इरान विरुद्धको युद्ध: डुबिरहेको वर्चश्वशाली शक्तिको कथा

स्ट्यान्ली जोनी

असार १५, २०८३ सोमबार ०८:०१

"हामीले सकेपछि, आफ्नो सरकार आफ्नो हातमा लिनू। यो तपाइहरुकै हुनेछ। पुस्ताौँसम्मका लागि यो सायद तपाईंहरुको एकमात्र अवसर हुनेछ," फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध चौतर्फी युद्ध सुरु गरेपछि राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानी जनतालाई भनेका थिए। उनले इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स, सशस्त्र बल र प्रहरीलाई हतियार बिसाउन आग्रह गरे। ट्रम्पले चेतावनी दिँदै भने, "तपाइहरुलाई पूर्ण उन्मुक्तिका साथ न्यायोचित व्यवहार गरिनेछ, अन्यथा तपाइहरुले निश्चित मृत्युको सामना गर्नुपर्नेछ।"

इरानका लागि यो प्रारम्भिक प्रहार विनाशकारी थियो। सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनी, आईआरजिसी कमाण्डर मोहम्मद पाकपुर र रक्षा परिषद्का प्रमुख अली शामखानीसहित ४० भन्दा बढी वरिष्ठ अधिकारीहरू मारिए। वरिष्ठ इजरायली अधिकारीहरूले इरानमाथि जुन १२, २०२५ मा भएको आक्रमण (जसमा कैयौँ सैन्य अधिकारीहरू मारिएका थिए) लाई गेम अफको हाउस स्टार्कका सदस्यहरूको कुख्यात नरसंहार 'रेड वेडिङ' सँग तुलना गरेका थिए। तर, फेब्रुअरी २८ को हमलाको अगाडि त्यो आक्रमण फिक्का सावित भयो। यो इरानका लागि वास्तविक 'रेड वेडिङ' को क्षण थियो।

ट्रम्प भेनेजुएला जस्तै द्रुत समाधान चाहन्थे। यो आत्मविश्वास युद्धको सुरुवाती घण्टाहरूमा सहयोगीहरूसँगको उनको कुराकानीमा झल्किएको थियो। इजरायलको वाइनेट न्यूज का अनुसार, ट्रम्पले बेलायती प्रधानमन्त्री किर स्टारमरलाई यो युद्ध "तीन दिनमा" समाप्त हुने बताएका थिए।

अमेरिका र इजरायलले यस शिरोछेदन प्रहारले इरानी राज्यको पतन गराउनेछ वा जनवरीको हिंसक प्रदर्शनले पहिले नै आक्रान्त बनेको यस देशलाई अराजकतामा धकेल्नेछ, जसले गर्दा त्यहाँ एक अनुकूल नेतृत्वको उदय हुने बाटो खुल्नेछ भन्ने अपेक्षा गरेका थिए। ट्रम्प भेनेजुएला जस्तै द्रुत समाधान चाहन्थे। यो आत्मविश्वास युद्धको सुरुवाती घण्टाहरूमा सहयोगीहरूसँगको उनको कुराकानीमा झल्किएको थियो। इजरायलको वाइनेट न्यूज का अनुसार, ट्रम्पले बेलायती प्रधानमन्त्री किर स्टारमरलाई यो युद्ध "तीन दिनमा" समाप्त हुने बताएका थिए। जब उनले स्टारमरलाई पश्चिम एसियामा विमानवाहक जहाजहरू तैनाथ गर्न आग्रह गरे, तब बेलायती प्रधानमन्त्रीले अर्को हप्ता पहिले आफ्नो टोलीसँग परामर्श गर्ने बताए। ट्रम्पले भने, "तर युद्ध त सुरु भइसक्यो। अर्को हप्ता त युद्ध नै सकिनेछ... तीन दिनमा।"

