हिजबुल्लाहको पुनरुत्थान: शत्रुहरूले समाप्त भएको घोषणा गरिरहँदा हिज्बुल्लाहले आफूलाई कसरी पुनर्निर्माण गर्‍यो

एक वर्षभन्दा बढी समयदेखि इजरायल, वासिङ्टन र स्वयम् लेबनान सरकारले हिजबुल्लाह स्थायी रूपमा ध्वस्त भइसकेको जसरी कुरा गरिरहेका छन्।

यद्यपि, लेबनानी सशस्त्र समूह पुनः इजरायलसँग युद्धमा होमिएको छ र इरानमाथि भएको अमेरिका-इजरायल युद्धको जवाफमा आफ्नो शत्रुमाथि आक्रमण गरिरहेको छ।

युद्धमैदानमा यसको प्रदर्शन र इजरायली क्षेत्रको गहिराइसम्म प्रहार गर्ने क्षमताले के देखाउँछ भने हिजबुल्लाहले इजरायलसँगको १५ महिनाको युद्धविरामलाई युद्धको अन्त्यका रूपमा होइन, बरु पुनर्निर्माण, पुनर्गठन र अनिवार्य रूपमा आउने आगामी सङ्कटको तयारीका लागि एउटा साँघुरो र जरुरी अवसरका रूपमा प्रयोग गर्‍यो।

गाजा युद्धका कारण सुरु भएको एक वर्ष लामो द्वन्द्वपछि, २७ नोभेम्बर २०२४ मा जब हिजबुल्लाह र इजरायलबीच युद्धविराम लागू भयो, तब सार्वजनिक विमर्श निकै कडा थियो। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले यस अभियानले हिजबुल्लाहलाई "दशकौँ पछाडि" धकेलिदिएको, यसका अधिकांश रकेटहरू नष्ट गरेको र शीर्ष नेतृत्वलाई सिध्याएको बताएका थिए।

एक वरिष्ठ अमेरिकी अधिकारीले यसलाई "अत्यन्त कमजोर" भएको बताए। सेन्टकम (Centcom) कमाण्डर माइकल कुरिलाले अझ अगाडि बढेर हिजबुल्लाहलाई "सखाप भएको" संज्ञा दिए र लेबनानी सशस्त्र बललाई यसअघि पार्टीको "गढ" मानिएका क्षेत्रहरूमा परिचालन गरिएकोमा प्रशंसा गरे।

बेरुतमा पनि राजनीतिक भाषा परिवर्तन भयो। राष्ट्रपति जोसेफ आउनले राज्यसँग मात्र "हतियार बोक्ने विशेष अधिकार" हुनुपर्ने बताए भने प्रधानमन्त्री नवाफ सलामले लिटानी नदीको दक्षिणमा हिजबुल्लाहको सैन्य उपस्थिति लगभग समाप्त भएको दाबी गरे। टिप्पणीकारहरूले इजरायली आक्रमणले उक्त समूहको ८० प्रतिशत सैन्य शक्ति नष्ट गरिसकेको बताउनु सामान्य भइसकेको थियो। प्रचलित भाष्य यही थियो कि हिजबुल्लाह टुटिसकेको छ र यसको निशस्त्रीकरण अब समयको कुरा मात्र हो।

तर, अहिले यस्तो देखिन्छ कि उक्त भाष्यले ठुलो क्षतिलाई 'रणनीतिक पतन' ठान्ने गल्ती गर्‍यो। हिजबुल्लाहको युद्धपछिको पुनरुत्थान प्रक्रियासँग परिचित चार स्रोतका अनुसार, पुनर्निर्माण कार्य युद्धविरामको भोलिपल्ट अर्थात् २८ नोभेम्बरदेखि नै सुरु भएको थियो।

सङ्गठनभित्रको बुझाइ यो थिएन कि युद्ध सकियो, बरु इजरायलसँगको अर्को चरणको लडाइँ अब केही समयको कुरा मात्र हो भन्ने थियो।

