शताब्दीकै गलत आकलन: ट्रम्पको इरान दुस्साहस

गत वर्ष जुलाई महिनामा, अमेरिका र इजरायलले बाह्र दिनसम्म इरानका आणविक ऊर्जा र आणविक अनुसन्धान केन्द्रहरूमा बमबारी गरे। केही दिनपछि, यी दुई युद्धकारी शक्तिहरू  (जसले यस आक्रामक युद्धका लागि संयुक्त राष्ट्र संघबाट कुनै अनुमति लिएका थिएनन्) युद्धविरामका लागि ढोका खोले। त्यस समयमा, यो पूर्ण वार्ताको आधार हुन सक्छ भन्ने विश्वास गर्दै सर्वोच्च नेता अली हुसेनी खामेनीको नेतृत्वमा रहेको इरानी सरकारले तोकिएका सर्तहरूमा सहमति जनायो: आक्रमणको तत्काल अन्त्य र तनाव नबढाउने। मिसाइल लन्चरहरू शान्त भए, तर त्यो सम्झौता अत्यन्तै नाजुक थियो। त्यहाँ कुनै दीर्घकालीन शान्ति सम्झौता, कुनै बाध्यकारी प्रवर्तन वा अनुगमन संयन्त्र, आणविक मुद्दाहरूमा कुनै समाधान, र इरानमाथि हुने अमेरिकी र इजरायली तोडफोड र आक्रमणहरू रोक्ने कुनै सहमति थिएन। यो अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि थोपरेको युद्धको अन्त्य थिएन, बरु एउटा लडाई रोक्ने सहमति मात्र थियो। खामेनीले अमेरिकी र इजरायली आक्रामकतालाई निरर्थक भन्दै उनीहरूले "केही पनि हासिल नगरेको" बताए, र साथै इरानले युद्धविरामका लागि बाध्य पारेको र "कहिल्यै आत्मसमर्पण नगर्ने" कुरामा जोड दिए।

त्यस समयमा, यो पूर्ण वार्ताको आधार हुन सक्छ भन्ने विश्वास गर्दै सर्वोच्च नेता अली हुसेनी खामेनीको नेतृत्वमा रहेको इरानी सरकारले तोकिएका सर्तहरूमा सहमति जनायो: आक्रमणको तत्काल अन्त्य र तनाव नबढाउने।

ओमानको इरान र अमेरिका (पृष्ठभूमिमा इजरायल रहेको) बीच एक तटस्थ मध्यस्थकर्ताको रूपमा दशकौँ लामो प्रतिष्ठा छ। सन् २०१२ र २०१३ को बीचमा, ओमानले नै अमेरिका-इरान वार्ताको आयोजना गरेको थियो, जसको परिणामस्वरूप इरान र P5+1 (अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, चीन, रुस + जर्मनी) र युरोपेली संघबीच सन् २०१५ को 'संयुक्त बृहत् कार्ययोजना' (JCPOA) सम्भव भएको थियो। जसमा आणविक सम्बर्धनका केही वाचाहरूको बदलामा प्रतिबन्धहरू कम गरिएको थियो। मस्कटमार्फत तेहरान र वाशिंगटनका लागि एक सुरक्षित र गोप्य माध्यम अस्तित्वमा थियो, र यो सञ्चार माध्यम जुलाईपछि अन्तिम सीमा स्पष्ट पार्न र गलत आकलनको जोखिम कम गर्न उचित वार्ताका लागि सक्रिय भयो। वास्तवमा, कुराकानी फराकिलो भयो, र इरान आफ्नो युरेनियम सम्बर्धनलाई सीमित गर्न, आफ्नो उच्च सम्बर्धित मौज्दातलाई शक्तिलाई फिक्का बनाउन, र अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीले अनुगमन र निरीक्षणलाई पुनः विस्तार गर्न सक्ने बिन्दुमा पुग्यो।

इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराक्चीले अमेरिकी र इजरायली आक्रमणको एक दिनभन्दा पनि कम समयअघि भनेका थिए, "कूटनीतिलाई प्राथमिकता दिइयो भने सम्झौता पहुँचभित्र छ।"

यो कुनै अन्तिम सम्झौता थिएन, तर यो ससर्त आणविक संयम र तनाव कम गर्ने निरन्तर अभ्याससहितको एक वार्ताको खाका थियो। सर्वोच्च नेता खामेनी र राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियान दुवैमा सम्झौताका लागि राजनीतिक इच्छाशक्ति थियो, जुन निकट भविष्यमै सम्भव देखिन्थ्यो। इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराक्चीले अमेरिकी र इजरायली आक्रमणको एक दिनभन्दा पनि कम समयअघि भनेका थिए, "कूटनीतिलाई प्राथमिकता दिइयो भने सम्झौता पहुँचभित्र छ।"

