अथातो घुमक्कड-जिज्ञासा

संस्कृतबाट ग्रन्थ सुरु गरेकोमा पाठकहरूले रिसाउनु हुँदैन। आखिर हामी एउटा 'शास्त्र' लेख्न गइरहेका छौँ, त्यसैले शास्त्रको परम्परालाई त मान्नै पर्छ। शास्त्रहरूमा 'जिज्ञासा' त्यस्तो कुराको लागि हुनुपर्छ भनिएको छ, जुन श्रेष्ठ होस् र व्यक्ति एवं समाज दुवैका लागि परम हितकारी होस्।

व्यासले आफ्नो शास्त्रमा 'ब्रह्म' लाई सर्वश्रेष्ठ मानेर उसैलाई जिज्ञासाको विषय बनाए। व्यासका शिष्य जैमिनीले 'धर्म' लाई श्रेष्ठ माने। पुराना ऋषिहरूसँग मतभेद राख्नु हाम्रा लागि पापको कुरा होइन; आखिर छ वटा शास्त्रका रचयिता छ आस्तिक ऋषिहरूमध्ये आधाले त ब्रह्मलाई वास्तै नगरी पन्छाइदिएका छन्।

मेरो बुझाइमा संसारको सर्वश्रेष्ठ वस्तु 'घुमक्कडी' (फिरन्तेपन/भ्रमणशीलता) हो। घुमक्कड (फिरन्ते) भन्दा ठुलो व्यक्ति र समाजको हितकारी अरू कोही हुन सक्दैन।

भनिन्छ, ब्रह्मले सृष्टिको उत्पत्ति, पालन र विनाश गर्ने जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा लिएका छन्। पैदा गर्नु र नाश गर्नु टाढाका कुरा हुन्, तिनको यथार्थता सिद्ध गर्न न प्रत्यक्ष प्रमाण सहायक हुन सक्छ, न त अनुमान नै। हो, संसारलाई 'धारण' गर्ने (थामिराख्ने) कुरा त पक्कै पनि न ब्रह्मको हातमा छ, न विष्णुको, न त शंकरको नै। संसार दुःखमा होस् वा सुखमा– जस्तोसुकै समयमा पनि यदि यसले सहारा पाउँछ भने, त्यो घुमक्कडहरूबाटै पाउँछ।

प्राकृतिक आदिम मानिस परम घुमक्कड थियो। खेतीपाती, बगैँचा र घर-दैलोको बन्धनबाट मुक्त ऊ आकाशका चराहरू झैँ पृथ्वीमा सधैँ विचरण गरिरहन्थ्यो। जाडोमा ऊ यो ठाउँमा हुन्थ्यो भने, गर्मीमा त्यहाँबाट दुई सय कोस टाढा पुग्थ्यो।

आधुनिक कालमा घुमक्कड (फिरन्ते) हरूको कामको महत्त्वबारे बताउनु आवश्यक छ, किनकि मानिसहरूले घुमक्कडहरूका कृतिहरू चोरेर र तिनलाई बङ्ग्याएर आफ्नै नाममा प्रकाशित गरे। यसले गर्दा संसारलाई यस्तो लाग्न थाल्यो कि वास्तवमा 'तेलीको कोलको गोरु' (एकै ठाउँमा सीमित रहने व्यक्ति) हरूले नै संसारमा सबैथोक गर्छन्।

सबै विज्ञानहरूले डार्विनको प्रकाशमा आफ्नो दिशा बदल्नुपर्‍यो। तर, के डार्विनले आफ्ना यी महान् आविष्कारहरू गर्न सक्थे र, यदि उनले 'घुमक्कडी' को व्रत नलिएको भए?

आधुनिक विज्ञानमा चार्ल्स डार्विनको स्थान निकै उच्च छ। उनले प्राणीहरूको उत्पत्ति र मानव-वंशको विकासमा मात्र अद्वितीय खोज गरेनन्, बरु सबै विज्ञानहरूले उनबाट सहयोग प्राप्त गरे। भन्नुपर्दा, सबै विज्ञानहरूले डार्विनको प्रकाशमा आफ्नो दिशा बदल्नुपर्‍यो। तर, के डार्विनले 'घुमक्कडी' को व्रत नलिएको भए आफ्ना यी महान् आविष्कारहरू गर्न सक्थे?

