मुक्तिको मतलब

मानव जन्मजात स्वतन्त्र छ तर हर ठाउँमा जन्जिरमा बाँधिएको हुन्छ — रुसो

अठारौँ शताब्दीमा युरोपमा एक वैचारिक क्रान्ति भइरहेको थियो । त्यसलाई इतिहासकारहरूले 'ज्ञानोदय वा प्रबोधन' (Enlightenment) भनेका छन्। यसलाई जर्मन दार्शनिक इम्यानुएल कान्टले सबैभन्दा राम्ररी परिभाषित गरेका छन्। उनले 'प्रबोधन के हो?' भन्ने एउटा सानो तर जटिल लेख लेखेका थिए । त्यसमा उनले मानिस अझै पनि बच्चा जस्तै लड्खडाउने गरेको र उसलाई वयस्क, परिपक्व र आत्मनिर्भर हुन आवश्यक रहेको व्याख्या गरेका छन्।

यो वयस्कताका लागि प्रबुद्ध अर्थात् तर्कशील र विवेकशील हुनु आवश्यक छ। यस क्रमलाई पश्चिम युरोपका धेरै विचारकहरूले अगाडि बढाए। तिनैमध्ये एक थिए स्विट्जरल्यान्डबाट आएर फ्रान्समा बसेका रुसो। उनले पहिलो पटक ‘मानिसलाई प्रकृतिले मुक्त जन्माउँछ, तर ऊ आफैँ विभिन्न कारणले आफूलाई र अरूलाई साङ्ग्लोमा जकडिरहन्छ’ भन्ने कुरा खुला रूपमा राखे । उनको यस भनाइको आशय  मानिसले यी साङ्ग्लोहरू तोड्नुपर्छ ताकि उसले वास्तविक मुक्तिको स्वाद लिन सकोस् भन्ने थियो।

फ्रान्सेली क्रान्तिबाटै सबैभन्दा सानो कविता र सबैभन्दा ठूलो आह्वान 'इन्कलाब जिन्दाबाद' (Vive la révolution) को जन्म भयो, जुन आजसम्म मुक्तिको आकाङ्क्षाको सबैभन्दा लोकप्रिय सूत्र बनेको छ।

यही कुराबाट उद्वेलित भई फ्रान्सेलीहरूले १७८९ ई. मा मुक्तिको एउटा विस्फोट गरे। फ्रान्सेली क्रान्तिबाटै सबैभन्दा सानो कविता र सबैभन्दा ठूलो आह्वान 'इन्कलाब जिन्दाबाद' (Vive la révolution) को जन्म भयो, जुन आजसम्म मुक्तिको आकाङ्क्षाको सबैभन्दा लोकप्रिय सूत्र बनेको छ। फ्रान्सेली क्रान्तिले यही भावनालाई 'स्वतन्त्रता, समानता, भातृत्व' को रूपमा सूत्रबद्ध गरेको थियो।

मानवको मुक्ति यात्राको यो एउटा ठूलो चौतारी थियो। यो यात्रा हजारौँ वर्षअघि सुरु भएको थियो र आज पनि गन्तव्यको नजिक पुगेको देखिँदैन। यस बीचमा कैयौँ नयाँ साङ्ग्लोहरूले मानिसलाई बाँध्छन्। सबैभन्दा ठूलो कुरा के हो भने बाहिरी साङ्ग्लोहरू एक-एक गर्दै तोडिँदै छन्, तर भित्र-भित्रै धेरै सूक्ष्म साङ्ग्लोहरू बाँधिदैछन्।

हजारौँ वर्षअघि धरतीमा मानिस थिएन। जलमा बस्ने धेरै प्रकारका जीवजन्तु, जल र थल दुवैमा विचरण गर्ने जनावर, घस्रने जनावर, चराचुरुङ्गी, स्तनधारी जनावर र विभिन्न प्रकारका बाँदरहरू थिए। धरतीको समानान्तर चार खुट्टाले हिँड्ने बाँदरहरूमध्ये केहीले दुई खुट्टामा हिँड्ने जोखिम उठाए र यसरी दुई खुट्टाले हिँड्ने अर्थात् मानवको जन्म भयो।