तर तिनी गलत सावित भए।

इरानको प्रतिरोधात्मक रणनीति मुख्यतया तीनवटा स्तम्भमा टिकेको थियो। पहिलो— राज्यको अस्तित्व जोगाउनु र सत्ता पतन हुनबाट रोक्नु; दोस्रो— युद्धलाई क्षेत्रीय रूप दिएर बदला लिनु; र तेस्रो— आफ्नो सबैभन्दा शक्तिशाली रणनीतिक हतियार, अर्थात् स्ट्रेट अफ हर्मुजको प्रयोग गरी विश्वव्यापी आर्थिक क्षति बढाउनु। इरानी राज्य संयन्त्र सुरुवाती झट्काबाट चाँडै नै सम्हालियो। राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव अली लारिजानीले तत्कालै महत्त्वपूर्ण निर्णय प्रक्रियाको कमान्ड सम्हालिसकेका थिए। राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियानले युद्धकालीन अर्थतन्त्र र नागरिक प्रशासनको व्यवस्थापनमा ध्यान केन्द्रित गरे। अमेरिकी आक्रमणको केही दिनभित्रै, आईआरजिसीका 'प्रेत जनरल' भनिने अहमद वाहिदीले युद्ध परिचालनको कमान्ड आफ्नो हातमा लिए। (लारिजानी पछि इजरायली आक्रमणमा मारिए र उनको स्थानमा अर्का आईआरजिसी कमाण्डर मोहम्मद बागेर जोल्कादरलाई तुरुन्तै नियुक्त गरियो)।

युद्धको दोस्रो दिन, मार्च १ मा, आईआरजिसीको नौसेनाले स्ट्रेट अफ हर्मुज जहाँबाट युद्धभन्दा पहिले संसारको पाँच भागको एक भाग तेल समुद्री मार्ग हुँदै ओसारपसार हुन्थ्यो, लाई सम्पूर्ण आवतजावतका लागि बन्द गरिएको घोषणा गर्‍यो।

इरानले इजरायलमाथि सिधा आक्रमण गर्नुका साथै फारसको खाडीका देशहरू र जोर्डनमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडाहरूमा पनि प्रहार गर्न सुरु गर्‍यो। खाडीका छ वटा अधिराज्यहरू मध्ये ओमानबाहेक सबैमा स्थायी अमेरिकी सैन्य अखडाहरू छन्। ती सैन्य अखडाहरू, मिसाइल डिफेन्स ब्याट्रीहरू र अमेरिकी आर्थिक उपस्थितिका केन्द्रहरू सबैलाई निशाना बनाइयो। रिपोर्टहरूका अनुसार रुसले पनि इरानलाई गुप्तचर सूचनाहरू उपलब्ध गराएको थियो। युद्धको दोस्रो दिन, मार्च १ मा, आईआरजिसीको नौसेनाले स्ट्रेट अफ हर्मुज जहाँबाट युद्धभन्दा पहिले संसारको पाँच भागको एक भाग तेल समुद्री मार्ग हुँदै ओसारपसार हुन्थ्यो, लाई सम्पूर्ण आवतजावतका लागि बन्द गरिएको घोषणा गर्‍यो। जहाज कम्पनीहरूले पारवहन रोके, व्यापारिक आवतजावत ठप्प भयो, बीमा शुल्क आकाशियो र कच्चा तेलको मूल्य अत्यधिक बढेर विश्व अर्थतन्त्रलाई नै गम्भीर सङ्कटको मोडमा पुर्‍याइदियो।

आफ्नो उद्देश्य द्रुत रूपमा पूरा गर्न असफल भएपछि राष्ट्रपति ट्रम्पले आफ्नो आक्रामक बोलीलाई अझ कडा बनाए। मार्च ६ मा उनले इरानसँग "विना सर्त आत्मसमर्पण" को माग गरे र तेहरानसँग कुनै पनि सम्झौताको सम्भावनालाई खारेज गरिदिए। त्यसको दुई दिनपछि, इरानको एसेम्बली अफ एक्सपर्ट्सले पूर्व नेता अली खामेनीका छोरा मोज्तबा खामेनीलाई क्रान्तिका नयाँ नेताका रूपमा चयन गर्‍यो। नेताका रूपमा आफ्नो पहिलो सन्देशमा मोज्तबाले यस युद्धलाई "अस्तित्वको लडाइँ" को संज्ञा दिए, र लडाइँ जारी रहने तथा स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द नै रहने घोषणा गरे। उनले स्पष्ट सन्देश दिए: अमेरिका र इजरायलको घातक आक्रमणका बाबजुद इरान आत्मसमर्पणको साटो युद्ध नै रोज्न तयार छ।