वास्तवमा, अमेरिका र इजरायलले अर्को बाटो रोजे: संयुक्त राष्ट्र संघको बडापत्र (धारा २) को उल्लंघन गर्ने एक आक्रामक युद्ध। फेब्रुअरी २८ को पहिलो दिनमै, अमेरिका र इजरायलले सर्वोच्च नेता खामेनीको हत्या गरे र मिनाबको शजरेह तय्येबेह प्राथमिक विद्यालयका १८० जना बालिकाहरूको ज्यान लिए। राजनीतिक नेताहरू, प्रमुख पूर्वाधार र सर्वसाधारणमाथिको यो प्रहारले तत्कालै जनविद्रोह निम्त्याउने र इस्लामिक गणतन्त्रलाई ढाल्ने विश्वास अमेरिका र इजरायलले राखेका थिए। अमेरिकी र इजरायली गुप्तचर निकायहरूले सन् २०२५ डिसेम्बरमा 'रियाल'को अवमूल्यन र बढ्दो मुद्रास्फीतिका कारण सुरु भएको विरोध प्रदर्शनलाई अतिरञ्जित रूपमा आकलन गरेका थिए। तर आर्थिक मुद्दाहरू विरुद्धको विरोध प्रदर्शन र एउटा सिंगो व्यवस्थालाई नै उखेलेर फाल्ने चाहनाबीच निकै ठूलो अन्तर हुन्छ। जब क्षेप्यास्त्र प्रहारबाट सर्वोच्च नेता– जसको छवि उनका आलोचकहरूमाझ पनि धार्मिक निष्ठावान् व्यक्तिको रूपमा थियो (सन् १९९४ मा कोमका सेमिनरी शिक्षकहरूको समाजले उनलाई 'मर्जा-ए-तकलिद' वा अनुकरणको स्रोतका रूपमा पदोन्नति गरेको थियो) र स्कुले बालबालिका मारिए, तब जनमानसमा राष्ट्रभक्तिको लहर चल्यो। यस्तो परिस्थितिमा निर्दोष बालबालिका विरुद्धको साम्राज्यवादी युद्धको पक्ष लिन असम्भव थियो। अमेरिकी र इजरायली आक्रमणको प्रकृति, र इरानले इजरायली लक्ष्यहरूका साथै खाडी अरब राष्ट्रहरूमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडाहरूमा प्रहार गर्न सफल भएको तथ्यले इरानी जनतालाई आफ्नो अस्तित्व रक्षा र प्रतिरक्षा क्षमतामा केन्द्रित गरिदियो। अहिले धेरैजसो इरानीहरूको भावना यही नै छ।

इरानले इजरायली लक्ष्यहरूका साथै खाडी अरब राष्ट्रहरूमा रहेका अमेरिकी सैन्य अखडाहरूमा प्रहार गर्न सफल भएको तथ्यले इरानी जनतालाई आफ्नो अस्तित्व रक्षा र प्रतिरक्षा क्षमतामा केन्द्रित गरिदियो।