दुई खुट्टाले हिँड्ने यो अप्राकृतिक मुद्राको सजाय स्वरूप नै होला, सायद कुनै मानिस छैन, जो कहिल्यै कम्मर र ढाडको दुखाइबाट पीडित नभएको होस्।

यो मुक्ति तर्फको पहिलो पाइला थियो, तर निकै जोखिमपूर्ण। प्रकृतिले मेरुदण्डलाई धरतीको समानान्तर बनाएको थियो, तर मानिसले त्यसलाई ठाडो पारेर आज कमर सिधा राख्ने मुद्रालाई सबैभन्दा आरामदायक मान्छ। दुई खुट्टाले हिँड्ने यो अप्राकृतिक मुद्राको सजाय स्वरूप नै होला, सायद कुनै मानिस छैन, जो कहिल्यै कम्मर र ढाडको दुखाइबाट पीडित नभएको होस्।

मानिस त बन्यो, तर त्यससँगै शरीर कमजोर र दिमाग बलियो हुन थाल्यो। बाँच्ने सङ्घर्ष जारी रहने धर्तीमा मानिस एक्लो यस्तो जीव थियो जसले प्रकृतिको धारामा बग्नुको सट्टा पौडिएर आफ्नो मनको इच्छा पूरा गर्ने चाहना राखेको थियो। बाँकी लाखौँ, करोडौँ जीवजन्तु र कीटपतङ्गहरूको प्रकृतिले पूर्ण रूपमा हेरचाह गर्छ। प्रकृतिमा सबैको पोषण र सुरक्षाको अचम्मको सन्तुलन छ। तर मानिसले त्यसको अवज्ञा गर्‍यो, त्यसैले ऊ असुरक्षित भयो। तर जहाँ अन्य प्राणीहरूको विकास रोकियो, मानिसको जारी रह्यो। उसको शरीरको एक हिस्सा, दिमागको प्रवृत्ति परिवर्तन भइरहेको थियो। त्यसमा सोच्ने-बुझ्ने क्षमता बढिरहेको थियो।

आज सभ्यता भनिने आफ्नो यात्राको क्रममा उसले धेरै देवताहरू बनाए- भुले, तर आगो सुरुदेखि आजसम्म मानवको सबैभन्दा ठूलो मित्र बनेको छ। यो यस यात्राको एउटा भुल-भुलैया पनि हो कि यस सबैभन्दा पहिलो र उपयोगी उपकरणको मानिसले विनाशकारी उपयोग पनि सिक्यो र आज त्यही विनाशको मात्र नभई नरसंहारको सबैभन्दा ठूलो हतियार बनेको छ।

मानिसले देख्यो– कहिलेकाहीँ जङ्गलमा आगो लाग्छ र डरलाग्दा जनावरहरू समेत ज्यान जोगाउन भाग्छन्। यो अचम्मको कुरा थियो, तर मानिसको वशमा थिएन। एक दिन कुनै बाँदरजस्तो स्वरुपका मानिसले ढुङ्गाहरू ठोक्किएर झिल्का निस्किएको देख्यो। त्यो झिल्का सुकेका पातहरूमा खस्यो र आगो लाग्यो। मानिस छक्क पर्यो। त्यसपछि उसले त्यो प्रयास दोहोर्‍यायो- ढुङ्गाहरू ठोक्कायो, घोट्यो र झिल्का निस्कियो। अनि मानवले आगोको भरपुर प्रयोग सुरु गर्‍यो। उसले आगोलाई देवता बनायो। आज सभ्यता भनिने आफ्नो यात्राको क्रममा उसले धेरै देवताहरू बनाए- भुले, तर आगो सुरुदेखि आजसम्म मानवको सबैभन्दा ठूलो मित्र बनेको छ। यो यस यात्राको एउटा भुल-भुलैया पनि हो कि यस सबैभन्दा पहिलो र उपयोगी उपकरणको मानिसले विनाशकारी उपयोग पनि सिक्यो र आज त्यही विनाशको मात्र नभई नरसंहारको सबैभन्दा ठूलो हतियार बनेको छ।

