नक्सलवादीहरूले वास्तवमा मार्क्स र एङ्गेल्सको अनुशरण गरेनन्
बैशाख २०, २०८३ आइतबार ०८:३२
स्पष्टता होस् वा नहोस्, "क्रान्ति" को आदर्शमा विश्वास गरेर कुनै आन्दोलनमा होमिनु भनेको जागिर खानु जस्तो होइन। विगत ४०–५० वर्षदेखि नक्सलवादी आन्दोलनका धेरै नेताहरूले आफ्नो ज्यान जोखिममा पारेका छन्, अनेकौं कष्ट भोगेका छन् र भूमिगत जीवन बिताएका छन्। तर, हालैका दिनहरूमा धेरैले प्रहरीसमक्ष आत्मसमर्पण गरिरहेको दृश्य मानिसहरूले देखिरहेका छन्। पछिल्लो ५०-६० वर्षमा, सरकारसमक्ष आत्मसमर्पण गर्नेहरूको तुलनामा भिडन्त (इन्काउन्टर) मा आफ्नो ज्यान उत्सर्ग गर्नेहरूको संख्या धेरै ठूलो छ।
नक्सलवादी कार्यकर्ताहरूले आफ्नो विचारधारा "मार्क्सवाद-लेनिनवाद-माओ विचार" भएको दावी गरे तापनि, उनीहरूले त्यस विचारधाराका संस्थापक मार्क्स र एङ्गेल्सले प्रतिपादन गरेका कतिपय आधारभूत सिद्धान्तहरूको अनुशरण गरेनन्।
यी नक्सलवादी कार्यकर्ताहरूले सुरुमा उद्घोष गरेको लक्ष्य उदात्त थियो: उनीहरूले वर्तमान सरकारले शोषक वर्गको प्रतिनिधित्व गर्छ र यसलाई ढालेर नयाँ समाजको निर्माण गर्ने घोषणा गरेका थिए। यद्यपि, उनीहरूले रोजेको बाटोमा गम्भीर गल्तीहरू थिए। नक्सलवादी कार्यकर्ताहरूले आफ्नो विचारधारा "मार्क्सवाद-लेनिनवाद-माओ विचार" भएको दाबी गरे तापनि, उनीहरूले त्यस विचारधाराका संस्थापक मार्क्स र एङ्गेल्सले प्रतिपादन गरेका कतिपय आधारभूत सिद्धान्तहरूको अनुशरण गरेनन्। केही सिद्धान्तहरू आंशिक रूपमा पालना गरिए भने केही अपर्याप्त रूपमा।
फलस्वरूप, दशकौँ बिते पनि आन्दोलनले प्रगति गर्न सकेन। बरु, ठूलो जनधनको क्षतिपछि अहिले यी आत्मसमर्पणका माध्यमबाट पछि हटिरहेको छ। तैपनि, दास विद्रोहको समयदेखिको विश्व इतिहासले भन्छ– यस्ता धक्काहरू स्थायी हुँदैनन्। कवि श्री श्रीले अर्को सन्दर्भमा भनेझैं: "हिजो छाडिएको संघर्ष आज फेरि उठाउनुपर्छ।" त्यसैगरी, आज त्यागिएको संघर्ष भोलि अनिवार्य रूपमा पुनः सुरु गरिनेछ। त्यो "भोलि" – चाहे ढिलो होस् वा चाँडो, सोचेभन्दा अघि होस् वा पछि – पक्कै आउनेछ। कवि साहिर लुधियानवीले भनेझैं: "फिर सुबह होगी" ("फेरि बिहानी हुनेछ")।
यद्यपि, त्यो नयाँ बिहानी चाँडै ल्याउने हो भने, मार्क्स र एङ्गेल्सले आफ्ना लेखहरूमा उल्लेख गरेका मार्गदर्शक सिद्धान्तहरूलाई निश्चित रूपमा पछ्याउनुपर्छ। सन् १८४२ देखि १८९४ सम्मका उनीहरूका कृतिहरूमा देखिएका केही सिद्धान्तहरूलाई स्मरण गर्ने यो उपयुक्त समय हो।