“युद्ध सुरु हुनुअघि राजनीतिक समाधानको विकल्प उपलब्ध थियो। तर ट्रम्प र इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहु सम्झौतामा इच्छुक थिएनन्। तिनीहरू इरानको सरकार बदल्न, इरानको तेल कब्जा गर्न र यस क्षेत्रमा इजरायलको वर्चस्व कायम गर्न चाहन्थे।"

तेहरान विश्वविद्यालयका विश्व अध्ययनका प्राध्यापक फुआद इजादीले द हिन्दू लाई भने, "इरानले सुरुदेखि नै यो युद्धलाई टार्न खोजिरहेको थियो। युद्ध सुरु हुनुअघि राजनीतिक समाधानको विकल्प उपलब्ध थियो। तर ट्रम्प र इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहु सम्झौतामा इच्छुक थिएनन्। तिनीहरू इरानको सरकार बदल्न, इरानको तेल कब्जा गर्न र यस क्षेत्रमा इजरायलको वर्चस्व कायम गर्न चाहन्थे।" उनले थपे, "निश्चय नै तिनीहरूले इरानको पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएका छन् र धेरै मानिसहरूको ज्यान लिएका छन्। तर तिनीहरू आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न असफल भए। र जब तिनीहरूले आफू असफल भएको महसुस गरे, तब मात्र तिनीहरू वार्तामा आए।"

कठोर यथार्थहरू

ट्रम्पको दृष्टिकोणमा, अमेरिकाले इरानमाथि निर्णायक विजय हासिल गरेको थियो। उनले इरानको नौसेना, वायुसेना, हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली र त्यसको धेरैजसो आक्रमण क्षमता ध्वस्त पारिएको र तेहरान सम्झौताका लागि भिख मागिरहेको दाबी गरे। तैपनि, उनले शृङ्खलाबद्ध कठोर यथार्थहरूको सामना गर्नुपर्‍यो। उनले अपेक्षा गरेको द्रुत विजय अझै पनि हात लाग्न सकेको थिएन। बमबारीका बाबजुद इरानी राज्य संयन्त्र टिकिरह्यो; स्ट्रेट अफ हर्मुज पुनः खोल्नका लागि कुनै व्यावहारिक सैन्य विकल्प उपलब्ध थिएन; र इरानको आणविक कार्यक्रम अझै पनि अनपेक्षित र सुल्झिन बाँकी नै थियो। वेस्ट एसिया: ए न्यू अमेरिकन ग्रान्ड स्ट्राटेजी इन द मिडल इस्ट का लेखक तथा द मिडल इस्ट इन्स्टिच्युट का सिनियर फेलो मोहम्मद सोलिमानले द हिन्दू लाई भने, "यो युद्धले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई गहिरो चोट पुर्‍याएको छ। इरानले ठूलो धक्का बेहोर्‍यो। उसका सर्वोच्च नेता मारिए, प्रमुख सैन्य र आणविक स्थलहरू ध्वस्त पारिए, तैपनि यो टिकिरह्यो र यसले आफूले पनि असमान ढङ्गले प्रत्युत्तर दिन सक्छ भन्ने प्रमाणित गर्‍यो।"

ट्रम्पसँग दुईवटा विकल्प थिए: कि त हवाई आक्रमणको अभियानलाई अझ अगाडि बढाउने, जसले अमेरिकाको आक्रामक र रक्षात्मक सैन्य भण्डारलाई अझ रित्याउँथ्यो; कि त इरानसँग कूटनीतिक रूपमा प्रस्तुत हुने। यदि आक्रमण जारी राख्दा पनि अपेक्षित परिणाम आउँदैनथ्यो भने, त्यस अभियानलाई लम्ब्याउनु निरर्थक हुने निश्चित थियो। त्यसैले उनले कूटनीतिक विकल्प रोजे। यही मोडमा वासिङ्टन र तेहरान दुवैसँग राम्रो सम्बन्ध भएको आणविक शक्ति सम्पन्न राष्ट्र पाकिस्तानले मध्यस्थताको प्रस्ताव अघि सार्‍यो। अप्रिल ८ मा, इरानको सभ्यतालाई नै नामेट पारिदिने धम्की दिएको केही घण्टाभित्रै ट्रम्पले द्विपक्षीय युद्धविरामको घोषणा गरे।

