जलचक्रको विनाश र सभ्यताको संकट

अगस्ट २६ मा नेपालको रसुवा जिल्ला र चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र अन्तर्गत पर्ने शिगात्से प्रिफेक्चरको सीमाक्षेत्रमा एउटा विनाशकारी आकस्मिक बाढी आयो।

प्रभावित क्षेत्रका दृश्यहरू र विनाशको मात्रा अत्यन्तै भयावह तथा प्रलयकारी थिए। काठमाडौँबाट ६५ किलोमिटर उत्तरमा रहेको नेपाल र तिब्बत बीचको केरुङ (ग्यारोङ) नाकाका दृश्यहरूमा पर्यटक बोक्न खटिएका बसहरू पूर्ण रूपमा थिचिएका देखिन्छन्, जसमध्ये धेरैजसो हिन्दूहरूका लागि पवित्र मानिने कैलाश पर्वत र मानसरोवरको तीर्थयात्रामा निस्किएका थिए। यो सम्पूर्ण क्षेत्र निमेषभरमै पानी, हिउँ, हिलो र चट्टानको विशाल पहिरोमुनि पुरियो, र त्यहाँ रहेका कुनै पनि मानिस जीवित बचेनन्।

बाढीको विशाल रूप, त्यसको प्रचण्ड शक्ति र त्यसले निम्त्याएको अभूतपूर्व विनाशलाई कैद गरिएका अनेकौँ भिडियोहरू उपलब्ध छन्, जसमध्ये धेरैजसो क्षति नेपालमै भएको छ। यो अहिलेसम्मकै क्यामेरामा कैद भएको सबैभन्दा डरलाग्दो र कहालीलाग्दो बाढी हो।

बाढी तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ अघि बढ्दै गर्दा मध्य नेपालका सहर, गाउँ र कृषि क्षेत्रहरूलाई तहसनहस पार्दै लगेका हृदयविदारक दृश्यहरू बाहिरिएका छन्। बाढीको विशाल रूप, त्यसको प्रचण्ड शक्ति र त्यसले निम्त्याएको अभूतपूर्व विनाशलाई कैद गरिएका अनेकौँ भिडियोहरू उपलब्ध छन्, जसमध्ये धेरैजसो क्षति नेपालमै भएको छ। यो अहिलेसम्मकै क्यामेरामा कैद भएको सबैभन्दा डरलाग्दो र कहालीलाग्दो बाढी हो।

कारण, शक्ति र क्षति

नेपाल-चीन सीमा नजिक उत्तर-मध्य नेपालमा रहेको ७,२३४ मिटर अग्लो लाङटाङ लिरुङ हिमालको भित्ताबाट ६०० मिटरभन्दा ठूलो हिउँ र चट्टानको विशाल ढिक्का खसेपछि यो आकस्मिक बाढी आएको थियो। उक्त विशाल ढिक्का पहाडको भित्ताबाट १,४०० मिटर तल खसेर तल्लो उपत्यकामा बज्रिन पुग्यो, जुन बुर्ज खलिफाको उचाइभन्दा पनि दोब्बर हो।

यो प्रभाव यति शक्तिशाली थियो कि यसले हिउँ र चट्टानको विशाल पिण्डलाई क्षणभरमै लेदोमा परिणत गरिदियो, जुन त्यसपछि वेगका साथ बग्न थाल्यो र ७ मिनेटमै केरुङस्थित नेपाल-चीन सीमा नाकासम्मको २० किलोमिटर दूरी पार गर्दै त्यसलाई क्षणभरमै नामेट पारिदियो।

लेन्दे खोलामा भएको यस प्रारम्भिक अवतरणले २०० किलोटनभन्दा बढी टीएनटी (जुन करिब १० देखि १५ वटा हिरोसिमास्तरका आणविक बम विस्फोट सरह हो) बराबरको सम्भावित ऊर्जा उत्पन्न गर्यो र ५.२ रेक्टर स्केलको भूकम्पसरहको कम्पन पैदा गर्यो। यो प्रभाव यति शक्तिशाली थियो कि यसले हिउँ र चट्टानको विशाल पिण्डलाई क्षणभरमै लेदोमा परिणत गरिदियो, जुन त्यसपछि वेगका साथ बग्न थाल्यो र ७ मिनेटमै केरुङस्थित नेपाल-चीन सीमा नाकासम्मको २० किलोमिटर दूरी पार गर्दै त्यसलाई क्षणभरमै नामेट पारिदियो। त्यहाँ रहेका मानिसहरूसँग जीवित बच्ने कुनै विकल्प नै थिएन।