म मान्दछु, पुस्तकहरूले पनि केही हदसम्म घुमक्कडी (भ्रमण) को रस प्रदान गर्दछन् । तर जसरी फोटो हेरेर तपाईं हिमालयका सल्लाका घना वनहरू र सेता हिउँका मुकुट पहिरेका शिखरहरूको सौन्दर्य, तिनको रूप र तिनको बास्नाको अनुभव गर्न सक्नुहुन्न, त्यसरी नै यात्रा-संस्मरणहरू पढेर तपाईंले एक घुमक्कडले प्राप्त गर्ने त्यो आनन्दको थोपा प्राप्त गर्न सक्नुहुन्न। यात्रा-साहित्यका पाठकहरूका लागि बढीमा यति मात्र भन्न सकिन्छ कि, अन्यहरूको तुलनामा उनीहरूले थोरै प्रकाश पाउँछन् र साथै यस्तो प्रेरणा पनि पाउन सक्छन्, जसले स्थायी त नभए पनि केही दिनका लागि उनीहरूलाई घुमक्कड बनाउन सक्छ।

आदिम-मानिस एउटै ठाउँमा नदी वा पोखरीको किनारमा तातो मुलुकमा मात्र बसिरहेको भए, उसले संसारलाई अगाडि लैजान सक्ने थिएन। घुमक्कडहरूका ताँतीहरू आउने-जाने नगरेका भए, सुस्त मानव-जातिहरू सुतिरहन्थे र पशुभन्दा माथि उठ्न सक्ने थिएनन्।

घुमक्कड किन दुनियाको सर्वश्रेष्ठ विभूति हो? किनभने उसैले आजको संसार बनाएको हो। आदिम-मानिस एउटै ठाउँमा नदी वा पोखरीको किनारमा तातो मुलुकमा मात्र बसिरहेको भए, उसले संसारलाई अगाडि लैजान सक्ने थिएन। मानिसको घुमक्कडीले धेरै पटक रगतको नदी बगाएको छ, यसमा कुनै सन्देह छैन, र हामी घुमक्कडहरूले रगतको बाटो समातुन् भन्ने कदापि चाहँदैनौँ; तर घुमक्कडहरूका ताँतीहरू आउने-जाने नगरेका भए, सुस्त मानव-जातिहरू सुतिरहन्थे र पशुभन्दा माथि उठ्न सक्ने थिएनन्।

आदिम घुमक्कडहरूमध्ये आर्य, शक र हूणहरूले के-के गरे, आफ्ना रक्तरञ्जित बाटाहरूद्वारा मानवताको मार्गलाई कसरी प्रशस्त गरे, यसलाई इतिहासमा हामीले त्यति स्पष्ट वर्णन गरिएको पाउँदैनौँ। तर मंगोल-घुमक्कडहरूका चामत्कारिक कार्यहरूलाई भने हामी राम्ररी जान्दछौँ। बारुद, तोप, कागज, छापाखाना (प्रेस), दिशासूचक यन्त्र (कम्पास) र चस्मा– यिनै ती चिजहरू थिए, जसले पश्चिममा विज्ञान-युगको आरम्भ गराए । यी चिजहरूलाई त्यहाँ पुर्‍याउने मंगोल घुमक्कडहरू नै थिए।

मंगोल-घुमक्कडहरूका चामत्कारिक कार्यहरूलाई भने हामी राम्ररी जान्दछौँ। बारुद, तोप, कागज, छापाखाना (प्रेस), दिशासूचक यन्त्र (कम्पास) र चस्मा– यिनै ती चिजहरू थिए, जसले पश्चिममा विज्ञान-युगको आरम्भ गराए ।

कोलम्बस र भास्को-डि-गामा दुई घुमक्कड नै थिए, जसले पश्चिमी देशहरूका लागि अगाडि बढ्ने बाटो खोले। अमेरिका धेरैजसो निर्जन जस्तै थियो। एसियाका कूपमण्डुकहरू (सङ्कुचित विचार भएकाहरू) ले घुमक्कड-धर्मको महिमा बिर्सिए, त्यसैले उनीहरूले अमेरिकामा आफ्नो झण्डा गाडेनन्। दुई शताब्दी अघिसम्म अस्ट्रेलिया खाली नै थियो। चीन र भारतलाई आफ्नो सभ्यताबारे ठुलो गर्व छ, तर उनीहरूलाई त्यहाँ गएर आफ्नो झण्डा गाड्नुपर्छ भन्ने बुद्धि आएन। आज आफ्नो ४०-५० करोड जनसङ्ख्याको भारले भारत र चीनको भूमि थिचिएको छ, तर अस्ट्रेलियामा एक करोड मानिस पनि छैनन्।

कुनै समय भारत र चीनले ठुला-ठुला र प्रख्यात घुमक्कडहरू पैदा गरेका थिए। ती भारतीय घुमक्कडहरू नै थिए, जसले दक्षिण-पूर्वमा श्रीलङ्का, बर्मा, मलाया, जाभा (यवद्वीप), थाइल्याण्ड (स्याम), कम्बोडिया (कम्बोज), चम्पा, बोर्नियो र सेलिबिज मात्र होइन, फिलिपिन्ससम्म धाबा बोलेका थिए।

आज एसियालीहरूका लागि अस्ट्रेलियाको ढोका बन्द छ, तर दुई शताब्दी पहिले त्यो हाम्रो हातको कुरा थियो। किन भारत र चीन अस्ट्रेलियाको अपार सम्पत्ति र असीमित भूमिबाट वञ्चित रहे? यसकारण कि उनीहरू घुमक्कड-धर्मबाट विमुख थिए, उनीहरूले त्यसलाई बिर्सिसकेका थिए।