मानव मुक्ति यात्रामा आफ्नो दासताको पनि उपक्रम हुँदै आएको छ। सभ्यता र बर्बरताबीचको घातक द्वन्द्व विविध रूपमा आजसम्म जारी छ। हालसम्म कसैको जित भएको देखिँदैन। आशाको एउटा मात्र किरण छ। शिवले त एउटा मात्र भस्मासुर जन्माएका थिए, तर अन्त्यमा उनीहरू बाँचे। मानिसले त थाहा छैन कति भस्मासुर जन्माएका छन्! तर तिनबाट बच्ने उपाय पनि खोजिँदैछ। उनीहरूले अन्ततः आफ्नो भस्मासुर जन्माउने प्रवृत्तिमा विजय पाउनेछन्। तब मात्र संस्कृतिको सभ्यतामाथि, विवेकको प्रवृत्तिमाथि स्थायी अङ्कुश लाग्नेछ र मानव मुक्तिको चरमोत्कर्ष आउनेछ, जसमा अबसम्मका परिणात्मक परिवर्तनको सट्टा एउटा गुणात्मक परिवर्तन हुनेछ।

दुई खुट्टामा उभिन सक्दा पशुताबाट त  मुक्ति मिल्यो । तर वास्तविक अर्थमा के मिल्यो? आगोको आविष्कारले डरबाट मुक्ति मिल्यो तर साँच्चै के मिल्यो? मानवले शारीरिक पशुताबाट मुक्ति पायो, तर मानसिक र मनोवैज्ञानिक पशुता त आज पनि कायमै छ, जुन अक्सर कसैलाई दिइने गाली- 'जङ्गली', 'जनावर' आदिमा आजसम्म जारी छ। यसै गरी आगोले जनावरहरूको डरबाट मुक्ति त दियो, तर आगो बिस्तारै शत्रुता मेटाउने हतियार बन्दै गयो। आगोलाई नै हतियारमा कैद गरियो र अग्निबाणदेखि परमाणु बमसम्मको प्रयोग विजयका लागि गरिन थाल्यो।

विजयको एउटा मात्र रूप हुन्छ– आत्म-विजय। जसमा कुनै व्यक्ति पराजित हुँदैन । नत्र हरेक विजयले कसै न कसैलाई पराजित गर्छ र उसको मुक्ति खोस्छ, उसलाई बाधित गर्छ।

के यस्तो त होइन कि सभ्यताको प्रारम्भदेखि नै एकतिर मानिस मुक्ति पाउने प्रयास गरिरहेको छ भने अर्कोतिर मानिस नै मानिसका विभिन्न दासताहरूका लागि जिम्मेवार रहेको छ? यसलाई अझ राम्रोसँग बुझ्न के सही तरिका यो हुने छैन कि पहिले हामी मुक्तिको अवधारणामा विस्तारमा कुरा गरौँ?

मुक्ति एक विराट अवधारणा हो, जसको निहितार्थ धेरै सूक्ष्म छ। परम्परागत हिन्दू धर्ममा जीवनका लक्ष्यहरूलाई आदर्शको रूपमा धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष गरी स्थापित गरिएको थियो।

मुक्ति के हो? के यसलाई नकारात्मक व्याख्याद्वारा मात्र बुझ्न सकिन्छ? अर्थात् मुक्तिको अर्थ दासताका बन्धनहरूको अनुपस्थिति मात्र हो? के यसको सकारात्मक व्याख्या हुन सक्दैन?

वास्तवमा मुक्ति एक विराट अवधारणा हो, जसको निहितार्थ धेरै सूक्ष्म छ। परम्परागत हिन्दू धर्ममा जीवनका लक्ष्यहरूलाई आदर्शको रूपमा धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष गरी स्थापित गरिएको थियो। यहाँ मोक्ष एक धार्मिक लक्ष्य थियो, जसलाई  मोक्ष आवागमनबाट मुक्ति हो, अर्थात् जीवनका बन्धनहरूबाट पनि मुक्ति हो भनेर परिभाषित गरिएको थियो ।