यो विनाशकारी बहाव बुलेट ट्रेनको गतिमा प्रतिघण्टा १८० किलोमिटरको वेगले नेपालका त्रिशूली र भोटेकोशी नदी उपत्यकाहरू भई तलतिर हुत्तियो र आफ्नो बाटोमा परेका धेरै तटीय शहरहरू तथा जलविद्युत् आयोजनाहरूलाई तहसनहस बनाउँदै नष्ट गरिदियो। कतिपय ठाउँमा बाढीको सतह नदीको सामान्य स्तरभन्दा १५० मिटरसम्म माथि उठेको थियो। अहिलेसम्म १,१०० भन्दा बढीको मृत्यु पुष्टि भइसकेको छ भने सयौँ विदेशी पर्यटकहरूसहित ४,५०० भन्दा बढी अझै बेपत्ता छन्।

जलवायु परिवर्तनको भूमिका

हिउँ र चट्टानले बनेको हिमालको त्यो विशाल भाग खस्नुको कारण के थियो? जलवायु परिवर्तनले विश्वभरका हिमनदीहरू पगाल्दै पहाडहरूलाई अस्थिर बनाइरहेको छ। विश्वव्यापी तापमान औद्योगिक क्रान्तिपूर्वको स्तरभन्दा १.५ डिग्री सेल्सियसले बढिसकेको छ र अझै बढ्ने क्रम जारी छ। वास्तवमा, हामीले लगातार बढाउँदै लगेको जीवाश्म इन्धनको प्रयोग र वायुमण्डलमा उत्सर्जन भइरहेको कार्बन डाइअक्साइड एवम् अन्य हरितगृह ग्यासका कारण तापमान वृद्धिको यो दर झनै तीव्र बन्दै गएको छ।

हिमालको भित्ता भत्किनका लागि हिउँ पग्ली नै हाल्नुपर्छ भन्ने पनि छैन। हिउँ जमेकै अवस्थामा र ठोस रहेकै बेला पनि यो तात्दै जाँदा यसले आफ्नो संरचनात्मक मजबुती गुमाउँछ। यो खालि एउटा हिमनदी पग्लेर खसेको घटना मात्र थिएन; यो त हिमालकै एउटा विशाल भाग टुक्रिएर ढलेको विनाशकारी परिघटना थियो।

पृथ्वीकै सबैभन्दा अग्लो हिमश्रृंखला हिमालय, विश्वव्यापी औसतभन्दा दोब्बर तीव्र गतिमा तातिरहेको छ र विगत ३० वर्षमै यसले आफ्नो एक तिहाइ हिउँ र बर्फ गुमाइसकेको छ। यी हिमालहरू चट्टान र हिउँको अद्भुत सम्मिश्रण हुन्—जहाँ हिउँ चट्टानका भित्री चिराहरूमा जमेर पहाडी भिरालो भागलाई एकापसमा अड्याएर राख्छ। अनि हिमालको भित्ता भत्किनका लागि हिउँ पग्ली नै हाल्नुपर्छ भन्ने पनि छैन। हिउँ जमेकै अवस्थामा र ठोस रहेकै बेला पनि यो तात्दै जाँदा यसले आफ्नो संरचनात्मक मजबुती गुमाउँछ। यो खालि एउटा हिमनदी पग्लेर खसेको घटना मात्र थिएन; यो त हिमालकै एउटा विशाल भाग टुक्रिएर ढलेको विनाशकारी परिघटना थियो। यसरी भूमण्डलीय तापक्रम वृद्धिले हिमालहरूलाई भताभुङ्ग पार्दै ढाल्ने गर्छ।

ओझेलमा परेको कथा — हामीले जलस्रोत गुमाइरहेका छौँ

 

हिमनदी र हिमालको भित्ता भत्किँदा भएको विनाशको मात्रा, जनधनको क्षति र पूर्वाधारमा पुगेको असरले विश्वभरका मानिसहरूलाई स्तब्ध बनाएको छ। हालको र तत्कालको ध्यान प्रभावित मानिसहरूको उद्धार र राहतमा केन्द्रित भए तापनि यस विपत्तिले संकेत गरेको दीर्घकालीन भविष्यलाई पनि हामीले बुझ्नै पर्छ।

सिन्धु, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र, ह्वाङहो र मेकङ जस्ता एसियाका प्रमुख नदी प्रणालीहरूलाई जलप्रवाह प्रदान गर्ने हिमालय तथा मध्य एसियाली हिमश्रृङ्खलाका विशाल हिमनदीहरूले दक्षिण एसिया, चीन र मुख्यभूमि दक्षिणपूर्वी एसियाका दुई अर्ब मानिसहरूलाई पिउने पानी उपलब्ध गराउँछन्। यी नदीहरू बिना यस विशाल क्षेत्रको कृषि प्रणाली नै ध्वस्त हुनेछ, जसले विश्वकै सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको यो भूभागलाई भीषण भोकमरीमा धकेल्नेछ। अनि पानी र खाद्यन्नको अभावका कारण उत्पन्न हुने भोकमरी, द्वन्द्व र युद्धहरूबाट असंख्य मानिसहरूको ज्यान जानेछ।