हो, म यसलाई 'बिर्सनु' नै भन्छु, किनकि कुनै समय भारत र चीनले ठुला-ठुला र प्रख्यात घुमक्कडहरू पैदा गरेका थिए। ती भारतीय घुमक्कडहरू नै थिए, जसले दक्षिण-पूर्वमा श्रीलङ्का, बर्मा, मलाया, जाभा (यवद्वीप), थाइल्याण्ड (स्याम), कम्बोडिया (कम्बोज), चम्पा, बोर्नियो र सेलिबिज मात्र होइन, फिलिपिन्ससम्म धाबा बोलेका थिए। एक समय त यस्तो देखिन्थ्यो कि न्युजिल्याण्ड र अस्ट्रेलिया पनि 'बृहत्तर भारत' को अङ्ग बन्न लागेका छन्; तर ए 'कूपमण्डुकपन'  (सङ्कुचित सोच), तेरो सत्यानाश होस्!

जसले 'घुमक्कड-धर्म' लाई अपनायो, त्यो जाति वा देशले चारै फल (धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष) प्राप्त गर्‍यो; र जसले यसलाई तिरस्कार गर्‍यो, उसका लागि नर्कमा पनि ठाउँ छैन।

यस देशका बुद्धुहरूले समुद्रको नुनिलो पानी र हिन्दु-धर्मको ठुलो दुस्मनी छ, त्यसलाई छुने बित्तिकै यो नुनको पुतली झैँ पग्लिएर जानेछ भनेर उपदेश दिन सुरु गरे । यति बताइसकेपछि, समाजको कल्याणका लागि 'घुमक्कड-धर्म' कति आवश्यक कुरा हो भनेर के भनिरहनु पर्ला र? जसले यो धर्मलाई अपनायो, त्यो जाति वा देशले चारै फल (धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष) प्राप्त गर्‍यो; र जसले यसलाई तिरस्कार गर्‍यो, उसका लागि नर्कमा पनि ठाउँ छैन। आखिर घुमक्कड-धर्मलाई बिर्सिएकै कारण हामीले सात शताब्दीसम्म ठक्कर खाइरह्यौँ, जो आए पनि हामीलाई लात हानेर गए।

शायद कसैलाई शङ्का होला कि मैले यस शास्त्रमा जुन तर्कहरू दिएको छु, ती सबै लौकिक (सांसारिक) तथा शास्त्र-बाहिरका हुन्। ल ठिक छ, त्यसो भए धर्मबाटै प्रमाण लिनुहोस्। संसारका अधिकांश धर्मनायकहरू घुमक्कड नै थिए। धर्माचार्यहरूमध्ये आचार-विचार, बुद्धि, तर्क तथा सहृदयतामा सर्वश्रेष्ठ रहेका बुद्ध 'घुमक्कड-राज' थिए। यद्यपि उनी भारतभन्दा बाहिर गएनन्, तर वर्षाका तीन महिनाबाहेक एकै ठाउँमा बस्नुलाई उनी पाप ठान्दथे।

उनी आफैँ मात्र घुमक्कड थिएनन्, बरु सुरुवातमा नै उनले आफ्ना शिष्यहरूलाई भनेका थिए–  ''चरथ भिक्खवे!'' जसको अर्थ हो–  "भिक्षुहरू हो! घुमक्कडी (भ्रमण) गर।" बुद्धका भिक्षुहरूले आफ्नो गुरुको शिक्षालाई कति माने, के यो बताइरहनु आवश्यक छ र? के उनीहरूले पश्चिममा म्यासेडोनिया र इजिप्टदेखि पूर्वमा जापानसम्म, उत्तरमा मङ्गोलियादेखि दक्षिणमा बाली र बाङ्काका टापुहरू सम्मलाई पैतालाले नापेर राखिदिएनन् र? जुन 'बृहत्तर भारत' का लागि हरेक भारतीयलाई उचित गर्व छ, के त्यसको निर्माण यिनै घुमक्कडहरूको चरण-धुलिले गरेको होइन र?

बुद्धले मात्र आफ्नो घुमक्कडीबाट प्रेरणा दिएका होइनन्, बरु घुमक्कडहरूको यति ठुलो प्रभाव बुद्धभन्दा एक-दुई शताब्दी पहिले नै थियो, जसकै कारण बुद्ध जस्ता 'घुमक्कड-राज' यस देशमा जन्मिन सके।

केवल बुद्धले मात्र आफ्नो घुमक्कडीबाट प्रेरणा दिएका होइनन्, बरु घुमक्कडहरूको यति ठुलो प्रभाव बुद्धभन्दा एक-दुई शताब्दी पहिले नै थियो, जसकै कारण बुद्ध जस्ता 'घुमक्कड-राज' यस देशमा जन्मिन सके। त्यस समयमा पुरुष मात्र होइन, स्त्रीहरू समेत जम्बु-वृक्षको हाँगा लिएर आफ्नो प्रखर प्रतिभाको कौशल देखाउँदै, पछि कुवाका भ्यागुताहरू (सङ्कुचित सोच भएकाहरू) लाई पराजित गर्दै सारा भारतभरि मुक्त भएर विचरण गर्ने गर्दथे।