इरानद्वारा गरिएको स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द र अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण दुवै पक्षबीच बारम्बार सानातिना झडपहरू भए। तर तनावका बाबजुद पनि उनीहरू पाकिस्तानमार्फत मस्यौदाहरू आदानप्रदान गर्दै वार्तामा लागिरहे। इरानले यस द्वन्द्वप्रति चरणबद्ध दृष्टिकोण अपनायो।

तर युद्धविरामको अर्थ द्वन्द्वको अन्त्य भने थिएन। ट्रम्पले स्ट्रेट अफ हर्मुज खुला हुने घोषणा गरे। इरान र पाकिस्तान दुवैले यो युद्धविराम लेबनानमा पनि लागू हुने बताए। युद्ध सुरु भएपछि इजरायलले दक्षिणी लेबनानका केही भागहरू कब्जा गरेको थियो। इजरायलले आफ्ना आक्रमणहरू जारी नै राख्यो, जसले अमेरिका-इरान युद्धविरामलाई तनावमा पार्‍यो। तेहरानले जलडमरूमध्ये पुनः खोलेन। अप्रिल ११-१२ मा इस्लामावादमा अमेरिका र इरानबीच भएको प्रत्यक्ष वार्ताले कुनै ठोस नतिजा निकाल्न नसकेपछि, ट्रम्पले इरानको पहिले नै ध्वस्त भइसकेको अर्थतन्त्रलाई अझ बढी धराशयी बनाउने उद्देश्यले इरानी बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दीको घोषणा गरे। उनी पुनः सक्रिय युद्धमा फर्कन चाहँदैनथे, तर उनी इरानलाई आफ्ना महत्त्वपूर्ण मागहरूमा झुकाउन चाहन्थे। इरानद्वारा गरिएको स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द र अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण दुवै पक्षबीच बारम्बार सानातिना झडपहरू भए। तर तनावका बाबजुद पनि उनीहरू पाकिस्तानमार्फत मस्यौदाहरू आदानप्रदान गर्दै वार्तामा लागिरहे। इरानले यस द्वन्द्वप्रति चरणबद्ध दृष्टिकोण अपनायो। ऊ पहिले युद्धको अन्त्य गर्न र फारसको खाडीमा हुने जहाज आवतजावतको अवरोध हटाउन एउटा प्रारम्भिक सम्झौता गर्न चाहन्थ्यो, र त्यसपछि दोस्रो चरणमा आणविक मुद्दामा छलफल गर्न चाहन्थ्यो। ट्रम्प प्रशासनले, बाहिर सार्वजनिक रूपमा विरोध गरे तापनि, भित्रभित्रै यही कार्यदिशालाई स्वीकार गर्‍यो।

जुन १५ मा, अमेरिका र इरानले समझदारी पत्रको घोषणा गरे, जसले युद्धविरामलाई थप ६० दिनका लागि बढाउँदै इरानको आणविक कार्यक्रम र पश्चिमा प्रतिबन्धहरू जस्ता गम्भीर मुद्दाहरूमा थप ठोस वार्ताका लागि बाटो खोलिदियो। समझदारी पत्रमा यो युद्धविराम लेबनानसहित सबै मोर्चामा लागू हुनुपर्ने; अमेरिकाले नाकाबन्दी हटाउने; तेहरानले आफ्नो रोक्का गरिएको रकम (फन्ड) चलाउन पाउने र अमेरिकाले इरानका लागि ३०० अर्ब डलर बराबरको विकास योजना बनाउन सहयोग गर्ने कुरा पनि उल्लेख गरिएको थियो। अर्कोतर्फ, इरानले कहिल्यै पनि आणविक बम नबनाउने वाचा गर्‍यो । इरानको आधिकारिक धारणा सधैँ यही रहँदै आएको छ कि उसले बम बनाउन खोजेको छैन, जुन कुरा उसले सन् २०१५ मा ओबामा प्रशासनसँग गरिएको सम्झौतामा पनि अभिलेखबद्ध गरेको थियो। इरानले ६० दिनसम्म कुनै पनि शुल्क नलिई स्ट्रेट अफ हर्मुजबाट जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्ने प्रतिज्ञा पनि गर्‍यो।

