खतरनाक हुन्छ भिटामिन डीको कमी

प्राकृतिक प्रकाशमा प्रचुर मात्रामा उपलब्ध हुन्छ भिटामिन डी । तर  आधुनिक जीवनशैली र खानपानका गलत अभ्यासका कारण भिटामिन डीको कमी एक विश्वव्यापी स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। ‘सनसाइन भिटामिन’ अर्थात् सूर्यको प्रकाशबाट प्राप्त हुने भिटामिनका रूपमा परिचित यो पोषक तत्व हाम्रो शरीरको समग्र स्वास्थ्यका लागि अपरिहार्य छ। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार भिटामिन डी केवल एउटा भिटामिन मात्र नभएर शरीरमा हर्मोनजस्तै काम गर्ने एक महत्त्वपूर्ण तत्त्व हो । यसले हाडजोर्नीको मजबुतीदेखि लिएर प्रतिरक्षा प्रणाली (इम्युन सिस्टम) सम्मलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। हालैका अनुसन्धानहरूले भिटामिन डीको कमीलाई केवल हाडको समस्यासँग मात्र होइन, बरु मुटुरोग, क्यान्सर, मधुमेह र मानसिक स्वास्थ्यसँग समेत जोडेर हेर्न थालेका छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार भिटामिन डीको कमीलाई विश्वव्यापी स्वास्थ्य समस्या मानिएको छ । त्यसको समयमै पहिचान र उपचार नहुँदा गम्भीर दीर्घरोगहरू निम्तिन सक्छन्।

शरीरमा भिटामिन डीको मुख्य काम भनेको आन्द्राबाट क्याल्सियमको अवशोषणलाई बढाउनु हो। शरीरमा यो भिटामिनको मात्रा पर्याप्त छैन भने, हामीले जतिसुकै क्याल्सियमयुक्त आहार खाए पनि शरीरले त्यसलाई ग्रहण गर्न सक्दैन। यसको अभावमा शरीरले हाडबाटै क्याल्सियम तान्न सुरु गर्छ, जसले कालान्तरमा हाड कमजोर हुने वा अस्टियोपोरोसिसजस्ता समस्या निम्त्याउँछ। विशेषगरी उमेर ढल्दै गएका व्यक्तिहरू, गर्भवती महिला र बालबालिकामा यसको कमीले धेरै असर पुर्‍याउँछ। अस्टियोपोरोसिसका कारण वृद्धवृद्धाहरूमा हाड भाँचिने जोखिम उच्च हुन्छ भने बालबालिकामा हड्डी बाङ्गो हुने 'रिकेट्स'को समस्या देखिन सक्छ। स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार भिटामिन डीले क्याल्सियमको सन्तुलन मात्र मिलाउँदैन, यसले कोषिकाको वृद्धि, स्नायु प्रणालीको कार्यप्रणाली र शरीरमा हुने सुन्निने वा दुख्ने प्रक्रिया (इन्फ्लामेसन) लाई नियन्त्रण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ।

भिटामिन डीको कमीका कारण हुने मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू, विशेष गरी डिप्रेसनलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले गम्भीरताका साथ लिएको छ। मस्तिष्कको त्यो भाग जसले मुड र भावनालाई नियन्त्रण गर्छ, त्यहाँ भिटामिन डीका रिसेप्टरहरू हुन्छन्। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि शरीरमा भिटामिन डीको स्तर कम हुँदा व्यक्तिमा उदासीपन, चिडचिडापन र 'सिजनल एफेक्टिभ डिसअर्डर' जस्ता समस्याहरू बढ्न सक्छन्। यसबाहेक, भिटामिन डीले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई पनि बलियो बनाउँछ। हालैका केही अध्ययनहरूले भिटामिन डीको उच्च स्तरले श्वासप्रश्वास सम्बन्धी सङ्क्रमण र इन्फ्लुएन्जाविरुद्ध लड्न शरीरलाई सक्षम बनाउने तथ्य उजागर गरेका छन्। तसर्थ, यो भिटामिनको कमी हुनु भनेको शरीरको प्रतिरक्षा संयन्त्र कमजोर हुनुसरह हो। मुटुको स्वास्थ्यको सन्दर्भमा पनि भिटामिन डीको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। उच्च रक्तचाप र धमनी सम्बन्धी रोगहरूको जोखिमलाई कम गर्न यो भिटामिनको सन्तुलित मात्राले मद्दत गर्दछ। यद्यपि, भिटामिन डीको कमी आफैंमा सबै रोगको कारण नभए पनि, यसले अन्य स्वास्थ्य समस्याहरू बढाउन उत्प्रेरकको भूमिका खेल्छ।

भिटामिन डीको कमीको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यसका लक्षणहरू स्पष्ट नहुनु हो। धेरै व्यक्तिहरूमा यो भिटामिनको कमी भए पनि लामो समयसम्म कुनै पनि बाह्य लक्षण देखिँदैन। यही कारणले गर्दा यसलाई 'साइलेन्ट एपिडेमिक' पनि भनिन्छ। तर, शरीरले केही सूक्ष्म सङ्केतहरू भने दिइरहेको हुन्छ। लगातार थकाइ लाग्नु, शरीरका मांसपेशीहरू दुख्नु, हाडजोर्नी दुख्नु र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटेका कारण बारम्बार बिरामी पर्नु यसका मुख्य सङ्केतहरू हुन्। साथै, चोटपटक लाग्दा घाउ निको हुन लामो समय लाग्नु, कपाल झर्नु र ढाड दुख्ने समस्या रहिरहनु पनि भिटामिन डीको कमीको लक्षण हुन सक्छन्। यी लक्षणहरू अन्य सामान्य समस्याहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुने भएकाले धेरै मानिसहरूले यसलाई बेवास्ता गर्छन्। त्यसैले, स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू भिटामिन डीको अवस्था जाँच्नका लागि रगतको परीक्षण (Serum 25-hydroxyvitamin D test) लाई नै सबैभन्दा भरपर्दो विधि मान्छन्। यदि तपाईंलाई यस्ता लक्षणहरू महसुस भइरहेका छन् भने, चिकित्सकको सल्लाहमा रगत जाँच गर्नु स्वास्थ्यको दृष्टिले बुद्धिमानी हुन्छ।