कोही-कोही महिलाहरू सोध्छन्–  के स्त्रीहरूले पनि घुमक्कडी (भ्रमण) गर्न सक्छन्? के उनीहरूले पनि यस महाव्रतको दीक्षा लिनुपर्छ? यस विषयमा त छुट्टै अध्याय नै लेखिनेछ, तर यहाँ यति भन्नु पर्याप्त छ कि, घुमक्कड-धर्म ब्राह्मण-धर्म जस्तो सङ्कुचित धर्म होइन, जसमा स्त्रीहरूका लागि स्थान नहोस्। स्त्रीहरूले यसमा त्यति नै अधिकार राख्छन्, जति पुरुषले राख्छन्। यदि उनीहरू आफ्नो जन्म सफल पारेर व्यक्ति र समाजका लागि केही गर्न चाहन्छन् भने, उनीहरूले पनि दुवै हात फैलाएर यस धर्मलाई स्वीकार गर्नुपर्छ।

घुमक्कडी-धर्म छुटाउनका लागि नै पुरुषले नारीको बाटोमा धेरै बन्धनहरू लगाएका हुन्। बुद्धले केवल पुरुषहरूका लागि मात्र घुमक्कडी गर्ने आदेश दिएका थिएनन्, बरु स्त्रीहरूका लागि पनि उनको त्यही उपदेश थियो।

भारतका प्राचीन धर्महरूमध्ये जैन धर्म पनि एक हो। जैन धर्मका संस्थापक श्रमण महावीर को थिए? उनी पनि 'घुमक्कड-राज' नै थिए। घुमक्कड-धर्मको आचरणमा सानादेखि ठुलासम्म सबै बाधाहरू र उपाधिहरूलाई उनले त्यागिदिएका थिए– घर-दैलो र श्रीमती-सन्तान मात्र होइन, उनले वस्त्रको समेत त्याग गरेका थिए।

"करतलभिक्षा, तरुतल वास" (हत्केलामा भिक्षा, रूखमुनि बास) तथा 'दिगम्बर' (आकाश नै वस्त्र भएको अवस्था) लाई उनले यसैकारण अपनाएका थिए, ताकि निर्द्वन्द्व विचरणमा कुनै बाधा नहोस्। श्वेताम्बर-बन्धुहरू 'दिगम्बर' भनेकोमा रिसाउनु पर्दैन। वास्तवमा हाम्रा वैशालीका ती महान् घुमक्कड केही कुरामा दिगम्बरहरूको कल्पना अनुसार थिए भने केही कुरामा श्वेताम्बरहरूको उल्लेख अनुसार। तर यसमा त दुवै सम्प्रदाय र बाहिरका मर्मज्ञहरू पनि सहमत छन् कि भगवान् महावीर दोस्रो वा तेस्रो होइन, प्रथम श्रेणीका घुमक्कड थिए। उनी आजीवन घुमिरहे। वैशालीमा जन्म लिएर विचरण गर्दागर्दै उनले पावामा आफ्नो शरीर त्यागे।

यस्ता बाहिर मात्र चमक भएका महात्मा र महापुरुषहरूको चक्करबाट जोगिन सावधान गराउन चाहन्छु । उनीहरू स्वयं त तेलीका गोरु हुन् नै, अरूलाई पनि आफ्नै जस्तो बनाइराख्नेछन्।

बुद्ध र महावीरभन्दा बढी कसैले त्याग, तपस्या र सहृदयताको दावी गर्छ भने, म उसलाई केवल 'दम्भी' (घमण्डी) भन्नेछु। आजभोलि कुटी वा आश्रम बनाएर तेलीको गोरु झैँ कोलमा बाँधिएका कतिपय मानिसहरू आफूलाई अद्वितीय महात्मा भन्छन् वा चेलाहरूलाई भन्न लगाउँछन्; तर म त भन्छु–घुमक्कडी त्यागेर नै महापुरुष बन्न सकिन्थ्यो भने त यस्ता मानिसहरू गल्ली-गल्लीमा देखिने थिए। म जिज्ञासुहरूलाई  यस्ता बाहिर मात्र चमक भएका महात्मा र महापुरुषहरूको चक्करबाट जोगिन सावधान गराउन चाहन्छु । उनीहरू स्वयं त तेलीका गोरु हुन् नै, अरूलाई पनि आफ्नै जस्तो बनाइराख्नेछन्।