ट्रम्पले गरेको विजयको दाबी यस समझदारी पत्रको पाठसँग मेल खाँदैन। सत्ता परिवर्तनको उद्देश्य बोकेर युद्ध सुरु गरेको अमेरिकाले अन्ततः सोही सरकारलाई ठूला सहुलियतहरू दियो— त्यो पनि आणविक बम नबनाउने प्रतिबद्धता र युद्ध हुनुभन्दा पहिलेदेखि नै खुला रहेको स्ट्रेट अफ हर्मुजलाई पुनः खोल्न लगाउने सर्तको बदलामा। पोर्चुगली राजनीतिक विश्लेषक तथा लेखक ब्रुनो माकाएसले द हिन्दू लाई भने, "यो रणनीतिक र सैन्य दुवै रूपमा पराजय हो। कुनै पनि रणनीतिक वा सैन्य उद्देश्यहरू हासिल हुन सकेनन्। अब यस क्षेत्रले अमेरिकासँगको आफ्नो सम्बन्धलाई पुन: मूल्याङ्कन गर्नुपर्नेछ र अमेरिकी शक्तिको बारेमा रहेका अवास्तविक अपेक्षाहरूलाई त्याग्नुपर्नेछ।"

एक नयाँ सुरक्षा व्यवस्था

युद्ध सुरु हुनुअघि पश्चिम एसिया अर्कै क्षेत्रजस्तो देखिन्थ्यो। अक्टोबर ७ पछिका आफ्ना युद्धहरूलाई क्षेत्रीय रूप दिएपछि इजरायल आफ्नो अन्तिम उद्देश्य पूरा हुनेमा विश्वस्त देखिन्थ्यो । अर्थात्, इस्लामिक गणतन्त्र (इरान) लाई ढाल्ने र एकध्रुवीय पश्चिम एसियाको निर्माण गर्ने जहाँ उसले मुख्य सुरक्षा खेलाडीको रूपमा काम गर्नेछ। संयुक्त अरब इमिरेट्स), बहराइन र मोरक्कोले इजरायलसँग सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको अब्राहम एकर्ड्सले यस 'नयाँ मध्यपूर्व' को जग बसालेको थियो। खाडी मुलुकहरू इरानप्रति चिन्तित त थिए, तर अमेरिकी सैन्य उपस्थितिका कारण आफूहरू सुरक्षित रहेको महसुस गर्थे। सुरक्षाका लागि अमेरिकाले गरेको वाचा नै दशकौँदेखि अमेरिका-खाडी साझेदारीको मुख्य आधार बनेको थियो। जनवरी १९८० मा जिमी कार्टरले भनेका थिए, "हाम्रो दृष्टिकोण एकदमै स्पष्ट रहोस्: फारसको खाडी क्षेत्रमा नियन्त्रण कायम गर्न कुनै पनि बाह्य शक्तिले गर्ने प्रयासलाई अमेरिकाको महत्त्वपूर्ण हितमाथिको आक्रमण मानिनेछ..." इरानले कार्टरको सिद्धान्तलाई मात्र उल्ट्याइदिएन, बरु इजरायललाई केन्द्र र अरब देशहरूलाई स्तम्भ बनाएर पश्चिम एसियालाई नयाँ स्वरूप दिने ट्रम्पको प्रयासलाई समेत विफल पारिदियो।

खाडी मुलुकहरू इरानप्रति चिन्तित त थिए, तर अमेरिकी सैन्य उपस्थितिका कारण आफूहरू सुरक्षित रहेको महसुस गर्थे। सुरक्षाका लागि अमेरिकाले गरेको वाचा नै दशकौँदेखि अमेरिका-खाडी साझेदारीको मुख्य आधार बनेको थियो।