मुक्ति धार्मिक अवधारणा मात्र होइन। यो एक 'सेक्युलर' सांसारिक अवधारणा हो, जसमा स्वतन्त्रता र इच्छाको स्वतन्त्रता (Free Will) लाई आधार मानिन्छ।

मुक्तिको सबैभन्दा प्राचीन कथा कठोपनिषदमा वर्णित छ, नचिकेता र यमको बीचको संवादको आख्यानमा। यस कथामा नचिकेता नामक वाजश्रवा ऋषिको पुत्रलाई आफ्ना प्रयासहरूबाट मुक्ति मिलेको थियो। यस मिथकमा मानिसको जिज्ञासु हुने र मुक्तिको आकाङ्क्षा राख्ने पहिलो चित्रण पाइन्छ। अर्को कथा प्रह्लादको छ, जसमा उसले पिताद्वारा थोपरिएका बन्धनहरूलाई अस्वीकार गर्छ। यहाँ पनि बन्धन र नियतिबाट मुक्तिको कुरा थियो, तर मुक्ति धार्मिक अवधारणा मात्र होइन। यो एक 'सेक्युलर' सांसारिक अवधारणा हो, जसमा स्वतन्त्रता र इच्छाको स्वतन्त्रता (Free Will) लाई आधार मानिन्छ। यसका लागि राजनीतिक स्वतन्त्रता, आर्थिक स्वतन्त्रता, सामाजिक स्वतन्त्रता आदिलाई अनिवार्य पूर्वशर्त मान्नुपर्छ। यो स्वतन्त्रतालाई बौद्धिक स्वतन्त्रता, अकादमिक स्वतन्त्रता, नैतिक स्वतन्त्रताका सन्दर्भमा पनि बुझ्नुपर्छ।

व्यावहारिक जीवनमा गरिबी, भोक, बिरामी, पीडा, तनाव, ऋण, हिंसा, युद्ध आदिबाट स्वतन्त्रता बिना संविधान-प्राप्त स्वतन्त्रताहरूको कुनै अर्थ रहँदैन।

यहाँ यस कुरामा उपयुक्त जोड दिने आवश्यकता छ–  बाहिरबाट कुनै पनि प्रकारको बन्धन र अङ्कुशको गैरमौजूदगीमा, अर्थात् बाहिरबाट हर प्रकारको मुक्तिको बाबजुद व्यक्तिको मनीषा मुक्त छैन भने त्यो चरितार्थ हुन सक्दैन। यसै प्रकार मुक्त मानसको व्यक्ति पनि बाहिरका बन्धनका कारण वास्तवमा मुक्त हुन सक्दैन। यसरी वास्तवमा बाहिरी र आन्तरिक बन्धनहरूबाट मुक्ति, मुक्तिका लागि अनिवार्य स्थिति हो भन्ने कुरा तय छ । तर बन्धनहरूको अनुपस्थिति नै मुक्ति हो भने, त्यो त एक शून्यको स्थिति हुनेछ। अर्थात् त्यो अनुपस्थितिमा स्थित के हो? स्थित हुनुपर्छ यस्तो अपरिग्रह, यस्तो निर्लिप्तता, यस्तो विदग्धता, जसका कारण कुनै पनि प्रकारको बन्धन प्रभावकारी नै हुन नसकोस्।

जे होस्, हामी यस दार्शनिक विमर्शमा नपरी मानव मुक्तिको कथामा मुख्यत: बन्धनहरूबाट मुक्तिको प्रयासहरूको नै चर्चा गरौँ।

हामीले देख्यौँ कि आगोले एक हदसम्म सुरक्षा त दियो, तर चिसो-तूफान-भोजनको अनुपलब्धता आदिबाट असुरक्षा बनी नै रहन्थ्यो। यसको हल खोज्ने उपक्रममा मानिसले 'घर' र 'कृषि' को आविष्कार गर्‍यो। यी दुवै आविष्कारमा नारीको भूमिका निर्णयक रहेको हुनुपर्छ। मानव जातिको प्रजनन प्रक्रिया र शिशु-पोषण जति जटिल छ, त्यसका कारण नारीका लागि कुनै स्थानमा, केही दिनको लागि सही, स्थायी निवास अपरिहार्य रहेको हुनुपर्छ। यस क्रममा एउटा घरले एक प्रकारको स्थायित्व त दिन्छ नै।