बुद्ध र महावीर जस्ता सृष्टिकर्ता ईश्वरलाई नमान्ने महापुरुषहरूको घुमक्कडीको कुरा सुनेर  अरू मानिसहरू ईश्वरको भरोसामा गुफा वा कोठाभित्र बसेर नै सबै सिद्धिहरू प्राप्त गरे वा गर्न सक्छन् भनेर मानिहाल्नु हुँदैन । त्यस्तो हुन्थ्यो भने, साक्षात् ब्रह्मस्वरूप शङ्कराचार्य किन भारतका चारै कुनाको खाक छान्न (धुलो उडाउन) हिँड्थे र? शङ्करलाई शङ्कर कुनै ब्रह्माले बनाएका होइनन्, उनलाई महान् बनाउने यही 'घुमक्कडी धर्म' नै थियो।

शङ्कर निरन्तर घुमिरहे– आज केरल देशमा थिए भने केही महिनापछि नै मिथिलामा, अनि अर्को वर्ष कश्मीर वा हिमालयको कुनै अर्को भागमा पुग्थे। शङ्कर तन्नेरी उमेरमै शिवलोक सिधारे (मृत्यु भयो), तर आफ्नो छोटो जीवनमा उनले केवल तीनवटा 'भाष्य' मात्र लेखेनन्; बरु आफ्नो आचरणबाट अनुयायीहरूलाई घुमक्कडीको यस्तो पाठ सिकाएर गए, आज पनि त्यसको पालन गर्नेहरू सयौँ भेटिन्छन्।

भास्को-डि-गामा भारत पुग्नुभन्दा धेरै पहिले शङ्करका शिष्यहरू मस्को र युरोपसम्म पुगेका थिए। उनका साहसी शिष्यहरू केवल भारतका चार धामबाट मात्र सन्तुष्ट थिएनन्, बरु उनीहरूमध्ये कतिले त गएर बाकु (रुस) मा धूनी जगाए। एकजनाले त भ्रमण गर्दै भोल्गा नदीको तटमा 'निज्नीनोवोग्राद' को महामेला देखे। त्यसपछि के चाहियो र, केही समयका लागि उनी त्यहीँ डटिएर बसे र इसाईहरूका बीचमा कयौँ अनुयायीहरू पैदा गरे, जसको सङ्ख्या भित्रभित्रै बढ्दै यस शताब्दीको सुरुसम्ममा केही लाखसम्म पुगेको थियो।

भास्को-डि-गामा भारत पुग्नुभन्दा धेरै पहिले शङ्करका शिष्यहरू मस्को र युरोपसम्म पुगेका थिए। उनका साहसी शिष्यहरू केवल भारतका चार धामबाट मात्र सन्तुष्ट थिएनन्, बरु उनीहरूमध्ये कतिले त गएर बाकु (रुस) मा धूनी जगाए।

रामानुज, मध्वाचार्य र अन्य वैष्णवाचार्यका अनुयायीहरूले मलाई क्षमा गरुन्, यदि मैले उनीहरूले भारतमा 'कूप-मंडूकता' (सङ्कुचित सोच) फैलाउन ठुलो सक्रियता देखाए भनेँ भने। रामानन्द र चैतन्य महाप्रभुको भलो होस्, जसले हिलोबाट कमल (पकबाट पंकज) बनेर आदिकालदेखि चल्दै आएको महान् घुमक्कड-धर्मको पुनः स्थापना गरे, जसको फलस्वरूप प्रथम श्रेणीका त होइनन् तर द्वितीय श्रेणीका धेरै घुमक्कडहरू उनीहरूका बीचमा पनि जन्मिए।

ती बिचराहरू बाकुको त्यो ठुलो ज्वालामाईसम्म कसरी जान सक्थे र? उनीहरूका लागि त मानसरोवरसम्म पुग्न पनि मुस्किल थियो। आफ्नै हातले खाना बनाउनुपर्ने, मासु-अण्डाले छोएमा पनि धर्म जाने, हाड तताउने ठन्डीमा पनि हरेक पटक पिसाब फेरेपछि बरफ जस्तो पानीले हात धुनुपर्ने र हरेक पटक दिसा गरेपछि स्नान गर्नुपर्ने नियम त यमराजलाई निम्तो दिनु जस्तै हुन्थ्यो। त्यसैले ती बिचराहरूले निकै डराइ-डराइ मात्र घुमक्कडी गर्न सक्थे।

यसमा कसको असहमति हुन सक्छ र– चाहे शैव हुन् वा वैष्णव, वेदान्ती हुन् वा सदान्ती, सबैलाई अगाडि बढाउने काम केवल घुमक्कड-धर्मले नै गरेको हो।

महान् घुमक्कड-धर्म अर्थात् बौद्ध धर्मको भारतबाट लोप हुनु नै हाम्रो देशमा 'कूप-मण्डूकता' (सङ्कुचित सोच) हावी हुनुको कारण थियो। सात शताब्दी बिते, र यी सात शताब्दीहरूमा दासता र परतन्त्रताले हाम्रो देशमा खुट्टा भाँचेरै डेरा जमायो; यो कुनै आकस्मिक कुरा थिएन। तर समाजका अगुवाहरूले मानिसहरूलाई जति नै कुवाको भ्यागुता बनाउन खोजे पनि, यस देशमा समय-समयमा यस्ता वीर पुत्रहरू जन्मिरहे, जसले कर्मपथतर्फ सङ्केत गरे।