स्रोतहरूका अनुसार, हिजबुल्लाहको दृष्टिकोणमा त्यो युद्धविराम कुनै राजनीतिक सम्झौता थिएन। यो केवल एउटा परिचालन अन्तराल (operational interval) थियो, जसको प्रत्येक दिनको आफ्नै विशिष्ट महत्त्व थियो।

'मिशन एकम्प्लिस्ड'

हिजबुल्लाहको बुझाइमा इजरायलले दुईवटा मुख्य कारणले आफ्ना आक्रमणहरू रोकेको थियो:

पहिलो, इजरायललाई विश्वास थियो कि उसले हिजबुल्लाहमाथि यति ठुलो प्रहार गरिसकेको छ कि अब अन्तर्राष्ट्रिय र आन्तरिक दबाबले नै यसलाई राजनीतिक रूपमा स्थायी रूपमा समाप्त पारिदिनेछ। दोश्रो, इजरायलले यो अनुमान गरेको थियो कि युद्धलाई अझै लम्ब्याउँदा उसको आफ्नै क्षति बढ्न सक्छ, जबकि उसले खोजेको रणनीतिक उपलब्धिहरू पहिले नै हासिल भइसकेको उसलाई लागेको थियो।

यद्यपि, स्रोतहरू भन्छन् कि खुला शत्रुतामा आएको त्यो पूर्णविराम हिजबुल्लाहका लागि एउटा ठुलो अवसर बन्यो। यसको अर्थ यो थियो कि युद्धले ठुलो क्षति पुर्‍याए तापनि, यसले एउटा यस्तो महत्त्वपूर्ण रिक्त स्थान (critical space) छोडिदियो,  जहाँ सङ्गठनले आफूलाई पुनर्गठित गर्न सक्थ्यो।

स्रोतहरूका अनुसार, त्यसपछिको प्रयास केवल आधारभूत सैन्य क्षमता पुनस्र्थापित गर्नमा मात्र सीमित थिएन। यसको लक्ष्य अझ व्यापक थियो: अक्टोबर २०२३ पूर्वको हिजबुल्लाहको क्षमता, संरचना र पूर्वाधारलाई सकेसम्म पुरानै अवस्थामा फर्काउनु।

सन् २०२५ को डिसेम्बर मध्यसम्ममा, सैन्य कमाण्डरहरूले नेतृत्वलाई जानकारी गराए कि जे-जे पुनर्निर्माण गर्न सम्भव थियो, ती सबै गरिसकिएको छ। एक स्रोतका अनुसार सैन्य कमाण्डरहरूले भनेका थिए— "हामीले नेताहरूलाई भन्यौँ: मिशन एकम्प्लिस्ड (हाम्रो कार्य सम्पन्न भयो)।"

केही क्षमताहरू, विशेष गरी हवाई प्रतिरक्षा र अन्य रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण प्रणालीहरूसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा यस्तो क्षति पुगेको थियो जसलाई तुरुन्तै सुधार्न सम्भव थिएन। तर ती सीमितताहरूका बाबजुद, पुनर्निर्माणको प्रयासलाई विस्तृत, व्यवस्थित र अनुशासित रूपमा वर्णन गरिएको छ।

जीवित सहिद

हिजबुल्लाहको अगाडि रहेको कार्यभार निकै विशाल थियो। १७ सेप्टेम्बर २०२४ मा इजरायलले पार्टी सदस्यहरूले प्रयोग गर्ने सयौँ पेजरहरू विस्फोट गराइदियो, जसमा दर्जनौँ मानिसहरू (धेरैजसो सर्वसाधारण) घाइते भए। यस घटनाले हिजबुल्लाहको संयन्त्रभित्र इजरायलको स्तब्ध पार्ने गुप्तचर घुसपैठलाई उजागर गरिदिएको थियो।

त्यसै महिनाको अन्त्यतिर, बेरुत र देशका अन्य भागहरूमा भएका भीषण हवाई आक्रमणहरूले पार्टीको शीर्ष सैन्य नेतृत्वका साथै लामो समयदेखि महासचिव रहेका हसन नसरल्लाहको ज्यान लियो।