सन् २००१ को अफगानिस्तान र २००३ को इराक युद्धदेखि नै, अमेरिकी युद्ध योजनाकारहरूले 'एस्केलेसन ल्याडर' (तनाव वृद्धिको खुड्किलो) को अवधारणालाई त्यागेका छैनन् र 'रैपिड डोमिनेन्स' (शीर्ष नेतृत्वको अन्त्य, कमाण्डको पक्षाघात र शत्रुको सेनामाथि पूर्ण प्रभुत्वमार्फत गरिने द्रुत नियन्त्रण) को अवधारणा प्रयोग गर्दै आएका छन्। यसले अफगानिस्तान र इराकमा काम गर्‍यो, जहाँ अमेरिकी हिंसाको मापनले प्रतिशोधको क्षमतालाई नै ध्वस्त पारिदिएको थियो। त्यो वास्तवमै 'शक एन्ड अ' (स्तब्ध र भयभीत पार्ने रणनीति) थियो। तर यस्तो सैन्य ढाँचाले इरानको हकमा काम गरेन। इरानीहरूले दशकौँदेखि अमेरिका र इजरायलको पूर्ण-स्तरको आक्रमणको तयारी गरेका थिए। उनीहरूको राजनीतिक नेतृत्वले शीर्ष नेताहरूको हत्या (decapitation strikes) बाट हुन सक्ने जोखिम बुझेको थियो, त्यसैले उनीहरूले अधिकांश शीर्ष र अत्यावश्यक नेताहरूका लागि आठ तहसम्मका विकल्पहरू तयार गरेका थिए। सेनाले द्रुत गतिमा विभिन्न प्रकारका हतियार प्रणालीहरू तयार गर्‍यो, वायु रक्षा प्रणालीलाई समेत माथ दिन सक्ने 'हाइपरसोनिक क्लस्टर मिसाइल' देखि खाडीको पानीमा 'स्वार्म ट्याक्टिक्स' (झुण्डमा आक्रमण गर्ने रणनीति) प्रयोग गर्ने तीव्र गतिका तटीय आक्रमणकारी जहाजहरूसम्म। लेबनानदेखि इराकसम्मका इरान समर्थक मिलिसियाहरूसँगै यिनै संयन्त्रहरू इरानीहरूले निर्माण गरेका रक्षाका अनेकौँ घेराहरू हुन्। यसको अर्थ के हो भने, अमेरिकाले 'रैपिड डोमिनेन्स' बाट युद्ध सुरु गर्दा ऊसँग तनाव वृद्धिको कुनै क्रमिक योजना (escalation ladder) छैन, तर अमेरिका र इजरायल विरुद्ध इरानको प्रतिक्रिया भने रणनीतिक रूपमा सबैभन्दा सरल क्षेप्यास्त्रबाट सुरु गरी अत्याधुनिक क्लस्टर मिसाइलतर्फ अघि बढ्ने गरी बनाइएको छ– जबकि उसले आफ्ना साना डुङ्गाहरू र मिलिसियाहरूलाई अझै रोकेर राखेको छ। इरान अझै पनि आफ्ना क्षेप्यास्त्रहरू र 'स्ट्रेट अफ हर्मुज' (हर्मुज जलडमरूमध्य, जुन अहिले निश्चित देशका जहाजहरूका लागि मात्र खुला छ) माथिको आफ्नो पकडमा निर्भर रहेकाले यिनलाई परिचालन गरिएको छैन।

'शक एन्ड अ' (स्तब्ध र भयभीत पार्ने रणनीति) को सैन्य ढाँचाले इरानको हकमा काम गरेन। इरानीहरूले दशकौँदेखि अमेरिका र इजरायलको पूर्ण-स्तरको आक्रमणको तयारी गरेका थिए।

इरानको बौद्धिक प्रतिक्रियाले संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायललाई यसरी घेराबन्दीमा पारेको छ कि उनीहरूसँग युद्धविरामका लागि याचना गर्नुको विकल्प बाँकी छैन। इरानी नेतृत्व भन्छ कि उनीहरूलाई सन् २०२५ जुलाईको जस्तो आंशिक युद्धविराममा कुनै रुचि छैन, जसले इजरायल र अमेरिकालाई पुनः सशस्त्र हुन र अर्को चरणको हिंसाका साथ फर्कन मौका मात्र दिनेछ। इरान एउटा 'ग्रान्ड बार्गेन' (वृहत सम्झौता) चाहन्छ, जसमा इरान मात्र नभई इराक र लेबनान पनि समावेश हुन् र उसले पूर्ण प्रतिबन्ध फुकुवा, प्यालेस्टिनीहरूको नरसंहारको अन्त्य, र इरानलाई घेर्ने अमेरिकी धम्कीपूर्ण सैन्य अखडाहरू हटाउनुपर्ने जस्ता मागहरू राखेको छ। यदि अमेरिका र इजरायल यी मागहरूमा सहमत भए भने, इजरायल र अमेरिकाको क्रूर आक्रमणबाट भएको दुखद मानवीय क्षतिका बावजुदयो इरानका लागि पूर्ण विजय हुनेछ।

सन् २०२५ जुलाईमा युद्धविरामका लागि उत्सुक रहेका सर्वोच्च नेता अली खामेनीको हत्या गरेर, अमेरिका र इजरायलले सायद फेरि युद्धविरामको पक्षमा तर्क गर्न सक्ने व्यक्तिलाई गुमाएका छन्। नयाँ सर्वोच्च नेता मोज्तबा खामेनीसहितको वर्तमान नेतृत्वले यो सही आकलन गरेको छ कि वृहत सम्झौता बिनाको युद्धविराम केवल समय बिताउने मेलो मात्र हो, शान्ति होइन। इरानीहरू यस क्षेत्रमा शान्ति चाहन्छन्, युद्ध-युद्धविराम-युद्धको त्यो अनन्त शृङ्खला होइन जसले केवल अभाव र पीडा निम्त्याउँछ।