घुमक्कडी कुनै ठुलो 'योग' भन्दा कम फलदायी छैन, र यसले मानिसलाई एक नम्बरको निर्भीक (निडर) बनाइदिन्छ।

हाम्रो इतिहासमा गुरु नानकको समय धेरै टाढाको होइन, तर उनी आफ्नो समयका महान् घुमक्कड थिए। उनले भारत-भ्रमणलाई मात्र पर्याप्त ठानेनन् र इरान तथा अरबसम्मको यात्रा गरे। घुमक्कडी कुनै ठुलो 'योग' भन्दा कम फलदायी छैन, र यसले मानिसलाई एक नम्बरको निर्भीक (निडर) बनाइदिन्छ।

घुमक्कड नानक मक्कामा गएर काबातिर खुट्टा फर्काएर सुते। मुल्लाहरूमा त्यति सहिष्णुता भइदिएको भए त मानिस भइहाल्थे नि! उनीहरूले आपत्ति जनाए र खुट्टा समातेर अर्कोतिर फर्काउन खोजे। तर उनीहरूले यो देखेर ठुलो आश्चर्य माने कि– जतातिर घुमक्कड नानकको खुट्टा घुमिरहेको छ, काबा पनि त्यतैतिर घुमिरहेको छ। यो हो चमत्कार! आजका सर्वशक्तिमान्, तर कोठाभित्र थुनिएर बस्ने महात्माहरूमा कोही यस्तो छ, जसले नानकले जस्तो हिम्मत र चमत्कार देखाउन सकोस्?

धेरै शताब्दी अघिका कुरा छोड्नुहोस्, यस देशबाट स्वामी दयानन्द बिदा भएको अझै एक शताब्दी पनि बितेको छैन। स्वामी दयानन्दलाई 'ऋषि दयानन्द' कसले बनायो? त्यही घुमक्कडी धर्मले। उनले भारतका धेरैजसो भागहरूको भ्रमण गरे; पुस्तक लेख्दै र शास्त्रार्थ गर्दै उनी निरन्तर भ्रमण गरिरहे।

शास्त्रहरू पढेर काशीका ठुला-ठुला पण्डितहरू 'महा-महा-मण्डूक' (परम सङ्कुचित) बन्नमा मात्र सफल भइरहे, त्यसैले दयानन्दलाई मुक्त-बुद्धि र तर्क-प्रधान बनाउने कारण शास्त्रभन्दा बाहिर कतै खोज्नुपर्ने हुन्छ। र, त्यो कारण हो– उनको निरन्तरको घुमक्कडी धर्मको सेवन। उनले समुद्र यात्रा गर्न र द्वीप-द्विपान्तरहरूमा जानका विरुद्ध दिइने जति पनि थोत्रा तर्कहरू थिए, ती सबैलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर उडाइदिए। उनले बताए कि मानिस 'स्थावर' (एकै ठाउँमा रहने वनस्पति जस्तो) वस्तु होइन, ऊ त 'जङ्गम' (हिँडडुल गर्ने) प्राणी हो। हिँड्नु मानिसको धर्म हो; जसले यसलाई छोड्यो, ऊ मानिस हुने अधिकारी छैन।

संसारमा कुनै अनादि सनातन धर्म छ भने, त्यो 'घुमक्कड धर्म' नै हो भन्ने प्रस्ट भयो होला । तर यो कुनै सङ्कुचित सम्प्रदाय होइन; यो आकाश जस्तै महान् छ र समुद्र जस्तै विशाल छ। जुन धर्महरूले धेरै यश र महिमा प्राप्त गरेका छन्, त्यो केवल घुमक्कड धर्मकै कारणले हो।

बीसौँ शताब्दीका भारतीय घुमक्कड (भ्रमणशील व्यक्तित्व) हरूको चर्चा गरिरहनु आवश्यक छैन। यति लेखेपछि संसारमा कुनै अनादि सनातन धर्म छ भने, त्यो 'घुमक्कड धर्म' नै हो भन्ने प्रस्ट भयो होला । तर यो कुनै सङ्कुचित सम्प्रदाय होइन; यो आकाश जस्तै महान् छ र समुद्र जस्तै विशाल छ। जुन धर्महरूले धेरै यश र महिमा प्राप्त गरेका छन्, त्यो केवल घुमक्कड धर्मकै कारणले हो।