इरानले यस क्षेत्रभरि रहेका अमेरिकी सैन्य अखडाहरूमा आफ्ना ड्रोन र मिसाइलहरू प्रहार गर्दा अमेरिकाले खासै केही गर्न सकेन। सुरक्षा प्रदान गर्नुको साटो, ती अखडाहरू इरानी क्षेप्यास्त्रहरूका लागि सहज निशाना बने। नाम नबताउने सर्तमा एक इमिरेट्स अधिकारीले भने, "युद्ध हुनुभन्दा अघिको बुझाइ के थियो भने अमेरिकाले खाडी देशहरूलाई सुरक्षा दिनेछ। तर के भइदियो भने, खाडी देशहरूले आफ्नै भूमिमा रहेका अमेरिकी अखडाहरूको रक्षा गर्न आफ्ना रक्षात्मक हतियारहरू सिद्ध्याउनु पर्‍यो।"

कतारको अल उदेइद एयर बेस, साउदी अरेबियाको प्रिन्स सुल्तान एयर बेस, कुवेतको अली अल सालेम एयर बेस, बहराइनमा रहेको अमेरिकी नौसेनाको पाँचौँ फ्लीटको मुख्यालय र युएईका अल सादेर तथा अल रुवाइस केन्द्रहरूसहित खाडीमा रहेका कम्तीमा १३ वटा अमेरिकी सैन्य अखडाहरू क्षतिग्रस्त भए। स्याटेलाइट तस्बिरहरूमा आधारित वल स्ट्रिट जर्नल को एक भिजुअल अनुसन्धान अनुसार, इरानी आक्रमणहरूले बहराइनमा रहेको अमेरिकी नौसेनाको अखडालाई ध्वस्त पारेका थिए। मार्च १८ मा कतारको रास लफान इन्डस्ट्रियल सिटी, विश्वकै सबैभन्दा ठूलो एलएनजी निर्यात केन्द्रमा आक्रमण हुँदा पनि अमेरिकाले केही गर्न सकेन। इरानले अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको सुरक्षा संरचनालाई छिन्नभिन्न पारेको दृश्य खाडी देशहरूले पीडा र स्तब्धताका साथ हेरिरहे।

"स्थायित्व अब यस क्षेत्रभित्रैबाट आउनुपर्नेछ, किनकि अमेरिका यसलाई कायम राख्न असक्षम प्रमाणित भइसकेको छ। जहाँसम्म अमेरिकी नीतिको कुरा छ, यो अब लगभग पूर्ण रूपमा व्यापारमुखी बन्नेछ: जसको ध्यान ऊर्जा, एआई र पक्कै पनि हतियारका सम्झौताहरूमा मात्र केन्द्रित हुनेछ," माकाएसले भने। मिडल इस्ट इन्स्टिच्युटका सोलिमान पनि यसमा सहमत छन्: "खाडीका अरब राष्ट्रहरूले अब सुरक्षामा आफ्नो आत्मनिर्भरतालाई तीव्रता दिनेछन्, अमेरिकासँगै अन्य देशहरूसँग पनि आफ्नो रक्षा सम्बन्धलाई विविधीकरण गर्नेछन् र तेहरानसँगको सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्न थप व्यावहारिक उपायहरू खोज्नेछन्।"

खाडी देशहरूले पहिले नै यस दिशामा कदम चाल्न सुरु गरिसकेका छन्। उनीहरूले यो कुरा बुझिसकेका देखिन्छन् कि इस्लामिक गणतन्त्र इरान समाप्त हुनेवाला छैन, र आफ्नो सुरक्षा तथा स्ट्रेट अफ हर्मुजबाट जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावतका लागि उनीहरूले तेहरानसँग शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्वका आधारमा काम गर्नुपर्नेछ। उनीहरूलाई चाहिएको क्षेत्रीय स्थिरता हो र त्यस स्थिरताका लागि, माकाएसले भनेजस्तै, उनीहरूले "इरानलाई फेरि मूलधारमा फिर्ता ल्याउनु" पर्नेछ।