त्यो नयाँ बिहानी चाँडै ल्याउने हो भने, मार्क्स र एङ्गेल्सले आफ्ना लेखहरूमा उल्लेख गरेका मार्गदर्शक सिद्धान्तहरूलाई निश्चित रूपमा पछ्याउनुपर्छ।
(१) कुनै पनि सिद्धान्त तब मात्र भौतिक शक्ति बन्छ, जब यसले श्रमजीवी जनताको मस्तिष्कमा कब्जा जमाउँछ। त्यसका लागि, सिद्धान्तले श्रमजीवी वर्गको हितलाई सही रूपमा प्रतिबिम्बित गर्नुपर्छ। तिनीहरूलाई सही रूपमा प्रतिबिम्बित गर्न, प्रत्येक समस्यालाई त्यसको जरोबाटै जाँच गरिनुपर्छ। यस्तो सिद्धान्त प्रदान गर्ने लेखहरूमध्ये मार्क्सको 'पुँजी' (Capital) सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। यो पुँजीवादी राजनीतिक अर्थतन्त्रमाथि मार्क्सको निर्णायक आलोचना हो। यसले श्रमको शोषण कसरी नाफा, लगान र ब्याजका रूपमा प्रकट हुन्छ भन्ने कुरा बुझाउँछ, र यस्तो शोषणलाई कसरी उन्मूलन गर्न सकिन्छ र नयाँ समाजको निर्माण कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने संकेत गर्छ। यद्यपि, यो ज्ञान प्राप्त गर्ने र यसलाई श्रमजीवी जनसमुदायमा फैलाउने कुरालाई कम्युनिष्ट आन्दोलनका नेताहरूले निकै उपेक्षा गरे।
नयाँ समाज निर्माणमा बाधाका रूपमा खडा रहेका श्रमजीवी जनसमुदायभित्रका "युगौँदेखिका फोहोरमैला" (Muck of all ages) हटाउनका लागि पनि यो आवश्यक छ। यद्यपि, धेरैजसो नेताहरूले आफ्नै पंक्तिभित्रको यो "फोहोर" हटाउने प्रयास नगरेको देखिन्छ।
(२) क्रान्ति किन आवश्यक छ? किनभने क्रान्तिद्वारा मात्र श्रम शोषणलाई टिकाई राख्ने शासनसत्ता हटाउन सकिन्छ। शोषक वर्गलाई उखेलेर फाल्ने अर्को कुनै उपाय छैन। क्रान्ति भनेको सत्तारुढ शक्तिलाई उखेलेर फाल्ने मात्र होइन। नयाँ समाज निर्माणमा बाधाका रूपमा खडा रहेका श्रमजीवी जनसमुदायभित्रका "युगौँदेखिका फोहोरमैला" (Muck of all ages) हटाउनका लागि पनि यो आवश्यक छ। यद्यपि, धेरैजसो नेताहरूले आफ्नै पंक्तिभित्रको यो "फोहोर" हटाउने प्रयास नगरेको देखिन्छ।
(३) समाजवाद एउटा विज्ञान हो। नयाँ समाज चाहने क्रान्तिकारी नेताहरूले यसलाई बुझ्नुपर्छ, यसको वैज्ञानिक अध्ययन गर्नुपर्छ र यसलाई श्रमजीवी जनतामा फैलाउनुपर्छ। तर विगत सय वर्षमा यो काम कति भयो? वा विगत साठी वर्षमा मात्रै कति भयो?
