देङले कसरी साम्राज्य बनाए र गोर्भाचोभले कसरी महाशक्ति गुमाए ?

२०औँ शताब्दीको मध्यसम्म, जनवादी गणतन्त्र चीन र सोभियत संघ (USSR) वैचारिक रूपमा जुम्ल्याहा जस्तै थिए। दुवै एउटै कठोर मार्क्सवादी-लेनिनवादी साँचोमा ढलिएका थिए। दुवै मुलुकमा विशाल 'कमान्ड इकोनोमी' (राज्य नियन्त्रित अर्थतन्त्र) थियो, जहाँ सरकारले प्रत्येक पाउरोटीको मूल्य र प्रत्येक स्टिल मिलको उत्पादन निर्धारण गर्थ्यो। दुवै देशमा अत्यन्त केन्द्रीकृत पार्टीहरूको शासन थियो, जसले सार्वजनिक जीवनमा पूर्ण नियन्त्रण राखेको थियो।

तर १९७० को दशकको उत्तरार्ध र १९८० को दशकको मध्यसम्म आइपुग्दा, यी दुवै साम्राज्य धरमराए। उनीहरूले एक साझा र अस्तित्वगत संकटको सामना गरे: प्रणालीगत स्थिरता, कर्मचारीतन्त्रको चरम अकर्मण्यता, र अभावबाट थकित जनता। सन् १९७८ मा देङ सियाओपिङले विभाजित चीनको बागडोर सम्हाले र १९८५ मा मिखाइल गोर्भाचोभले पतनउन्मुख सोभियत संघको नेतृत्व लिए, उनीहरूका सामु लगभग उस्तै विकल्पहरू थिए। दुवैले कि त आधुनिकीकरण गर्नुपर्ने थियो, कि त पूर्ण पतनको जोखिम मोल्नुपर्ने थियो।

तर आज, इतिहासले देङ सियाओपिङलाई आर्थिक चमत्कारका प्रमुख सूत्रधारका रूपमा सम्झन्छ– जसले ८० करोड मानिसलाई गरिबीबाट मुक्त गरे र विश्व महाशक्तिको आधार तयार पारे। यसको विपरीत, गोर्भाचोभलाई एक यस्तो कप्तानका रूपमा सम्झिइन्छ जसले गल्तीले आफ्नो जहाज डुबाए र एक महाशक्तिलाई पूर्ण विघटन र आर्थिक बर्बादीतर्फ धकेलिदिए।

 सुरुवाती अवस्थालाई मात्र हेर्ने हो भने, गोर्भाचोभ सफल हुनुपर्ने थियो।

सोभियत संघ शिक्षित र अत्यधिक सहरी जनसंख्या, विश्वस्तरीय वैज्ञानिक र विशाल आणविक हतियार भएको औद्योगिक महाशक्ति थियो। १९७८ को चीन चाहिँ अत्यन्त गरिब, अधिकांशतः निरक्षर र 'सांस्कृतिक क्रान्ति' को घाउले थलिएको कृषिप्रधान समाज थियो। गोर्भाचोभसँग विकसित राज्यको आधारभूत कच्चा पदार्थ थियो; देङसँग एउटा भाँचिएको र किसानप्रधान अर्थतन्त्र थियो।

उनीहरूको विरासतमा देखिएको यो भिन्नताको कारण पूर्णतः सुधारको क्रम (sequencing) थियो, जसलाई तीन मुख्य आधारमा बुझ्न सकिन्छ:

१. रणनीति: सुधारको क्रम (Order of Operations)

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भिन्नता यो थियो कि प्रत्येक नेताले राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तनलाई कसरी अघि बढाए।

देङको ‘आर्थिक पहिलो’ मोडेल:

देङले बुझेका थिए कि चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको वैधता आर्थिक प्रदर्शनसँग जोडिएको छ। उनले आर्थिक उदारीकरणलाई आक्रामक रूपमा अघि बढाउँदै राजनीतिक नियन्त्रणलाई भने कसिलो बनाए। उनको दर्शन व्यावहारिक थियो: "बिरालो कालो होस् वा सेतो, त्यसले मुसा मार्छ भने त्यो राम्रो हो।" राजनीतिक जगलाई मजबुत राखेर उनले एउटा यस्तो स्थिर वातावरण बनाए जहाँ राज्यलाई अस्थिर नबनाइकन बजारका कट्टरपन्थी प्रयोगहरू गर्न सकिन्थ्यो।

गोर्भाचोभको ‘राजनीतिक पहिलो’ मोडेल:

गोर्भाचोभलाई लाग्थ्यो कि सोभियत आर्थिक कर्मचारीतन्त्र (Apparat) सुधारका लागि निकै जिद्दी छ। कर्मचारीतन्त्रको अवरोध तोड्न उनले 'पेरेस्त्रोइका' (आर्थिक पुनर्संरचना) भन्दा पहिले 'ग्लासनोस्त' (राजनीतिक खुलापन र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता) सुरु गरे। उनले राजनीतिक ढोका खोलिदिए, यो सोचेर कि सार्वजनिक आलोचनाले आर्थिक दक्षता बढाउनेछ। तर त्यसले वर्षौंदेखि दबिएका राष्ट्रवादी, जातीय र राजनीतिक असन्तुष्टिहरूलाई विस्फोट गरायो, जसले कुनै पनि अर्थपूर्ण आर्थिक सुधार सुरु हुनुभन्दा अगाडि नै सरकारलाई अपांग बनाइदियो।