कतारका प्रधानमन्त्री शेख मोहम्मद अल थानीले हालै एक अन्तर्वार्तामा भने, "क्षेत्रीय देशहरूका रूपमा हामीले अहिले गरिरहेको कामको एउटा पाटो भनेको हामी र इरानबीच यो क्षेत्रीय सुरक्षा ढाँचा तयार गर्नु हो। यसले भविष्यमा हामी सबैबीच आर्थिक सहयोगको ढोका खोल्नेछ भन्ने आशा छ।" रिपोर्टहरूका अनुसार साउदी अरेबियाले पनि इरानसँग यस्तो समझदारी बनाउन हात बढाएको छ, ताकि यदि फेरि युद्ध सुरु भयो भने आफ्नो देश सुरक्षित रहन सकोस्। अमेरिकी उपराष्ट्रपति जे.डी. भान्सले हालै भनेका छन् कि इजरायलसँग निकै घनिष्ठ सम्बन्ध भएको युएईले "आर्थिक प्रोत्साहनका विषयमा इरान र आईआरजिसी सँग यसअघि कहिल्यै नभएका कुराकानीहरू गरिरहेको छ।" ओमानले भने युद्धका बाबजुद तेहरानसँग सधैँ कूटनीतिक माध्यमहरू खुला राखेको थियो।

खाडी देशहरूले यो कुरा बुझिसकेका देखिन्छन् कि इस्लामिक गणतन्त्र इरान समाप्त हुनेवाला छैन, र आफ्नो सुरक्षा तथा स्ट्रेट अफ हर्मुजबाट जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावतका लागि उनीहरूले तेहरानसँग शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्वका आधारमा काम गर्नुपर्नेछ।

इरानविरुद्ध एउटा संयुक्त मोर्चा बनाउन खाडीका राजतन्त्रहरू र इजरायल, अमेरिकाको पश्चिम एसिया नीतिका दुईवटा स्तम्भलाई नजिक ल्याउने अक्टोबर ७ अघिको अमेरिकी प्रयासलाई यस युद्धले पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारिदिएको देखिन्छ। क्विन्सी इन्स्टिच्युटका कार्यकारी उपाध्यक्ष त्रिता पार्सीले द हिन्दू लाई भने, "अब्राहम एकर्ड्स र इरानविरुद्ध 'सुन्नी- जायोनिस्ट' गठबन्धन बनाउने प्रयास अब समाप्त भइसकेको छ। युद्धले यो प्रमाणित गरिदियो कि इरानलाई एक्लो पार्ने प्रयासले केवल युद्ध, अस्थिरता र त्यस्तो गठबन्धनको पराजय मात्र निम्त्याउँछ। अरब पक्षले अब इजरायललाई एक यस्तो ठूलो खतराका रूपमा हेर्छ जसलाई नियन्त्रण गर्न आवश्यक छ, र इरानलाई सुरक्षाको दृष्टिकोणले आर्थिक रूपमा आफूसँग जोड्नुपर्ने राज्यका रूपमा लिन्छ, किनकि दबाउने नीति र युद्ध दुवै असफल साबित भए।"

एक्लो परेको इजरायल

लामो समयदेखि यो युद्धको चाहना राख्ने र यसबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने देशहरूमध्ये एक इजरायल थियो। यो सैन्य अभियानको मुख्य वास्तुकार इजरायल नै थियो। तैपनि, द्वन्द्व सुरुवाती अपेक्षाहरू विपरीत अघि बढेपछि, ट्रम्पले इजरायललाई किनारा लगाउँदै इरानसँग वार्ता रोजे र अन्ततः समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर गरे। इरानले अहिले क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थालाई नयाँ स्वरूप दिइरहेको र अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्तामा संलग्न भइरहेको अवस्थामा, पश्चिम एसियाको नक्सा बदल्ने नेतान्याहुको ठूलो प्रयास प्रत्युत्पादक सावित भएको देखिन्छ। पार्सीले भने, "यो युद्धको अन्तिम परिणाम भनेको इरानमाथिको घेराबन्दी हट्नु र इजरायलमाथि पुनः घेराबन्दी सुरु हुनु हुन सक्छ, सायद सन् १९९१ भन्दा अघिको युगमा फर्किए जस्तै, जतिबेला इजरायल क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा एक्लो परेको थियो।" नयाँ दिल्लीको इजरायलसँग बढ्दो सम्बन्धलाई सङ्केत गर्दै उनले थपे, "यस सन्दर्भमा, इजरायलसँगको गठबन्धनमा भारतको लगानी पनि एउटा हार्ने दाउजस्तो देखिन्छ।"