प्रभु ईसा (जिसस) घुमक्कड थिए र उनका अनुयायीहरू पनि त्यस्तै घुमक्कड थिए, जसले ईसाको सन्देशलाई संसारको कुना-कुनामा पुर्‍याए। यहुदी पैगम्बरहरूले घुमक्कडी धर्मलाई बिर्सिए, जसको फल उनीहरूले शताब्दीयौँसम्म भोग्नुपर्‍यो। उनीहरूले जानीजानी आफ्नो चुल्होबाट टाउको बाहिर निकाल्न चाहेनन्। घुमक्कड-धर्मको यस्तो भारी अवहेलना गर्नेको जस्तो गति हुनुपर्ने थियो, उनीहरूको त्यस्तै गति भयो। हातबाट चुल्हो पनि छुट्यो र सारा संसारभरि घुमक्कडी गर्न बाध्य भए, जसले पछि उनीहरूलाई 'मारवाडी सेठ' बनायो; वा यसरी भनौँ कि घुमक्कडी-धर्मको एउटा सानो छिटा मात्र पर्नाले मारवाडी सेठहरू भारतका यहुदी बने।

जसले यस धर्मको अवहेलना गर्‍यो, उसले रगतको आँसु बगाउनुपर्‍यो। अहिले यी बिचराहरूले ठुलो कुर्बानी (बलिदान) पछि र दुई हजार वर्षको घुमक्कडीको अनुभवको बलमा फेरि आफ्नो स्थान प्राप्त गरेका छन्। आशा छ, स्थान प्राप्त गरेपछि उनीहरू फेरि चुल्होमा टाउको हालेर बस्ने बन्ने छैनन्। अस्तु।

यो घुमक्कडी धर्म नै हो, जसले यहुदीहरूलाई व्यापारमा कुशल र उद्योगमा निपुण मात्र बनाएन, बरु विज्ञान, दर्शन, साहित्य, संगीत सबै क्षेत्रमा चम्किने मौका दियो।

सनातन-धर्मबाट पतित भएका यहुदी जातिले महान् पापको प्रायश्चित वा दण्ड घुमक्कडीकै रूपमा भोग्नुपर्‍यो र अहिले आएर उनीहरूले खुट्टा टेक्ने ठाउँ पाएका छन्। आज भारत अडानमा छ। यसले यहुदीहरूको भूमि र राज्यलाई स्वीकार गर्न तयार छैन। जब ठुला-ठुलाले स्वीकार गरिसकेका छन् भने, कति दिनसम्म यो हठधर्मी चल्ला र? तर विषयान्तर नभई हामीले के भन्नु थियो भने– यो घुमक्कडी धर्म नै हो, जसले यहुदीहरूलाई व्यापारमा कुशल र उद्योगमा निपुण मात्र बनाएन, बरु विज्ञान, दर्शन, साहित्य, संगीत सबै क्षेत्रमा चम्किने मौका दियो।

पहिले यस्तो सोचिन्थ्यो कि व्यापारी र घुमक्कड यहुदीहरू युद्ध-विद्यामा कच्चा निस्कनेछन्; तर उनीहरूले पाँच-पाँचवटा अरबी साम्राज्यहरूको सारा फुर्तीलाई धुलोमा मिलाएर पछारिदिए र सबैले नाक रगडेर उनीहरूसँग शान्तिको भिक्षा मागे।

यति भनेपछि अब यसमा कुनै सन्देह रहेन कि संसारमा घुमक्कड-धर्म भन्दा ठुलो अर्को कुनै धर्म छैन। 'धर्म' भन्नु पनि एउटा सानो कुरा हो, यसलाई घुमक्कडसँग जोड्नु त "महिमा घट्यो समुद्रको, रावण बस्यो छिमेकमा" (महिमा घटो समुद्र की, रावण बसा पड़ोस) भने जस्तै हुनेछ।

घुमक्कड हुनु मानिसका लागि परम सौभाग्यको कुरा हो। यस मार्गले आफ्ना अनुयायीलाई मरेपछि पाउने कुनै काल्पनिक स्वर्गको प्रलोभन दिँदैन; यसका लागि त भन्न सकिन्छ–  "कस्तो गज्जबको नगद व्यापार छ, यो हातले ले, त्यो हातले दे।" घुमक्कडी त्यही व्यक्तिले गर्न सक्छ, जो निश्चिन्त छ। कुन साधनहरूले सम्पन्न भएर मानिस घुमक्कड बन्ने अधिकारी हुन सक्छ, त्यो अगाडि बताइनेछ; तर घुमक्कडीका लागि चिन्तामुक्त हुनु आवश्यक छ, र चिन्तामुक्त हुनका लागि घुमक्कडी पनि आवश्यक छ। यी दुवै एक-अर्कामा आश्रित हुनु कुनै दोष होइन, बरु गहना (भूषण) हो।

घुमक्कडी भन्दा ठुलो सुख अरू कहाँ मिल्न सक्छ र? आखिर चिन्ताहीन हुनु नै त सुखको सबैभन्दा स्पष्ट रूप हो। घुमक्कडीमा कष्टहरू पनि हुन्छन्, तर त्यसलाई भोजनमा खुर्सानी जस्तै सम्झनुहोस्। यदि खुर्सानीमा पिरोपन भएन भने, के कुनै खुर्सानी-प्रेमीले त्यसलाई हात लगाउला र? वास्तवमा, घुमक्कडीमा कहिलेकाहीँ हुने ती तीता अनुभवहरूले यसको रसलाई झन् बढाइदिन्छन्, ठिक त्यसरी नै जसरी कालो पृष्ठभूमिमा चित्र अझ बढी निखारिएर आउँछ।

