अमेरिका-इजरायल: इरानसँगको युद्धमा 'नाक जोगाउने' उपाय खोज्दै पछि हट्दै !

​मध्यपूर्वको राजनीतिमा अप्रिल २०२६ एउटा यस्तो मोड बनेर आएको छ, जसले विश्व राजनीतिलाई नै अचम्ममा पारिदिएको छ। केही दिन अघिसम्म इरानमाथि "विनाशकारी आक्रमण" गर्ने तयारीमा रहेको अमेरिका र इजरायल एकाएक पछि हट्ने संकेत देखाउन थालेका छन्। हालै अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सार्वजनिक गरेको एउटा भनाइले यो कुरालाई थप स्पष्ट पारेको छ। उनले इरानमाथि हुन लागेको बमबारीलाई दुई हप्ताका लागि स्थगित गर्ने घोषणा मात्र गरेका छैनन्, इरानले पठाएको '१० बुँदे प्रस्ताव' लाई वार्ताको व्यावहारिक आधार समेत स्वीकार गरेका छन्।

​यो घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियाल्ने विश्लेषकहरुका अनुसार "यो अमेरिका र इजरायलका लागि युद्धबाट सुरक्षित रूपमा बाहिर निस्कने (Exit Strategy) र आफ्नो 'नाक जोगाउने' एउटा सुनौलो अवसर हो।"

​पाकिस्तानको मध्यस्थता: पर्दा पछाडिको खेल

​यो कूटनीतिक 'ब्रेकथ्रु' मा पाकिस्तानको भूमिका निर्णायक देखिएको छ। प्रधानमन्त्री शेहबाज शरीफ र फिल्ड मार्शल असिम मुनिरले अमेरिका र इरानबीच कुटनीतिक पहलको माध्यमबाट गराएको यो मध्यस्थताले  आसन्न महायुद्धलाई तत्कालका लागि टारेको छ। पाकिस्तानले इरान र अमेरिका दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राखेका कारण यो सम्भव भएको हो। ट्रम्पले आफ्नो वक्तव्यमा यी दुई नेताको नाम लिनुले के पुष्टि गर्छ भने, अमेरिका अब सिधा युद्ध भन्दा पनि मध्यस्थता मार्फत एउटा ‘सम्मानजनक सम्झौता’ मा पुग्न चाहन्छ।

​इरानको १० बुँदे प्रस्ताव: रणनीतिक जित

​इरानले प्रस्तुत गरेका १० बुँदाहरूले उसलाई कमजोर होइन, बरु एउटा सचेत रणनीतिकारको रूपमा उभ्याएको छ। इरानका प्रस्तावहरूमा मुख्यतया निम्न कुराहरू छन्:

१. युद्धको स्थायी अन्त्य र भविष्यमा आक्रमण नहुने ग्यारेन्टी।

२. स्ट्रेट अफ हर्मुजमा सुरक्षित व्यापारिक मार्गको सुनिश्चितता।

३. आर्थिक प्रतिबन्धहरूको पूर्ण फुकुवा।

४. युद्धबाट भएको भौतिक क्षतिको क्षतिपूर्ति।

५. क्षेत्रीय सुरक्षामा इरानको भूमिकालाई मान्यता।

६. बन्दीहरूको आदानप्रदान र मानवीय सहायता।

७. आणविक र क्षेप्यास्त्र कार्यक्रममा नयाँ सुरक्षा कार्यविधि।

​इरानले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो हतियार स्ट्रेट अफ हर्मुज (Strait of Hormuz) लाई बार्गेनिङ चिपको रूपमा प्रयोग गरेको छ। विश्वको २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने यो मार्ग बन्द हुँदा विश्व अर्थतन्त्र नै ध्वस्त हुने डरले अमेरिकालाई पछि हट्न बाध्य पारेको देखिन्छ।

​किन पछि हट्दैछन् अमेरिका र इजरायल?

​इजरायलले सुरुमा इरानका आणविक केन्द्रहरूमा आक्रमण गर्ने ठूलो महत्वकांक्षा राखेको थियो। तर इरानको प्रत्याक्रमण क्षमता र 'हिजबुल्लाह' जस्ता शक्तिहरूको सक्रियताले युद्ध महँगो पर्ने इजरायलले महसुस गर्यो। अर्कोतर्फ, अमेरिकामा राष्ट्रपति ट्रम्पमाथि आन्तरिक दबाब छ। अर्को एउटा लामो र महँगो युद्धमा फस्नु भन्दा "डिल मेकर" को छवि बनाएर शान्ति स्थापना गरेको जस लिनु ट्रम्पका लागि राजनीतिक रूपमा फाइदाजनक छ।

​अमेरिकी राष्ट्रपतिले "हामीले पहिले नै सबै सैन्य उद्देश्यहरू पूरा गरिसक्यौँ" भन्नु वास्तवमा एउटा कूटनीतिक भाषा मात्र हो। यसको अर्थ हो– "हामीले जति क्षति पुर्‍याउनु थियो पुर्‍यायौँ, अब थप युद्ध नगरौँ।" यो भनाइमार्फत उनी विश्वलाई यो देखाउन चाहन्छन् कि अमेरिका पराजित भएर होइन, बरु लक्ष्य प्राप्त गरेर पछि हटेको हो।

​स्ट्रेट अफ हर्मुज र विश्व अर्थतन्त्र

​ट्रम्पको वक्तव्यको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सर्त हो– स्ट्रेट अफ हर्मुलाई सुरक्षित तवरले तत्काल खुलाउनु। इरानले यो जलमार्ग बन्द गर्ने धम्की दिएपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्धनको मूल्य आकासिएको थियो। अमेरिकाका लागि यो जलमार्ग खुला गराउनु नै सबैभन्दा ठूलो कूटनीतिक सफलता हुनेछ। यसैलाई आधार बनाएर ट्रम्पले आफ्नो "नाक जोगाउने" बाटो रोजेका छन्।

​ दुई हप्ताको 'डेडलाइन'

​अबको दुई हप्ता मध्य पूर्व र विश्व शान्तिका लागि निकै महत्त्वपूर्ण हुनेछन्। १० बुँदे प्रस्तावमा हुने सहमतिले केवल अमेरिका-इरान सम्बन्ध मात्र होइन, समग्र मध्य पूर्वको शक्ति सन्तुलन नै परिवर्तन गर्नेछ।

​यस घटनाक्रमले एउटा कुरा स्पष्ट पारेको छ: आधुनिक विश्वमा सैन्य शक्तिले मात्र सबै कुरा जित्न सकिँदैन। इरान जस्तो देशलाई सैन्य दबाबले मात्र झुकाउन नसकिने तथ्य अमेरिका र इजरायलले बुझेका छन्। त्यसैले अहिले उनीहरू पाकिस्तान जस्ता देशको सहायता लिएर एउटा यस्तो सम्झौताको खोजीमा छन्, जहाँ उनीहरूको सैन्य साख पनि जोगियोस् र एउटा विनाशकारी युद्धबाट पनि बच्न सकियोस्।