घर, परिवार र सम्पत्तिको अस्तित्वमा आउनासाथ राग-द्वेषको जन्म स्वाभाविक भयो होला। त्यसपछि त व्यक्तिको सुरक्षामा सामुदायिक सुरक्षाको बृहत्तर समस्या पैदा भयो होला।

पशुपालन र कृषिले भोजनको अनिवार्यता र तज्जनित असुरक्षाबाट केही राहत त दियो। तर घर, खेत र पाल्तु पशुहरू अर्थात् सम्पत्तिको सुरक्षा एक समस्या बन्यो होला। यसै क्रममा सङ्गठनहरू र संस्थाहरूको बीउ परेको हुनुपर्छ। होइन र? घर, परिवार र सम्पत्तिको अस्तित्वमा आउनासाथ राग-द्वेषको जन्म स्वाभाविक भयो होला। त्यसपछि त व्यक्तिको सुरक्षामा सामुदायिक सुरक्षाको बृहत्तर समस्या पैदा भयो होला। यस्तोमा कबिला अनि राज्य जस्ता संस्थाको विकास हुनु बुझ्न सकिन्छ। तर जब कैयौँ कबिला र कैयौँ राज्य बने होलान्, तब तिनको सुरक्षा पनि समस्या बन्यो होला। होइन र?

शरीरको अपर्याप्तताबाट मुक्तिको प्रयासमा मानिसले तरह-तरहका उपकरण बनाउन सुरु गर्‍यो होला। अब किनभने तिनलाई धरती, वनस्पति, चट्टानहरू आदि उपलब्ध थिए, तिनैको मद्दतले उपकरण बन्न थाले। सबैभन्दा बढी ढुङ्गाको प्रयोग भयो, त्यसैले मानव विकासको एक धेरै ठूलो काललाई 'पाषाण काल' भनिन्छ। उपकरण र हतियारले हातको क्षमता बढायो। त्यसपछि त यस क्रममा तामा र फलामको आविष्कार भयो र उपकरण राम्रो हुँदै गए।

यसै गरी चीजहरूलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लैजाने क्रममा शरीरको अपर्याप्तताबाट मुक्ति पाउने क्रममा केही पाल्तु जनावर भारी बोक्ने काममा प्रयोग हुन थाले । यसैले हात्ती जस्ता विशाल र ऊँट जस्ता बेढङ्गा जनावरलाई पनि लद्दू बनाएर छाडे।

दोस्रो, गुड्कँदा गति पैदा भएको देखेर मानवले पाङ्ग्राको आविष्कार गर्‍यो र त्यसपछि तरह-तरहका गाडीहरू बन्न थाले। पाङ्ग्राका नयाँ-नयाँ रूप बन्दै गए, जस्तै कुम्हारको चक्र र यन्त्रीकरणमा पाङ्ग्राको धारणा निर्णायक भयो।

मानिसका हातको शक्ति सीमित थियो। त्यसपछि गोरु र घोडाको शक्ति प्रयोग हुन थाल्यो। आज पनि 'हर्स पावर' बल नाप्ने एकाइ बनेको छ।

मानिस आफ्नो बढ्दो आवश्यकता र त्यसलाई पूरा गर्नका लागि बढी ऊर्जाको दास बन्न पुग्यो। चुम्बकत्व, बिजुली र अन्ततः सौर्य ऊर्जा, पवन ऊर्जा आदिलाई नाघ्दै परमाणु ऊर्जासम्म पुग्यो। यस ऊर्जामा अनन्त शक्ति छ र यस शक्तिको जति सृजनात्मक उपयोग छ, त्यसभन्दा कैयौँ गुणा बढी विनाशक।