भिटामिन डी प्राप्त गर्ने सबैभन्दा सजिलो र प्राकृतिक स्रोत सूर्यको प्रकाश नै हो। जब हाम्रो छाला सीधै सूर्यको अल्ट्राभायोलेट बी (UVB) किरणको सम्पर्कमा आउँछ, शरीरले कोलेस्ट्रोलको मद्दतले आफैं भिटामिन डी उत्पादन गर्न थाल्छ। तर, यसका लागि सावधानी आवश्यक छ। दिनभर घाममा बस्नु आवश्यक छैन। विशेषज्ञहरूका अनुसार बिहान १० बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्मको घाममा हप्तामा दुईदेखि तीन पटक, १० देखि १५ मिनेटसम्म हात र खुट्टाको छाला घाममा पर्ने गरी बस्नु भिटामिन डीको लागि पर्याप्त हुन्छ। तर, प्रदूषण, छालाको रङ्ग, उमेर र बस्ने ठाउँको अक्षांशले पनि भिटामिन डी उत्पादनको दरलाई फरक पार्छ। धेरै प्रदूषण भएको ठाउँ वा बादल लागेको समयमा सूर्यको किरण छालासम्म पुग्न सक्दैन, जसले गर्दा भिटामिन डीको संश्लेषण कम हुन्छ। साथै, अत्यधिक सनस्क्रीनको प्रयोगले पनि छालामा भिटामिन डी बन्ने प्रक्रियालाई रोक्छ। तसर्थ, घाममा बस्दा पनि सन्तुलन अपनाउनु आवश्यक छ।

घामका अतिरिक्त भिटामिन डीका लागि खानपानमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। यद्यपि, धेरैजसो प्राकृतिक खाद्य पदार्थहरूमा भिटामिन डीको मात्रा निकै न्यून हुन्छ। तैपनि, चिल्लोयुक्त माछा (जस्तै सालमन, टुना, म्याकरेल), कलेजो, अण्डाको पहेँलो भाग र केही प्रकारका च्याउहरू भिटामिन डीका राम्रा स्रोत हुन्। शाकाहारीहरूका लागि यो चुनौती हुन सक्छ, त्यसैले उनीहरूले भिटामिन डी 'फोर्टिफाइड' गरिएको दूध, दही, सुन्तलाको रस र सीरियल्सजस्ता खानेकुराहरू रोज्न सक्छन्। प्राकृतिक आहारबाट मात्र दैनिक आवश्यक पर्ने भिटामिन डी प्राप्त गर्न कठिन हुने भएकाले, कतिपय अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहमा सप्लिमेन्ट्सको सेवन गर्नुपर्ने हुन्छ। विशेष गरी सूर्यको प्रकाश कम पाइने क्षेत्रमा बस्ने वा घरभित्रै धेरै समय बिताउने व्यक्तिहरूका लागि सप्लिमेन्ट्स निकै प्रभावकारी हुन्छन्। तर, भिटामिन डीको जथाभावी सेवन भने हानिकारक हुन सक्छ। भिटामिन डी 'फ्याट सोलुबल' भिटामिन भएकाले यो शरीरको बोसोमा जम्मा हुन्छ र यसको अत्यधिक मात्राले रगतमा क्याल्सियमको तह बढाएर मिर्गौला र मुटुलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले, कुनै पनि सप्लिमेन्ट सुरु गर्नुअघि रगत जाँच गरी चिकित्सकको सिफारिस लिनु अनिवार्य छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, भिटामिन डी स्वास्थ्यको आधारभूत जग हो। व्यस्त जीवनशैली र प्रविधितर्फको बढ्दो झुकावले हामीलाई घामको स्पर्शबाट टाढा लैजाँदै छ, जसको नकारात्मक असर हाम्रो दीर्घकालीन स्वास्थ्यमा परिरहेको छ। साना-साना जीवनशैलीका परिवर्तनहरू जस्तैः दिनको केही समय बाहिर निस्कने, पोषणयुक्त खानपानमा जोड दिने र आफ्नो स्वास्थ्यको अवस्थाबारे सचेत हुने बानीले मात्र पनि भिटामिन डीको कमीबाट जोगिन सकिन्छ। स्वास्थ्य भनेको केवल रोग नलाग्नु मात्र होइन, बरु शरीरका सबै अङ्गहरूले सही रूपमा कार्य गर्नु हो। आफ्नो शरीरले दिने सङ्केतहरूलाई समयमै चिन्नुहोस् र आवश्यकता परेको खण्डमा स्वास्थ्य परीक्षण गर्न हिचकिचाउनुहोस्। सूर्यको प्रकाशले दिने यो निःशुल्क र अमूल्य उपहारलाई सही सदुपयोग गरेर हामी धेरै प्रकारका जटिल रोगहरूको जोखिमबाट बच्न सक्छौँ। स्वस्थ जीवनका लागि भिटामिन डीको सन्तुलित मात्रा कायम राख्नु आजको आवश्यकता हो।