इजरायलले हिजबुल्लाहमाथि बहु-तहको 'शक क्याम्पेन' (स्तब्ध पार्ने अभियान) चलाएको थियो, जसको उद्देश्य कमाण्ड संरचना तोड्नु, सञ्जालहरू उजागर गर्नु र काम गर्ने क्षमतालाई पूर्ण रूपमा पक्षघात गराउनु थियो। अक्टोबर २०२४ मा तीव्र बमबारीपछि इजरायली सेनाले स्थल आक्रमण सुरु गर्दा, एक स्रोतले हिजबुल्लाहको नेतृत्वलाई "दृष्टिविहीन, तितरबितर र टुटेको" अवस्थामा रहेको भनी वर्णन गरे।

मिडल इस्ट आई (Middle East Eye) सँग कुरा गर्दै एक स्रोतले भने, "सीमा क्षेत्रमा मृत्युसँग जुध्दै लडिरहेका लडाकुहरूको अडिगताले पार्टीका बाँकी शीर्ष सैन्य नेताहरूलाई श्वास फेर्ने र आफूलाई पुनर्गठित गर्ने मौका दियो। ती  जीवित सहिदहरूले नै पार्टीलाई बचाए।"

इजरायली हवाई आक्रमणले केही सैन्य कमाण्डरहरूलाई छानी-छानी निशाना बनाउँदा अरू चाहिँ कसरी बाँचे त? भन्ने प्रश्नमा स्रोतले संक्षिप्त जवाफ दियो: "उनीहरूले फोन उठाएनन्।"

संरचनागत पुनर्विचार र अनुकूलन

स्रोतहरूका अनुसार, हिजबुल्लाहको सञ्चार संरचनामा इजरायलको घुसपैठ पहिले अनुमान गरिएभन्दा धेरै गहिरो थियो। पार्टीले आफ्ना सदस्यहरूमाथि निगरानी भइरहेको छ भन्ने कुरा सधैँ अनुमान गरेको थियो, तर इजरायलले उनीहरूको 'लोकेशन' वास्तविक समयमै पछ्याउन र कमाण्डरहरूलाई सटिकताका साथ पत्ता लगाउन सक्षम छ भन्ने कुरा पछि मात्र स्पष्ट भयो।

संवेदनशील मामिलाहरूका लागि पार्टीले आफ्ना अघिल्ला तीनवटै सञ्चार सञ्जालहरूलाई त्यागेर "आधारभूत र पुरातन" विधिहरू अपनाएको छ: जस्तै मानव सन्देशवाहक (couriers), हातले लेखिएका चिठीहरू, र कमाण्ड तथा फिल्ड युनिटहरूबीच पूर्ण रूपमा अलग गरिएका (compartmentalised) माध्यमहरू।

अर्को एक स्रोतले यस रणनीतिक परिवर्तनलाई सङ्गठन पछाडि हटेको रूपमा नभई "अनुकूलनको सचेत प्रयास" का रूपमा व्याख्या गरे। यो रणनीतिले व्यापक संरचनागत पुनर्विचारलाई पनि बल पुर्‍यायो।

सन् २००६ को इजरायल-लेबनान युद्धपछिका वर्षहरूमा, र विशेष गरी सिरियामा बसर अल-असदको समर्थनमा गरिएको हस्तक्षेपको समयमा, हिजबुल्लाह बिस्तारै एक परम्परागत सेना जस्तो देखिन थालेको थियो। विशाल, भारी, अधिक केन्द्रीकृत र लामो कमाण्ड शृङ्खलामा निर्भर। त्यो रूपान्तरणले यसको क्षमता त बढायो, तर २०२४ को युद्धको अनुभवले जीवित रहेका कमाण्डरहरूलाई त्यो मोडेल (ढाँचा) माथि पुनर्विचार गर्न बाध्य तुल्यायो।

