दार्शनिक जुर्गेन हेबरमासको निधन: संवाद र तर्कको एउटा युग अन्त्य

विश्व दर्शनशास्त्रका एक शिखर व्यक्तित्व जुर्गेन हेबरमासको निधन भएको छ । ९६ वर्षको उमेरमा शनिबार (१४ मार्च २०२६) जर्मनीको स्टार्नबर्गमा उनले अन्तिम सास फेरेका छन्। उनको प्रकाशक संस्था सुहरक्याम्पले यो दुःखद खबर सार्वजनिक गरेको हो।

हेबरमासको जीवन र उनको चिन्तन एउटा गहिरो सङ्घर्षबाट सुरु भएको थियो। उनी जन्मजात ओठ काटिएको (Cleft Palate) समस्या लिएर जन्मिएका थिए। बाल्यकालमा पटक-पटकको शल्यक्रिया र अरूलाई आफ्नो कुरा बुझाउन कठिन सङ्घर्ष गर्नुपरेको थियो । त्यो कठिन संङ्घर्षले नै उनलाई पछि गएर 'भाषा र सञ्चार' को ठूलो दार्शनिक बनायो। उनले सधैँ भन्ने गर्थे– ‘भाषा नै त्यो साझा आधार हो, जसका कारण हामी मानिसका रूपमा अस्तित्वमा छौँ।’ उनको मान्यता  ‘बोलेका कुरामा कतिपय कमजोरी हुन सक्छन्, तर लेखिएका शब्दले विचारलाई स्पष्ट र अमर बनाउँछन्’ भन्ने थियो ।

उनले आफ्नो ९६ वर्ष लामो जीवनमा दर्शन, समाजशास्त्र र राजनीतिलाई नयाँ दिशा दिए। विशेषगरी उनको 'थ्योरी अफ कम्युनिकेटिभ एक्सन' (सञ्चारात्मक क्रियाको सिद्धान्त) ले विश्वभरका बौद्धिक पाठकलाई सोचको नयाँ दिशा दियो । आफ्नो जीवनकालमा उनी केवल विश्वविद्यालयका कोठामा सीमित रहेनन्, बरु समसामयिक राजनीतिक मुद्दाहरूमा पनि उत्तिकै प्रखर भएर उभिए। तर्क र संवादबाटै समाजका समस्या सुल्झाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा उनले कहिल्यै सम्झौता गरेनन्।

आफ्नो लामो प्राज्ञिक यात्रामा उनले क्योटो प्राइज र इरास्मस प्राइज जस्ता विश्वका प्रतिष्ठित सम्मानहरू पनि प्राप्त गरेका थिए।

हेबरमासको निधनले विश्वको बौद्धिक जगतमा एउटा ठुलो रिक्तता छोडेको छ। मानिसलाई आपसमा कुराकानी गर्न र तर्कपूर्ण ढङ्गले बाँच्न सिकाएका मान्छे आज उनी आफैँ मौन भएका छन्। तर उनले लेखेका पुस्तक र उनले देखाएको मार्गले संसारलाई सधैँ यस क्षत्रमा नयाँ ढङ्गले सोच्न बाध्य बनाइरहनेछ।

तस्विर: https://s.rfi.fr