घुमक्कडी त्यही व्यक्तिले गर्न सक्छ, जो निश्चिन्त छ। कुन साधनहरूले सम्पन्न भएर मानिस घुमक्कड बन्ने अधिकारी हुन सक्छ, त्यो अगाडि बताइनेछ; तर घुमक्कडीका लागि चिन्तामुक्त हुनु आवश्यक छ, र चिन्तामुक्त हुनका लागि घुमक्कडी पनि आवश्यक छ।

व्यक्तिका लागि घुमक्कडी (भ्रमणशीलता) भन्दा ठुलो अर्को कुनै 'नगद धर्म' छैन। जातिको भविष्य घुमक्कडहरूमा नै निर्भर गर्दछ, त्यसैले म भन्छु कि हरेक तरुण र तरुणीले घुमक्कड-व्रत ग्रहण गर्नुपर्छ। यसका विरुद्ध दिइने सबै प्रमाणहरूलाई झुटो र व्यर्थ सम्झिएर सामना गर्नुपर्छ। माता-पिताले विरोध गर्छन् भने उनीहरूलाई बुझाउनुपर्छ कि उनीहरू पनि प्रह्लादका माता-पिताका 'नयाँ संस्करण' हुन्। इष्ट-मित्रले बाधा उत्पन्न गर्छन् भने सम्झाउनुपर्छ कि उनीहरू 'दिवान्ध' (दिउँसै नदेख्ने) हुन्।

यदि धर्म-धर्माचार्यहरूले केही उल्टोपाल्टो तर्क दिन्छन् भने बुझ्नुपर्छ कि यिनै ढोँग र ढोँगीहरूले संसारलाई कहिल्यै सरल र साँचो मार्गमा हिँड्न दिएका छैनन्। राज्य र राजकीय नेताहरूले आफ्ना कानुनी अड्चनहरू हाल्छन् भने, हजारौँ पटक अनुभव गरिएको कुरा यो हो कि– महानदीको वेगलाई जस्तै घुमक्कडको गतिलाई रोक्ने कोही पनि यस संसारमा जन्मिएको छैन। ठुला-ठुला र कठोर पहरा भएका राज्य-सीमानाहरूलाई घुमक्कडहरूले आँखामा छारो हालेर पार गरेका छन्। मैले स्वयं यस्तो एक पटकभन्दा बढी गरेको छु। (मेरो पहिलो तिब्बत यात्रामा अङ्ग्रेजहरू, नेपाल-राज्य र तिब्बतका सीमा-रक्षकहरूको आँखामा छारो हालेर जानु परेको थियो।)

संक्षेपमा हामी यो भन्न सक्छौँ कि, यदि कुनै तरुण-तरुणीले घुमक्कड-धर्मको दीक्षा लिन्छन्– म यो अवश्य भन्छु कि यो दीक्षा त्यही व्यक्तिले लिन सक्छ, जसमा प्रचुर मात्रामा हरेक प्रकारको साहस छ– भने उनले कसैको कुरा सुन्नु हुँदैन। न त आमाका आँसुको पर्वाह गर्नुपर्छ, न बुबाको डर र उदासीको; न भुलवश विवाह गरी ल्याइएकी श्रीमतीको रुवाबबासीको फिक्री गर्नुपर्छ, न त कुनै तरुणीले आफ्ना अभागी श्रीमान्को विलापको। बस, शङ्कराचार्यका शब्दहरूमा यति मात्र बुझ्नुपर्छ–  ''निस्त्रैगुण्ये पथि विचरतः को विधिः को निषेधाः'' (अर्थात्: गुणहरूभन्दा माथि उठेर यस मार्गमा हिँड्नेका लागि न कुनै नियम हुन्छ, न कुनै बन्धन)।

र मेरा गुरु 'कपोतराज' को वचनलाई आफ्नो पथप्रदर्शक बनाउनुपर्छ:

"सैर कर दुनिया की गाफिल, जिंदगानी फिर कहाँ?

जिंदगी गर कुछ रही तो नौजवानी फिर कहाँ?"

(अर्थात्: ए वेपरवाह मन ! यो संसारको सयर गर, यस्तो जीवन फेरि कहाँ पाइन्छ र? यदि जीवन बाँचिएछ नै भने पनि यो जवानी फेरि कहाँ फर्केर आउँछ र?)

संसारमा मनुष्य-जन्म एक पटक मात्र हुन्छ र जवानी पनि केवल एक पटक मात्र आउँछ। साहसी र मनस्वी तरुण-तरुणीहरूले यो अवसर गुमाउनु हुँदैन। कम्मर कस भावी घुमक्कडहरू हो! संसार तिमीहरूको स्वागतका लागि आतुर छ।

राहुल सांकृत्यानको कृति ‘घुमक्कड शास्त्र’बाट अनुदित ।