यो सिलसिला हजारौँ वर्षसम्म चल्दै रह्यो। त्यसपछि परम्परागत ऊर्जा धेरै लाग्न थाल्यो। आवश्यकता आविष्कारको जननी हो भन्ने स्थिति पैदा भयो र बाफलाई कित्लीमा उम्लिँदा पैदा हुने खटखटको रहस्य जान्ने मन भयो र बाफको शक्तिको आविष्कार भयो। त्यसपछि त्यसको प्रयोग बढ्दै गयो र बाफको शक्तिको आविष्कार भयो। त्यसपछि त्यसको प्रयोग बढ्दै गयो र मानिस आफ्नो बढ्दो आवश्यकता र त्यसलाई पूरा गर्नका लागि बढी ऊर्जाको दास बन्न पुग्यो। चुम्बकत्व, बिजुली र अन्ततः सौर्य ऊर्जा, पवन ऊर्जा आदिलाई नाघ्दै परमाणु ऊर्जासम्म पुग्यो। यस ऊर्जामा अनन्त शक्ति छ र यस शक्तिको जति सृजनात्मक उपयोग छ, त्यसभन्दा कैयौँ गुणा बढी विनाशक। यस ऊर्जालाई प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा नै यति धेरै खतरा निहित छन् कि यसको सृजनात्मक उपयोगको दौरान नै सोभियत युनियनमा चेर्नोबिल र जापानको फुकुशिमामा २०१२ ई. मा यस्तो दुर्घटना भयो कि जसले यस ऊर्जाद्वारा ध्वस्त हिरोशिमा र नागासाकीको याद दिलायो। कुल मिलाएर, आफ्ना लागि ऊर्जाको खोजीमा मानिस ऊर्जाको आवश्यकताको यस्तो दास बन्यो कि  त्यसबाट मुक्ति बिना जीवनशैलीमा क्रान्तिकारी परिवर्तन सम्भव छैन।

के हो यो रोमाञ्चक कथा?

आफूलाई भयमुक्त गर्नका लागि सबैभन्दा सूक्ष्म स्तरमा मानवले सत्ताको अवधारणा विकसित गर्‍यो, जसको शिखरमा छ एक सर्वशक्तिमान सत्ता, जसलाई अलग-अलग धर्म-विश्वासले अलग-अलग नाम दिए। सबैलाई त्यसको अधीनमा पारिदियो र त्यही पोषक हो, त्यही रक्षक हो भनी आश्वस्त भयो ।

मानव समाजको विडम्बना नै के छ भने: मानिस चीजहरूलाई द्वैतमा मात्रै ग्रहण गर्न सक्छ- सानो-ठूलो, हल्का-भारी, उज्यालो-अँध्यारो, राम्रो-नराम्रो, पुण्य-पाप, स्वर्ग-नर्क आदि। यसै गरी मुक्ति पनि बन्धनको समान नै बुझ्न सकिन्छ। मानिसको मुक्तिको हरेक प्रयासको प्रतिकूल एउटा बन्धन छ। आफूलाई भयमुक्त गर्नका लागि सबैभन्दा सूक्ष्म स्तरमा मानवले सत्ताको अवधारणा विकसित गर्‍यो, जसको शिखरमा छ एक सर्वशक्तिमान सत्ता, जसलाई अलग-अलग धर्म-विश्वासले अलग-अलग नाम दिए। सबैलाई त्यसको अधीनमा पारिदियो र त्यही पोषक हो, त्यही रक्षक हो भनी आश्वस्त भयो ।

त्यस सत्ताको विविध विश्वासमा भिन्न-भिन्न निरूपण गरिएको छ। भारतमा त्यसलाई बुझ्न तीन मार्ग प्रशस्त गरिए- ज्ञान, कर्म र भक्ति। कुल मिलाएर यो एउटा छोटो बाटो खोज्ने प्रयास थियो।

लोकायतमा कुनै पनि प्रकारको प्रभुत्वलाई नकारियो। त्यसैले सबै प्रभुहरू अर्थात् मालिकहरूले यस्तो विचारलाई जरादेखि नै मेटाउने भरपुर प्रयास गरे। तिनका विचारहरूमा बस एउटा कुरा मात्र बाँकी राखियो- यावत जीवेत सुखम् जीवेत। ऋणम् कृत्वा घृतम् पीवेत।