जनसमुदायलाई शिक्षित बनाउने हो भने, पहिले नेताहरू स्वयम् शिक्षित हुनुपर्छ। त्यसैले भनिएको हो: "शिक्षक आफैँ शिक्षित हुनुपर्छ।"
(४) श्रमजीवी जनसमुदाय संगठित र सचेत छैनन् भने, उनीहरूलाई शासक वर्गका नीतिहरू विरुद्ध शत्रुतापूर्ण अडान लिन प्रशिक्षित गरिनुपर्छ। यस्तो प्रशिक्षण बिना, तिनीहरू ती शासक वर्गका हातमा खेलौना मात्र बन्छन्। यी आन्दोलनका नेताहरूले वास्तवमा जनतालाई कति प्रशिक्षण दिए त?
(५) जनसमुदायलाई शिक्षित बनाउने हो भने, पहिले नेताहरू स्वयम् शिक्षित हुनुपर्छ। त्यसैले भनिएको हो: "शिक्षक आफैँ शिक्षित हुनुपर्छ।"
वर्गीय संगठन र जनसंगठनहरू निर्माण गर्नुको सट्टा केही सिमित दस्ताहरूले गर्ने सशस्त्र कारबाहीलाई नै "क्रान्ति" मानिन्छ भने, अन्ततः त्यस्तो क्रान्तिको हविगत के होला?
(६) थोरै संख्यामा रहेका सचेत व्यक्तिहरूले अचेत जनसमुदायलाई डोर्याएर गरिने अचानक आक्रमण र क्रान्तिको युग अब सकिएको छ। जब लक्ष्य सामाजिक व्यवस्थाको पूर्ण रूपान्तरण हुन्छ, तब जनसमुदाय स्वयम् वर्ग संघर्षमा सक्रिय रूपमा संलग्न हुनुपर्छ। समस्या के हो र उनीहरू केका लागि लडिरहेका छन् भन्ने कुरा मानिसहरूले पहिल्यै बुझ्नुपर्छ। के गर्नुपर्छ भन्ने कुरा मानिसहरूलाई बुझाउन लामो र निरन्तर कार्य आवश्यक छ। के त्यस्तो कार्य गरियो त? वर्गीय संगठन र जनसंगठनहरू निर्माण गर्नुको सट्टा केही सिमित दस्ताहरूले गर्ने सशस्त्र कारबाहीलाई नै "क्रान्ति" मानिन्छ भने, अन्ततः त्यस्तो क्रान्तिको हविगत के होला?
(७) प्रत्येक क्रान्तिमा, यसका वास्तविक प्रतिनिधिहरूसँगै फरक प्रवृत्तिका व्यक्तिहरू पनि भित्रिन्छन्। यदि यो चेतावनीलाई बेवास्ता गरियो भने, त्यस्ता घुसपैठियाहरूले अन्ततः नेताहरूलाई धोका दिन्छन् वा आफ्नै दस्ताका सदस्यहरूको हत्यासमेत गरिदिन्छन्।
जब नेताहरूले आत्मसमर्पण गर्छन्, जुनसुकै कारणले भए पनि, के उनीहरूले सारतः आफूलाई प्रहरीको जिम्मा लगाइरहेका हुँदैनन् र? प्रहरी सेवाबाट अवकाश पाएपछि पाइने पेन्सन जस्तै नक्सलवादी नेताहरूले जनही २५-२५ लाख रुपैयाँ पुरस्कार पाउँछन् भने, क्रान्तिका समर्थकहरूले लाजले शिर कहाँ लुकाउने? (सुन्नमा आएअनुसार, यी क्रान्तिकारीहरूले सचिवालयमा गएर २५ लाख मात्र होइन, १ करोड रुपैयाँ पुरस्कारको माग गरेका थिए। मुख्यमन्त्रीले पनि सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएको बताइन्छ। यो पनि रिपोर्ट गरिएको थियो कि क्रान्तिकारी नेताहरूले पाँच एकड जमिन मागेका थिए। मुख्यमन्त्रीले जमिन त सम्भव नहोला, तर घर र जागिर दिइनेछ भने रे!)
प्रहरी सेवाबाट अवकाश पाएपछि पाइने पेन्सन जस्तै नक्सलवादी नेताहरूले जनही २५-२५ लाख रुपैयाँ पुरस्कार पाउँछन् भने, क्रान्तिका समर्थकहरूले लाजले शिर कहाँ लुकाउने?