इरानले अहिले क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थालाई नयाँ स्वरूप दिइरहेको र अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्तामा संलग्न भइरहेको अवस्थामा, पश्चिम एसियाको नक्सा बदल्ने नेतान्याहुको ठूलो प्रयास प्रत्युत्पादक सावित भएको देखिन्छ।

इजरायल विश्व मञ्चमा झन्-झन् एक्लो बन्दै गएको छ। अमेरिकाविना, सुरक्षा र भूराजनीतिक परिणामहरूलाई आफ्नो अनुकूल बनाउने उसको क्षमता सीमित छ। इजरायलका धेरैजसोले अमेरिका-इरान सम्झौतालाई एउटा ठूलो रणनीतिक धक्काका रूपमा हेरेका छन्। इजरायली पत्रकार तथा लेखक गिडियोन लेभीले द हिन्दू लाई भने, "इजरायल यो युद्धका लागि पछुताउनेछ, किनकि यसबाट केही पनि हासिल भएन र इजरायलले ट्रम्पको साथ पनि गुमायो। इजरायलले अब यो पाठ सिक्नुपर्छ कि सबै कुरा बलको आधारमा मात्र हासिल गर्न सकिँदैन, तर दुर्भाग्यवश इजरायलले यो पाठ सिक्ने छैन।"

यतिबेला, नेतान्याहुको ध्यान आफूसँग भएको ट्रम्प कार्ड— लेबनानमा केन्द्रित छ। जुन २६ मा, इजरायल र लेबनानले अमेरिकी मध्यस्थतामा एउटा सम्झौतामा सहमति जनाए, जसअनुसार इजरायली सेना दक्षिणी लेबनानमै रहनेछ। इरान र हिजबुल्लाहले भने लेबनानबाट इजरायली सेना पूर्ण रूपमा फिर्ता हुनुपर्ने माग गरेका छन्। समझदारी पत्रको पहिलो धाराले लेबनानको "क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ता" को सम्मान गर्न आह्वान गर्दछ। जुन इजरायली सेना फिर्ताका लागि गरिएको एक अप्रत्यक्ष माग हो। यदि इजरायल पछि हटेन भने, हिजबुल्लाहसँगको झडप जारी रहनेछ, जसको अर्थ लेबनानमा युद्धविराम असम्भव रहनेछ। तनावको असर स्ट्रेट अफ हर्मुज पनि देखिइसकेको छ, जहाँ इरानले जहाजहरू आफ्नै तोकिएको मार्गबाट मात्र जानुपर्ने अडान लिएको छ। इरानले गत हप्ता अनधिकृत मार्गबाट गइरहेको एउटा जहाजमाथि आक्रमण गर्‍यो, र त्यसको जवाफमा अमेरिकाले शनिबार इरानमाथि हमला गर्‍यो भने तेहरानले यस क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी अखडाहरूमा आक्रमण गरेर बदला लियो। तर अमेरिकी हमलाहरूले इरानलाई स्ट्रेट अफ हर्मुजमाथि भर्खरै कायम गरेको आफ्नो नयाँ नियन्त्रण छोड्न बाध्य पार्ने सम्भावना देखिँदैन।

इरानी प्राध्यापक इजादीले भने, "अमेरिका र इजरायलले युद्ध अन्त्य गरेका हुन् कि यो केवल एउटा अल्पविराममात्र हो, त्यो हेर्न हामीले पर्खिनुपर्छ। इरान यी आक्रमणहरू रोकियोस्, आफ्नो रोक्का रकम फिर्ता मिलोस्, प्रतिबन्धहरू हटाइयोस् र हर्मुजमाथिको आफ्नो अधिकारलाई स्वीकार गरियोस् भन्ने चाहन्छ। यो स्ट्रेट अफ हर्मुज इरानको क्षेत्र र यसको सन्निकट समुद्री क्षेत्र भित्र पर्दछ। यी हाम्रा 'लक्ष्मण रेखा' हुन्।" उनले थपे, "अमेरिकाले कि त यी व्यावहारिक मागहरू स्वीकार गर्न सक्छ, कि त फेरि युद्ध सुरु गर्न सक्छ। यो उनीहरूले नै रोज्नुपर्ने निर्णय हो।"