद्यालय र संस्थाहरू निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने विचार अघि सारे। यसले विश्वभरिका उत्पीडित समुदायलाई आत्मनिर्भर बन्ने प्रेरणा दियो।

माल्कम एक्सले अश्वेत जातिका मानिसहरूमा वर्षौंदेखि थोपरिएको ‘हीनताबोध’ (Inferiority Complex) लाई चिर्न ठूलो भूमिका खेले। उनले "Black is Beautiful" को चेतना जगाउँदै आफ्नो इतिहास, संस्कृति र पहिचानमा गर्व गर्न सिकाए।

वैचारिक मोहभंग, मक्का यात्रा र साम्राज्यवादको विरोध

सफलताको शिखरमा पुग्दा माल्कमले एउटा तीतो सत्य थाहा पाए। आफ्ना गुरु र आदर्श मानेका एलिजाह मोहम्मद स्वयं अनैतिक कार्यहरूमा लिप्त रहेको र 'नेशन अफ इस्लाम' भित्रै ईर्ष्या र षड्यन्त्रको जालो बुनिएको उनले पाए। सन् १९६४ मा उनले भारी मनले त्यो संगठन छोडे।

त्यसपछि उनी इस्लामको पवित्र भूमि मक्काको तीर्थयात्रा (हज) मा निस्किए। यो यात्रा उनको जीवनको दोस्रो ठूलो रूपान्तरण बन्यो। मक्कामा उनले संसारभरका मानिसहरू– जसमा नीला आँखा र गोरो छाला भएका मानिसहरू पनि थिए– सबैलाई एउटै सफा कपडामा, एउटै ईश्वरको अगाडि दाजुभाइझैँ प्रार्थना गरिरहेको देखे।

त्यो दृश्यले उनको पुराना संकुचित विचारहरू पगालिदियो। उनले बुझे– सबै श्वेत मानिसहरू जन्मजात शत्रु हुँदैनन्, समस्या त अमेरिकी 'प्रणाली' र 'रङ्गभेदी मानसिकता' मा छ। उनले आफ्नो नाम 'एल-हाज मलिक एल-शबाज' राखे र अब उनी केवल अश्वेत जातिको मात्र होइन, विश्वभरका उत्पीडित र मानव अधिकारको पक्षमा लड्ने अन्तर्राष्ट्रिय नेता बने।

इतिहासमा उनी जत्तिको वैचारिक रूपमा गतिशील र इमानदार नेता विरलै भेटिन्छन्। आफ्नो गल्ती वा संकुचित विचारलाई महसुस गरेपछि उनले सार्वजनिक रूपमै आफ्नो दृष्टिकोण परिवर्तन गरे। मक्काको यात्रापछि उनले सबै श्वेत मानिसहरू शत्रु हुँदैनन् र रङ्गभेदको अन्त्यका लागि विश्वव्यापी मानव एकता आवश्यक छ भन्ने कुरा स्वीकार गरे, जसले गर्दा उनलाई एउटा कट्टरपन्थीबाट माथि उठाएर विश्वव्यापी मानवतावादी नेता बनायो।

इतिहासमा उनी जत्तिको वैचारिक रूपमा गतिशील र इमानदार नेता विरलै भेटिन्छन्। आफ्नो गल्ती वा संकुचित विचारलाई महसुस गरेपछि उनले सार्वजनिक रूपमै आफ्नो दृष्टिकोण परिवर्तन गरे।

यसरी जीवनको उत्तरार्धमा (विशेष गरी सन् १९६४ मा मक्काको तीर्थयात्रा र अफ्रिकी मुलुकहरूको भ्रमणपछि) माल्कम एक्सको विचार झन् फराकिलो र क्रान्तिकारी बन्यो। उनले अमेरिकाभित्रको रङ्गभेदलाई केवल नागरिक अधिकारको मुद्दा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकारको मुद्दा भएको घोषणा गरे। उनले अमेरिकी साम्राज्यवाद, पूँजीवाद र विश्वभर चलिरहेको औपनिवेशिक दमनलाई एकापसमा जोडेर हेरे।

षड्यन्त्रको चक्रव्यूह र शहादत

जब माल्कम झन् परिपक्व र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा शक्तिशाली बन्दै गए, उनका शत्रुहरू बढे। एकातिर अमेरिकी खुफिया एजेन्सी (FBI) उनको पछि लागेको थियो भने अर्कोतिर 'नेशन अफ इस्लाम' का कट्टरपन्थीहरू उनको ज्यान लिन खोजिरहेका थिए। उनलाई बारम्बार ज्यान मार्ने धम्की आउँथ्यो। उनको घरमा बम प्रहार समेत गरियो।

सन् १९६५ फेब्रुअरी २१ का दिन न्यूयोर्कको अडुबोन बलरूममा उनी भाषण गर्न मञ्चमा उक्लिएका मात्र थिए, भीडबाट तिनजना बन्दुकधारीहरू अगाडि बढे र उनीमाथि अन्धाधुन्ध गोली प्रहार गरे।

तर, माल्कम डराउने मानिस थिएनन्। उनले भनेका थिए– "मलाई थाहा छ म जुन बाटोमा छु, त्यहाँ म बुढो हुन पाउने छैन। तर म अन्याय सहेर बाँच्नुभन्दा सत्यका लागि मर्न तयार छु।"

सन् १९६५ फेब्रुअरी २१ का दिन न्यूयोर्कको अडुबोन बलरूममा उनी भाषण गर्न मञ्चमा उक्लिएका मात्र थिए, भीडबाट तिनजना बन्दुकधारीहरू अगाडि बढे र उनीमाथि अन्धाधुन्ध गोली प्रहार गरे। आफ्नी गर्भवती श्रीमती र छोरीहरूको आँखै अगाडि ३९ वर्षको अल्पायुमै यो क्रान्तिकारी नायकको भौतिक शरीर ढल्यो।

इतिहासमा अमर पात्र

माल्कम एक्सको जीवनकथा एउटा यस्तो ऐना हो, जसले समाजको कुरुपतालाई निर्धक्कसँग देखाइदिन्छ। उनी गल्ती गर्थे, तर आफ्ना गल्तीहरूबाट सिक्दै आफूलाई परिमार्जन गर्थे। उनी सत्यको खोजीमा कतिसम्म इमानदार थिए भने, सत्यका लागि उनले आफ्नो स्थापित नाम, संगठन र ज्यान समेत दाउमा लगाए।

आज उनी सङ्घर्षको अर्को नाम हुन्। जब-जब संसारमा कतै पनि न्यायको आवाजलाई दबाउन खोजिन्छ, तब-तब माल्कम एक्सको गर्जन हावामा गुञ्जिरहन्छ: "यदि तिमी कुनै कुराको पक्षमा उभिन सक्दैनौ भने, तिमी जुनसुकै कुराका लागि पनि ढल्नेछौ।"

इतिहासमा माल्कम एक्सलाई यसकारण अजर र अमर छन्–  उनी एक आन्दोलनकारी मात्र थिएनन्; उत्पीडन र संस्थागत अन्यायविरुद्ध बोल्ने विश्वव्यापी चेतनाका संवाहक पनि थिए। आज पनि संसारभर जहाँ-जहाँ जातियता, रङ्गभेद, वर्ग र साम्राज्यवादी दमनविरुद्ध संघर्ष हुन्छ, त्यहाँ माल्कम एक्सका विचारहरू र उनको संघर्षशील जीवन झनै सान्दर्भिक बन्न पुग्छन्।