२. परीक्षण स्थल: कृषि बनाम सहरी उद्योग

अर्थतन्त्रको संरचना फरक भएकाले सुधारको सुरुआती बिन्दुले उल्टो नतिजा दियो।

चीनको आधारभूत कृषि:

 चीनको ८०% जनसंख्या ग्रामीण भएकाले देङले तल्लो तहबाट काम थाले। उनले सामूहिक खेती तोडे र 'घरायसी जिम्मेवारी प्रणाली' ल्याए, जसले किसानहरूलाई बढी भएको बाली खुला बजारमा बेच्न दियो। यसले तत्काल खाद्यान्नको बचत गरायो, बहुसंख्यक जनसंख्यालाई गरिबीबाट निकाल्यो र यस्तो पूँजी तथा अतिरिक्त श्रम शक्ति जन्मायो जसले सहरी औद्योगीकरणलाई इन्धन दियो।

सोभियत औद्योगिक चक्रव्यूह:

सोभियत संघ अति-सहरीकृत समाज थियो, जहाँ विशाल सैन्य-औद्योगिक परिसरहरूको प्रभुत्व थियो। गोर्भाचोभले सजिलै सामूहिक खेती तोड्न सकेनन्; उनले विशाल सरकारी कारखानाहरूलाई सुधार्नुपर्ने थियो। जब उनले कारखानाहरूलाई बढी स्वायत्तता दिने कानुन ल्याए, बजार मूल्यको संरचना नभएका कारण प्रबन्धकहरूले आफ्नो फाइदाका लागि उत्पादनमा हेरफेर गरे, जसले गर्दा साबुन र पाउरोटी जस्ता अत्यावश्यक वस्तुको चरम अभाव भयो।

३. बजार संक्रमण: ‘डुअल-ट्र्याक’ प्रणाली बनाम ‘कोल्ड टर्की’ (झट्का) सुधार

राज्य-निर्धारित मूल्यबाट बजार मूल्यतर्फको संक्रमणलाई उनीहरूले कसरी व्यवस्थापन गरे भन्ने कुराले उनीहरूको दैनिक स्थिरतालाई निर्धारण गर्यो।

देङको ‘डुअल-ट्र्याक’ प्रणाली:

चीनले रातारात योजनाबद्ध अर्थतन्त्र छोडेन। उनीहरूले मूल्य निर्धारणको ‘दोहोरो ट्र्याक’ अपनाए। सरकारी उद्यमहरूले सरकारका लागि निश्चित मूल्यमा तोकिएको कोटा उत्पादन गर्नुपर्थ्यो, तर त्यसभन्दा बढी उत्पादन भएको खण्डमा उनीहरूले खुला बजारमा बजार मूल्यमै बेच्न पाउँथे। यसले बजारमा हलचल र आपूर्ति शृङ्खला नबिगारी नवप्रवर्तन र अतिरिक्त उत्पादनलाई प्रोत्साहित गर्यो।

गोर्भाचोभको मूल्य जाल:

गोर्भाचोभले यस्तो अधुरो प्रयास गरे जसले उल्टो नतिजा दियो। उनले सरकारी उद्यमहरूलाई आफ्ना उत्पादन लक्ष्य आफैं तोक्न दिए, तर खुद्रा मूल्यलाई चाहिँ राज्यद्वारा नियन्त्रित र कम राखे। यसले आपूर्ति शृङ्खला तोडिदियो। कारखानाहरूले कम नाफा हुने अत्यावश्यक वस्तुको उत्पादन पूर्णतः बन्द गरिदिए, जसले गर्दा जम्माखोरी, चरम मुद्रास्फीति भयो र सोभियत पाउरोटीका लागि घण्टौं लाइन लाग्ने अवस्था सिर्जना भयो, जसले जनताको उनको नेतृत्वप्रतिको विश्वास समाप्त पारिदियो।

देङ सियाओपिङ एक कुशल इन्जिनियर जस्तै थिए– उनले समस्याहरूलाई छुट्याए, एउटा स्थिर प्रयोगशाला (राजनीतिक नियन्त्रण) कायम राखे, र बजारको गतिशीलतालाई स्थानीय रूपमा परीक्षण गरे। अर्कोतर्फ गोर्भाचोभ, आदर्शवादी सोचबाट प्रेरित भएर, रासायनिक प्रतिक्रिया भइरहेकै बेला प्रयोगशालाको भित्ता नै भत्काइदिए– परिणामस्वरूप अर्थतन्त्रले विकास गर्ने तरिका सिक्नु अगावै राज्य आफैं चकनाचुर भयो।

तुङ्चम्माको फेसबुक पेजबाट अनुदित

(नोट: यस लेखमा उल्लिखित कतिपय कुराहरु अतिशयोक्ति रहे पनि आधारभूत रुपमा यसले उठाएका सवालहरु मननीय देखिएकोले हामीले प्रकाशित गरेका छौै । –दायित्वबोध)