पश्चिम एशियामा बढ्दो तनाव: इरान-अमेरिका मुठभेड र क्षेत्रीय अस्थिरताको जोखिम

तस्विर: nypost.com

पश्चिम एशियाको भू-राजनीतिक परिदृश्य फेरि निकै संवेदनशील र विस्फोटक मोडमा उभिएको छ। केही समयअघि मात्रै अमेरिकी सेनाको 'सेन्ट्रल कमाण्ड' (CENTCOM) ले इरानको केसम (Qeshm) टापुमा गरेको हवाई आक्रमणले यस क्षेत्रमा जारी तनावलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ। यो घटनाक्रमले के स्पष्ट पारेको छ भने, पश्चिम एशियामा जारी द्वन्द्व अब कुनै सीमित भूगोल वा दुई देशबीचको विवादमा मात्र सीमित छैन; यसले कुवेत र बहराइनसम्मका छिमेकी मुलुकहरूलाई आफ्नो लपेटमा लिइसकेको  छ।

अमेरिकी सेनाले केसम टापुमा गरेको प्रहारलाई 'आत्मरक्षात्मक' कदमका रूपमा व्याख्या गरेको छ। सेन्ट्रल कमाण्डका अनुसार, इरानले आफ्ना क्षेप्यास्त्र र ड्रोनमार्फत नागरिक जहाजहरूका साथै कुवेत र बहराइनजस्ता क्षेत्रीय सहयोगी राष्ट्रहरूलाई लक्षित गरेको थियो। सोही प्रयासलाई विफल पार्न र सम्भावित ठूलो मानवीय क्षति रोक्न अमेरिकी बलले उक्त आक्रमण गरेको बताइएको छ।

इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले केसम टापुको आसपासमा विस्फोटका आवाजहरू सुनिएको पुष्टि गरेपछि यो घटना सार्वजनिक भएको हो। एकातर्फ इरानले आफ्नो सार्वभौमसत्तामाथि प्रहार भएको भन्दै कडा प्रतिक्रिया दिइरहेको छ भने अर्कोतर्फ अमेरिकाले आफ्ना क्षेत्रीय साझेदारहरूको सुरक्षाका लागि तयार रहेको देखाएको छ। यो घटनाले सन् २०२६ को सुरुवाती महिनादेखि नै अस्थिर बनेको पश्चिम एशियाको सुरक्षा संरचना थप कमजोर भएको देखाउँछ।

यस द्वन्द्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो कूटनीतिक संवादको प्रयास हो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँगको वार्ता रोकिएको भन्ने अफवाहलाई ठाडै अस्वीकार गरेका छन्। उनले दुई देशबीच निरन्तर संवाद भइरहेको दाबी गर्दै द्वन्द्व अन्त्यका लागि कूटनीतिक बाटो खुला रहेको सन्देश दिएका छन्।

तर, यथार्थ अलि फरक देखिन्छ। एकातिर राष्ट्रपति ट्रम्प वार्ताको कुरा गरिरहेका छन् भने अर्कोतिर सोही क्षेत्रमा सैन्य गतिविधिहरू तीव्र गतिमा बढिरहेका छन्। कूटनीतिक वार्ता र सैन्य प्रहारका यी विपरित घटनाक्रमहरूले के संकेत गर्छन् भने, क्षेत्रीय शक्तिहरूबीचको विश्वासको संकट यति गहिरो छ कि कुनै पनि वार्ताले तत्काल सकारात्मक नतिजा दिने छाँटकाँट देखिँदैन। इरान र अमेरिकाबीचको यो 'अघोषित युद्ध' ले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा जटिलता थपेको छ।

लेबनानमा जारी मानवीय संकट

क्षेत्रीय तनावको अर्को प्रमुख केन्द्र लेबनान बनेको छ। इजरायलको बमबारी अभियान दक्षिणी लेबनानमा जारी छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले केही दिनअघि मात्रै इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले बेरुतको दक्षिणी उपनगरमा गरिने योजनाबद्ध आक्रमण रोक्न सहमति जनाएको बताएका थिए। तर, सो आश्वासनको भोलिपल्टै इजरायलको भीषण बमबारीले त्यो दाबीलाई फिक्का पारिदिएको छ।