तर सुरुदेखि नै यस प्रवृत्तिको विरोधी प्रवृत्तिका पनि प्रमाण मिल्छन्- मिथक र साहित्यमा। त्यसपछि दर्शनमा पनि ईश्वरको सत्तालाई नकारियो। प्राचीन भारतमा जुन दर्शन विकसित भए, तिनलाई छ घरानामा बाँड्न सकिन्छ भनेर आज मानिन्छ । तिनमा कैयौँ ईश्वरको सत्तालाई नकार्थे। केही विचारकहरूलाई चार्वाक भनिन्छ। उनीहरूले यसै संसारलाई सबै कुरा माने र आफ्नै बलबुतामा सुख भोग्ने कुरा गरे। उनीहरूद्वारा लोकायत व्यवस्थाको कुरा गरिएको थियो । लोकायतमा कुनै पनि प्रकारको प्रभुत्वलाई नकारियो। त्यसैले सबै प्रभुहरू अर्थात् मालिकहरूले यस्तो विचारलाई जरादेखि नै मेटाउने भरपुर प्रयास गरे। तिनका विचारहरूमा बस एउटा कुरा मात्र बाँकी राखियो- यावत जीवेत सुखम् जीवेत। ऋणम् कृत्वा घृतम् पीवेत। अर्थात् जबसम्म बाँच सुखसँग बाँच, उधारो लिएर भए पनि घिउ पिऊ। स्पष्ट छ यो विचार धेरैलाई राम्रो लाग्छ, तर यसलाई अनैतिक घोषित गरियो। लोकायतमा स्थापित मानवको मुक्ति-प्रयासलाई नकारियो। तर ईश्वरको अस्तित्वलाई त बुद्धले पनि नकारेका थिए। त्यसलाई पनि सनातन धर्मले नकार्यो र बुद्धलाई ईश्वरको अवतार घोषित गरिदियो। तर बौद्ध धर्म भारतबाहिर सारा पूर्वी एसियामा फल्दै-फुल्दै चलिरह्यो र अब त अम्बेडकरको माध्यमबाट भारत फर्केर आएको छ।

यसरी भन्न सक्छौँ कि नास्तिकता, अर्थात् कुनै सर्वशक्तिमान परम सत्ताको नकार, मुक्तिको सबैभन्दा मौलिक अवधारणा हो।

अठारौँ शताब्दीमा मानिसको आत्मनिर्भरता र तर्क बुद्धिको निर्णायकतामा विशेष जोड दिने 'प्रबोधन' वा 'ज्ञानोदय' नामक दर्शनलाई पश्चिमी युरोपमा कैयौँ विचारकहरूले प्रतिपादित गरे। तिनकै प्रभावमा फ्रान्समा क्रान्ति भयो, जो मानव मुक्तिको सबैभन्दा व्यापक सङ्गठित प्रयास थियो।

मानव सभ्यतामा मालिक (स्वामी) को जन्म जसरी भयो, त्यसै गरी त्यस मालिकाना (स्वामित्व) लाई जारी राख्न दासहरूको आवश्यकता पर्न थाल्यो।

आज हामी दासहरूको कुरा गर्छौँ भने अधिकांशतः अफ्रिकाका अश्वेत दासहरूको छवि अगाडि आउँछ। तर वास्तवमा मानव सभ्यतामा मालिक (स्वामी) को जन्म जसरी भयो, त्यसै गरी त्यस मालिकाना (स्वामित्व) लाई जारी राख्न दासहरूको आवश्यकता पर्न थाल्यो। त्यसैले कुनै न कुनै रूपमा भारत, चीन, मिश्र, मेसोपोटामिया आदि सबै प्राचीन सभ्यताहरूमा दास प्रथा पैदा भयो र कानुनी तवरमा त्यसमाथि चाहे आज रोक किन लगाइएको नहोस्, आज पनि बन्धुवा मजदुर जस्ता दास भारतमा पनि मौजूद छन्, होइन र? भनिन्छ: चीनमा मजदुरहरूबाट आधुनिक दासहरूको जस्तै काम लिइने गरिएको कारण चीनको सामान त्यसैले पनि बजारमा सबैभन्दा सस्तो हुन्छ ।