यसरी भत्किएर नष्ट भएको हिमनदीको विशाल भाग अब भारतीय उपमहाद्वीपका नदीनाला र खोलाहरूलाई निरन्तरता दिन उपलब्ध हुनेछैन। फलस्वरूप, ती नदीहरूको आधारभूत जलप्रवाहमा उल्लेख्य गिरावट आउनेछ।

 

नेपालमा भएको यो हिमनदीको क्षय र यसले निम्त्याएको आकस्मिक बाढीले एसियाका हिमाली हिमनदीहरू तीव्र गतिमा बिलाउँदै गएको स्पष्ट संकेत गर्छ। यसरी भत्किएर नष्ट भएको हिमनदीको विशाल भाग अब भारतीय उपमहाद्वीपका नदीनाला र खोलाहरूलाई निरन्तरता दिन उपलब्ध हुनेछैन। फलस्वरूप, ती नदीहरूको आधारभूत जलप्रवाहमा उल्लेख्य गिरावट आउनेछ।

वैश्विक तापक्रम १.५ डिग्री सेल्सियस पुग्दा नै हामीले भर्खरै हिममण्डित हिमालको भित्ता भत्किएको प्रत्यक्ष देख्यौँ। अब केही दशकभित्रै संसार निश्चित रूपमा पुग्ने २ डिग्री र ३ डिग्री सेल्सियसको तापक्रम वृद्धिमा के होला, कल्पना गरौँ। विश्वभरका धेरै हिमनदीहरू यसरी नै भत्किनेछन्। तिनले बगाउने नदीहरू सुक्दै र क्षीण हुँदै जानेछन्। कृषिका लागि उपलब्ध पानीको मात्रा घट्दै जानेछ, जसले खाद्यान्न उत्पादनमा प्रलयकारी गिरावट ल्याउनेछ। खाद्यान्नको सङ्कट झेल्दै गरेका समाज, राष्ट्र र सभ्यताहरू भोकमरी, रोगव्याधि र हिंसाका कारण व्यापक मृत्युदर व्यहोर्दै धराशायी हुने गर्छन्। हिमाली हिमनदी र तिनका नदीहरूको तीव्र विनाशले सामाजिक स्थिरता र हाम्रो अस्तित्वको आधारस्तम्भ रहेको कृषि क्षेत्रको सर्वनाशलाई निम्त्याउँछ। नेपाल र तिब्बतको यो त्रासदीलाई हेर्ने हाम्रो बृहत्तर दृष्टिकोण यही हुनुपर्छ।

जलवायु परिवर्तनको वास्तविक अर्थ

 

एक कदम पछाडि हटेर जलवायु विनाशले पृथ्वीका मानव तथा मानवेतर जीवनका लागि वास्तवमा के अर्थ राख्छ भन्नेबारे सोच्नु उपयोगी हुन्छ। वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको साद्रण वृद्धिका कारण बढ्दो विश्वव्यापी तापक्रमले जलवायु परिवर्तन गराउँछ, र यो पृथ्वीको सतह, भूभाग, महासागर र वायुमण्डलमा पानीको वितरण एवम् प्रवाहमा आउने परिवर्तन र अवरोधका रूपमा प्रकट हुन्छ। जलवायु विनाश भनेको वास्तवमा भूमण्डलीय तापक्रम वृद्धिका कारण पृथ्वीको जलचक्रमा आएको विनाश हो।

हामीले पृथ्वीमा पानीको वितरण र प्रवाहमा अति गहिरो परिवर्तन ल्याइरहेका कारण संसारका धेरै भागहरूमा हामी कि त अति कम वा अति धेरै पानीको चरम रूप झेल्न बाध्य भइरहेका छौँ।

हिमाली हिमनदीहरूको विनाश र नदीहरूको लोप, ध्रुवीय बरफका ढिक्काहरू पग्लेनु, समुद्रको सतह बढ्नु, सुक्खाडढेलो, अनियन्त्रित र चरम वर्षाको ढाँचा, एटलान्टिक मेरिडियोनल ओभरटर्निङ सर्कुलेसन (AMOC) जस्ता महासागरीय जलधाराहरूको गति धीमा हुनु वा बन्द हुनु, तातो वायुमण्डलका कारण जमिन सुक्दै मरुभूमिकीकरण हुनु, र आँधीहुरी तथा बाढीको बढ्दो आवृत्ति र तीव्रता—यी सबै मानिसले कार्बनडाइअक्साइड र अन्य हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गरेर पृथ्वीलाई तताउँदै जलप्रवाह र जलचक्रलाई अस्तव्यस्त पारेका परिणाम हुन्। हामीले पृथ्वीमा पानीको वितरण र प्रवाहमा अति गहिरो परिवर्तन ल्याइरहेका कारण संसारका धेरै भागहरूमा हामी कि त अति कम वा अति धेरै पानीको चरम रूप झेल्न बाध्य भइरहेका छौँ।

यो त्रासदी पछि अब के?