लेबनानको स्वास्थ्य मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको तथ्यांक अत्यन्तै भयावह छ। मार्च २ देखि यता इजरायली आक्रमणमा कम्तीमा ३,४६८ जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन् भने १०,५७७ भन्दा बढी व्यक्ति घाइते भएका छन्। यो तथ्यांकले युद्धको विभत्सता र सर्वसाधारणमाथि परिरहेको प्रत्यक्ष प्रहारलाई झल्काउँछ। इजरायलको सुरक्षा दाबी र लेबनानको नागरिक क्षतिबीचको सन्तुलन मिलाउन अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय पूर्णतः असफल देखिएको छ।

क्षेत्रीय प्रभाव र सुरक्षा चुनौति

इरानले कुवेत र बहराइनजस्ता राष्ट्रहरूलाई लक्षित गर्नुको अन्तर्य इरानविरुद्ध अमेरिकालाई आफ्नो भूमि उपयोग गर्ने कुनै पनि राष्ट्र इरानको प्रहारको केन्द्र बन्नेछ भन्ने सन्देश दिनु पनि हो । यसले इरान आफ्नो सार्वभौमिकताको रक्षा गर्न र अमेरिकालाई प्रतिकार गर्न जस्तोसुकै हदसम्म जान तयार छ भन्ने देखाउँछ। कुवेतको रक्षा प्रणालीले ड्रोन र क्षेप्यास्त्रहरूलाई विफल पारेको र बहराइनमा चेतावनीका साइरनहरू बजेको खबरले ती देशका नागरिकहरूमा कति ठूलो त्रास छ भन्ने सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ।

यो अवस्थाले तेल आपूर्ति शृंखलामा असर पार्ने र विश्व अर्थतन्त्रलाई नै अस्थिर बनाउने जोखिम बढाएको छ। स्ट्रेट अफ हर्मुज र आसपासका समुद्री मार्गहरूमा देखिएको सुरक्षा खतराले वैश्विक व्यापारमा ठूलो चुनौती थपेको छ। यो द्वन्द्व थप फैलिएमा यसले कुनै एउटा मुलुकलाई मात्र नभई सम्पूर्ण विश्वलाई नै आर्थिक र सुरक्षा संकटमा धकेल्ने निश्चित छ।

शान्तिको बाटो कि विनासको चक्र?

अहिलेको परिस्थिति हेर्दा, पश्चिम एशिया फेरि एकपटक ठूलो युद्धको संघारमा फर्किएको जस्तो भान हुन्छ। राष्ट्रपति ट्रम्पको वार्ताको दाबी र धरातलीय यथार्थबीच ठूलो खाडल छ। इरानको आक्रामक अडान, इजरायलको सैन्य अभियान र अमेरिकाको 'सेल्फ-डिफेन्स' रणनीतिले पश्चिम एशियालाई शान्तितर्फ लैजानुको साटो थप विनाशको चक्रमा फसाउँदै लगेको छ।

अन्त्यमा, हतियारको प्रतिस्पर्धा र बमबारीले कहिल्यै पनि दीर्घकालीन समाधान दिँदैन। लेबनानका हजारौं निर्दोष नागरिकको रगतले बगाएको मूल्य चुकाउनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न तत्काल युद्धविराम र अर्थपूर्ण कूटनीतिक संवादको खाँचो छ। क्षेत्रीय र वैश्विक शक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थ भन्दा माथि उठेर मानवीय संवेदनालाई प्राथमिकता दिएनन् भने, यो क्षेत्र आगामी केही समयसम्म भीषण द्वन्द्वले लपेटिने निश्चित छ । भनिबस्नु पर्दैन– त्यसको मार समग्र विश्वले नै भोग्नु पर्ने निश्चित छ ।

के यो तनावले वास्तवमै ठूलो युद्धको रूप लिन्छ, वा कूटनीतिक वार्ताले कुनै निकास पाउला? यो प्रश्नको जवाफ आगामी केही दिन वा साताको घटनाक्रमले दिनेछ। तर, आजको यो जटिल अवस्थाले विश्वलाई सतर्क हुन र शान्ति स्थापनाका लागि कूटनीतिक पहलहरू तीव्र पार्न आग्रह गरिरहेको छ।