सन् २०२५ जुलाईमा युद्धविरामका लागि उत्सुक रहेका सर्वोच्च नेता अली खामेनीको हत्या गरेर, अमेरिका र इजरायलले सायद फेरि युद्धविरामको पक्षमा तर्क गर्न सक्ने व्यक्तिलाई गुमाएका छन्।

इजरायलीहरूले इरानसँगको युद्धको बारेमा धेरै बोलेका छैनन्; उनीहरू आफ्ना क्षेप्यास्त्रहरू प्रहार गर्न र इजरायलमा भएका इरानी क्षेप्यास्त्र प्रहारका समाचारहरूलाई रोक्न बढी केन्द्रित छन्। के उनीहरू ट्रम्पले गर्ने कुनै शान्ति सम्झौताबाट निर्देशित होलान् त? त्यो सम्भावना कम छ। इजरायलीहरूको मध्यपूर्वप्रति एक 'एस्केटोलोजिकल' (धार्मिक अन्त्यवादी) दृष्टिकोण छ। उनीहरू नील नदीदेखि युफ्रेटिससम्मको भूमि कब्जा गर्न उत्सुक छन्, जसका लागि उनीहरूले यस क्षेत्रको आफ्नो सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली आलोचक इरानलाई शान्त पार्नु पर्ने हुन्छ। इजरायलका लागि यो अन्तिम लडाइँ हो। उनीहरूले अमेरिकालाई यस युद्धमा तानेका छन्, जबकि इस्लामिक गणतन्त्रको अस्तित्व वा अन्त्यबाट अमेरिकालाई कुनै वास्तविक लाभ छैन (जसले अमेरिकालाई कहिल्यै कुनै खतरा दिएको छैन)। इजरायल इस्लामिक गणतन्त्रलाई जरैदेखि उखेल्न चाहन्छ, तर इरानी समाजमा यसको गहिरो जरा हेर्दा त्यो असम्भव देखिन्छ। अर्कोतर्फ, अमेरिका भने एक आज्ञाकारी नेतृत्वमार्फत इस्लामिक गणतन्त्रको व्यवस्थापनमै सन्तुष्ट हुने थियो। तर अहिले यी दुवै विकल्पहरू सम्भव छैनन्। अब सैन्य तनाव बढाउने एउटै विकल्प भनेको अमेरिका वा इजरायलले इरानमाथि आणविक आक्रमण गर्नु मात्र हो। जसले इरानी नागरिकहरूको जीवनमा पार्ने भयावह प्रभावपछि, विश्वव्यापी जनमतबाट पूर्ण रूपमा नकारात्मक प्रतिक्रिया निम्त्याउनेछ।

इजरायलीहरूको मध्यपूर्वप्रति एक 'एस्केटोलोजिकल' (धार्मिक अन्त्यवादी) दृष्टिकोण छ। उनीहरू नील नदीदेखि युफ्रेटिससम्मको भूमि कब्जा गर्न उत्सुक छन्, जसका लागि उनीहरूले यस क्षेत्रको आफ्नो सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली आलोचक इरानलाई शान्त पार्नु पर्ने हुन्छ।

अमेरिका र इजरायलका लागि अब कुनै पनि राम्रा विकल्पहरू बाँकी छैनन्। उनीहरूले आफ्नो बमबारी जारी राख्न त सक्छन्, तर त्यसको बदलामा इरानले गर्ने प्रतिकारको तीव्रताले इजरायल र यस क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी हितहरूलाई निरन्तर क्षति पुर्‍याइरहनेछ। इन्धन र खाद्यान्नको मूल्य आकासिँदै जाँदा अमेरिका र इजरायलले विश्वव्यापी दबाबको सामना गर्नुपर्नेछ। यो संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलको एक ठूलो गलत गणना थियो।

इरान यति सजिलै झुक्ने छैन। यहाँ सयौँ वर्ष पुरानो एक गौरवशाली सभ्यता दाउमा छ, र इरानी नेताहरूलाई यो राम्ररी थाहा छ। उनीहरू केवल 'इस्लामिक गणतन्त्र' वा सन् १९७९ को 'इरानी क्रान्ति' का लागि मात्र उभिएका छैनन्, बरु स्वयम् इरान राष्ट्रको अस्तित्वका लागि लडिरहेका छन्। उनीहरू पछि हट्ने छैनन्।

Source: https://globetrotter.media/