दासहरूले आफ्नो तरिकाले दासताबाट मुक्तिका लागि विरोध पनि गरिरहेका छन्, तर तिनको सबैभन्दा सङ्गठित विरोधको ऐतिहासिक प्रमाण रोमन साम्राज्यका दास विद्रोहको रूपमा मात्र मिल्छ। युरोपमा दास प्रथाको अरस्तु जस्ता विचारकहरु यसलाई एक प्राकृतिक स्थिति मान्थे र त्यसैले त्यसको समर्थन गर्थे । प्रकृतिले केहीलाई मालिक बनाएको छ त केहीलाई दास। यसको विरोध गर्नेहरू पनि थिए । उदाहरणका लागि एसीसीडामस 'ईश्वर' ले सबैलाई स्वतन्त्र पैदा गरेको छ। प्रकृतिले कसैलाई पनि दास बनाएर पठाएको छैन दुनियाँमा भनेर भन्ने गर्थे।

त्यसै गुलाम वंशको दौरान, कुतुबमिनार जस्तो प्रसिद्ध महल बन्यो, कबीर जस्ता सन्तले मानिसहरूलाई जगाएका थिए र रजिया सुल्तान नामक महिलाले महिलाहरू कुनै पनि अर्थमा पुरुषहरूभन्दा कम हुँदैनन् भन्ने साबित गरेकी थिइन् ।

ऋण तिर्न नसक्दा, अपराध गर्दा र पराजित हुने बित्तिकै दास बनाइन्थ्यो ताकि उनीहरुमाथि धेरै अत्याचार नहोस् । कहिलेकाहीँ उनीहरूलाई मुक्त गरिन्थ्यो र उनीहरु जीवनमा सफल पनि हुनथे ।  भारतमा त एक 'गुलाम वंश' नै प्रसिद्ध छ जसले धेरै दिनसम्म दिल्लीबाट शासन गर्‍यो। त्यसै गुलाम वंशको दौरान, कुतुबमिनार जस्तो प्रसिद्ध महल बन्यो, कबीर जस्ता सन्तले मानिसहरूलाई जगाएका थिए र रजिया सुल्तान नामक महिलाले महिलाहरू कुनै पनि अर्थमा पुरुषहरूभन्दा कम हुँदैनन् भन्ने साबित गरेकी थिइन् ।

यहाँ हामी आजभन्दा दुई हजार वर्षअघिको कुरा गर्दैछौँ। त्यतिन्जेल ईसा मसीहको जन्म भएको थिएन। इटालीमा पो नदीको किनारमा रोमुलस भाइहरूको नाममा बसेको रोम नगरमा एक गणतन्त्र थियो, जसलाई केही महत्त्वाकाङ्क्षी मानिसहरूले आफ्नो मुक्तिको संरक्षण गर्नका लागि अरूलाई दास बनाएर चलाइरहेका थिए। यो त्यही गणतन्त्र थियो, जसका एक सेनापति जुलिस सीजरले जनताको हितको नाममा आफैँलाई सम्राट घोषित गरेका थिए। ठीक त्यसै गरी, फ्रान्सको क्रान्तिपछि स्वतन्त्रता, समानता, भातृत्वको आदर्शको रक्षाको नाममा क्रान्तिका एक सेनापति नेपोलियनले आफैँलाई सम्राट घोषित गराएर क्रान्तिको घाँटी निमोठेका थिए । एवं रीतले आफ्नै देशमा जनताद्वारा निर्वाचित दुनियाँको सबैभन्दा ठूलो गणतन्त्रलाई प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धीले 'इमर्जेन्सी' लगाएर आफैँलाई 'इन्दिरा इज इन्डिया' र 'इन्डिया इज इन्डिया' को प्रचार गराएर गणतन्त्रको घाँटी निमोठि दिएकी थिइन्।

बाहिरबाट आरोपित बन्धनहरूका अलावा मानिसको प्रवृत्ति र मानसिकता आदि मुक्तिका विविध आयाम छन्। मुक्ति-कथा मानव सभ्यताको सबैभन्दा रोचक कथा अनि इतिहासको सबैभन्दा ठूलो मुद्दा पनि हो ।

‘मानव मुक्ति’बाट अनुदित ।