मानव समाजको विकास विगत १०,००० वर्षको स्थिर जलवायु अवस्थामै भएको हो। पानीको स्थिर वितरण, प्रवाह र चक्रद्वारा पहिचान बनेको अनुकूल जलवायु बिना कृषि प्रणाली सम्भव हुने थिएन, जसले मानव जनसङ्ख्याको वृद्धि र समाज तथा राज्यहरूमा सङ्गठित हुन मद्दत गर्यो। आधुनिक भूमण्डलीकृत संसारको स्थिरता मौलिक रूपमा खाद्यान्नको निरन्तर आपूर्तिमा निर्भर छ, जसका लागि जलप्रवाह र यसको वितरणमा स्थिरता हुनु अनिवार्य छ। तर आज, विशाल मात्रामा ऊर्जा र सामग्रीको खपत गरिरहेका हाम्रा मानवीय गतिविधिहरूले तीव्र गतिमा जलवायु र पृथ्वीको जलचक्रमा ठूलो विघटन ल्याइरहेका छन्।

भूमिगत जलको विनाश पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको अहिलेको अवस्थामा विश्वको ठूलो भूभागले बालीनाली उब्जाउनका लागि आवश्यक पानीको स्थिर स्रोत गुमाउनेछ।

यसको भविष्यको परिदृश्य अत्यन्तै निराशाजनक र भयावह छ। आगामी दशकहरूमा हिमालय र विश्वका अन्य हिमश्रृङ्खलाहरूले आफ्ना अधिकांश हिमनदीहरू गुमाउने निश्चितप्रायः छ। यसको अर्थ भूमिगत जलको विनाश पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको अहिलेको अवस्थामा विश्वको ठूलो भूभागले बालीनाली उब्जाउनका लागि आवश्यक पानीको स्थिर स्रोत गुमाउनेछ। भूमध्यरेखीय क्षेत्रबाट ध्रुवहरूतिर ताप पुनःवितरण गर्ने महासागरीय जलधारा (AMOC) बन्द हुने दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ, जसको अर्थ उत्तरी अक्षांशहरू धेरै चिसो हुनेछन् भने भूमध्यरेखीय क्षेत्रहरू अझ तातो हुनेछन्।

स्थिर जलचक्रमा आएको यति गहिरो, व्यापक र तीव्र परिवर्तनले पक्कै पनि आफूलाई पाल्न पर्याप्त बाली उब्जाउने आधुनिक संसारको क्षमतालाई ध्वस्त पार्नेछ।

हिमनदी र बरफका पत्रहरू पग्लिँदै जाँदा, महासागरहरू तातिँदै जाँदा, नदी र जमिन सुक्दै जाँदा, अनि तातो वायुमण्डलले अझ बढी ओसिलोपन र ऊर्जा सञ्चय गर्दै जाँदा पृथ्वीको जलवायु प्रणालीमा तीव्र र ठूलो फेरबदल भइरहेको छ। स्थिर जलचक्रमा आएको यति गहिरो, व्यापक र तीव्र परिवर्तनले पक्कै पनि आफूलाई पाल्न पर्याप्त बाली उब्जाउने आधुनिक संसारको क्षमतालाई ध्वस्त पार्नेछ। दीर्घकालमा, खाद्यान्न उत्पादन गर्ने हाम्रो क्षमताको ह्रास हुनु अझ बढी डरलाग्दो, विनाशकारी र कहिल्यै पुनरुत्थान हुन नसक्ने क्षति हो, किनकि यसले अरबौँ मानिसहरूलाई भोकमरीको जोखिममा धकेल्नेछ।

तर हामी त्यस्तै भविष्यतर्फ अग्रसर भइरहेका छौँ। जहाँ बाँच्नका लागि खाद्यान्न जुटाउनै सङ्घर्ष गर्नुपर्ने स्थिति आउँछ, त्यस्तो संसारमा रोजगारी, वृत्तिविकास, प्रगति र शान्तिको कस्तो भविष्य वा सम्भावना रहला र? जसै हामीले जलचक्र र पानीको निरन्तर प्रवाहलाई ध्वस्त पारेर जीवनको आधार मानिने तत्त्वलाई नै मृत्युको माध्यममा परिणत गरिदिएका छौँ, त्यस्तो संसारमा भविष्यप्रतिको हाम्रा इच्छा र आकाङ्क्षाहरू केवल अर्थहीन कल्पना मात्र सिद्ध हुनेछन्।