शायद सरकारले सचिवालयमा एउटा बोर्ड नै झुण्ड्याइदिनुपर्छ, जसमा लेखिएको होस्: “यहाँ क्रान्तिकारीहरू खरिद गरिन्छ!”
माथि चर्चा गरिएका सबै सुझावहरू मार्क्स र एङ्गेल्सले दिएका हुन्। मार्क्सवाद विज्ञान मात्र नभई एउटा हतियार पनि हो भन्ने दाबी गर्नेहरूले – के यी सुझावहरूको पालना गरे त?
यसलाई पालना नगरिएकै कारण, धेरै मूल्यवान जीवनहरू "खरानीमा खन्याइएको अत्तर" जस्तै खेर गएका छन्। अन्ततः, यी आत्मसमर्पणहरूका कारण कार्यकर्ताहरूले ४०-५० वर्षसम्म भोगेका कष्टहरू र हजारौँको मृत्यु "बुर्जुवा खरानीमा खन्याइएको क्रान्तिकारी अत्तर" भन्दा बढी केही हुन सकेन।
के कसैले यसो भन्ला: "आत्मसमर्पण गर्नुको सट्टा, के उनीहरू प्रहरीको गोली खाएर मर्नुपर्ने त?" के गल्तीहरू सुधार्ने र कठोर दमनबाट उम्कने अरू कुनै उपाय छैनन्? यदि जनतालाई कहिल्यै वास्तविक मुद्दाहरू सिकाइएन भने, उनीहरूले आन्दोलनलाई साथ दिनुपर्छ भन्ने कसरी थाहा पाउँछन् र?
धेरै मूल्यवान जीवनहरू "खरानीमा खन्याइएको अत्तर" जस्तै खेर गएका छन्। अन्ततः, यी आत्मसमर्पणहरूका कारण कार्यकर्ताहरूले ४०-५० वर्षसम्म भोगेका कष्टहरू र हजारौँको मृत्यु "बुर्जुवा खरानीमा खन्याइएको क्रान्तिकारी अत्तर" भन्दा बढी केही हुन सकेन।
के मानिसहरूले ब्रुनो लाई सम्झिँदैनन्, जसले सत्यका लागि शासक अधिकारीहरूको अवज्ञा गरे र जिउँदै जलाइँदा पनि डराएनन्? के मानिसहरूलाई खुदिराम बोस र भगत सिंह जस्ता साम्राज्यवाद विरोधी युवाहरूको याद छैन, जो आफ्ना आदर्शका लागि फाँसीको फन्दामा चढे?
यस्ता प्रश्नहरू उठाइयो भने, सायद यसलाई "मृत्युको रोमान्टिकीकरण" भनेर खारेज गरिएला। वा सायद मानिसहरूले सोच्नेछन् कि, जीवनको अब खासै मूल्य नरहेको एउटी ८७ वर्षकी वृद्धाले आरामकुर्सीमा बसेर वा अस्पतालको बेडमा बिरामी भएर यस्ता कुरा बोलिरहेकी छिन्।
पेरिसडाँडाको सन्देश: भाग्ने होइन बदल्ने, फुट्ने होइन जुटेर समाजवाद हासिल गर्न…
ट्रम्पको इरान युद्ध: साम्राज्यहरू पतन गराउने सैन्य दुस्साहस
समाजवादी क्रान्ति र जातीय मुक्तिको प्रश्न
आत्मसमर्पणको राजनीति
घृणाको राजनीति बढाउने नयाँ हतियार: 'घरपालुवा जनावरका रूपमा सुँगुर'
साम्राज्यवादी समुद्री डाकूद्वारा इरान र चीनको नाकाबन्दी
अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा भारतको घट्दो साख: 'विश्वगुरु' देखि 'विश्व जोकर' सम्मको…
प्रतिक्रिया