तेस्रो स्रोतका अनुसार, हिजबुल्लाह पहिले "छिटो कुद्ने छाडा घोडाहरू" जस्तो थियो, तर पछिल्लो समय यो "एउटा ठुलो बग्गी जस्तो बनेको थियो जसलाई घोडाहरूको एउटा समूहले मात्र तान्न सक्थ्यो।"

२०२४ को युद्धपछि, वरिष्ठ सैन्य व्यक्तित्वहरूले यसलाई पुनः "मुघनिया भावना" (Mughniyeh spirit) तर्फ फर्काएका छन्। यो दिवङ्गत कमाण्डर इमाद मुघनिया र उनको प्रारम्भिक सैन्य सिद्धान्तको सन्दर्भ हो, जुन छरिएका र अर्ध-स्वायत्त एकाइहरू (semi-autonomous units) मा आधारित थियो।

यस मोडेल अन्तर्गत, एकाइहरूले केन्द्रीय कमान्डको निरन्तर प्रत्यक्ष निर्देशनको सट्टा व्यापक परिस्थिति-आधारित मार्गदर्शन (scenario-based guidance) अनुसार काम गर्छन्। यसले गर्दा केन्द्रीय कमान्डसँगको सम्पर्क हलुका, ढिलो र कम जोखिमपूर्ण (सुरक्षित) हुन्छ। यो परिवर्तनले केही क्षेत्रमा कार्यसम्पादनको गति घटाउन सक्छ, तर यसले सङ्गठनको सहनशक्ति र टिकाउपन (endurance) लाई बलियो बनाउँछ। यो मोडेल केवल काम गर्नका लागि मात्र होइन, बरु प्रतिकूल परिस्थितिमा जीवित रहनका लागि बनाइएको हो।

दक्षिण लेबनानमा पुनरागमन

यही रणनीतिले दक्षिण लेबनानमा हिजबुल्लाहको पुनरागमनलाई पनि आकार दिएको देखिन्छ।

सार्वजनिक रूपमा, युद्धविराम सम्झौताले इजरायली सीमा र लिटानी नदीको बीचमा हिजबुल्लाहको कुनै पनि सैन्य उपस्थिति नहुने र ६० दिनभन्दा बढी समयसम्म लेबनानी सेना परिचालन हुने सर्त राखेको थियो। ८ जनवरी २०२६ सम्ममा, लेबनानी सेनाले त्यस क्षेत्रको परिचालन नियन्त्रण लिएको बतायो र प्रधानमन्त्री सलामले त्यहाँका लगभग सबै हतियारहरू अब राज्यको हातमा रहेको दाबी गरे।

यद्यपि, स्रोतहरूका अनुसार जमिनको यथार्थ निकै जटिल थियो। उनीहरू भन्छन् कि हिजबुल्लाहलाई आफ्नो उपस्थिति पुनस्र्थापित गर्न ठुलो र देखिने सैन्य संरचनाको आवश्यकता थिएन।

यसको सट्टा, उसले साना सेलहरू र व्यक्तिगत कार्यकर्ताहरूमा भर पर्‍यो। उनीहरूले पूर्ण रूपमा नष्ट नभएका क्षतिग्रस्त सुविधाहरू मर्मत गरे । इजरायलको नजरमा नपरेका स्थलहरूलाई पुनः सक्रिय बनाए र औपचारिक रूपमा खुलासा नगरिएका स्थानहरूलाई चुपचाप सुदृढ पारे।

स्रोतहरूले यस्तो स्थितिको वर्णन गर्छन् जहाँ हिजबुल्लाह दक्षिण लेबनानबाट हटेको थिएन; बरु यो धैर्य, गोपनीयता र सतर्कतापूर्वक चालहरू मार्फत बिस्तारै पुनः जरा गाड्दै थियो।

तेस्रो स्रोतले भने, "हामीले पुनर्निर्माण र पुनस्र्थापनाका लागि 'व्यक्ति-देखि-व्यक्ति' सम्पर्कमा भर पर्दै दिनलाई रात र रातलाई दिन बनायौँ।" यसै कारणले गर्दा युद्धविरामको चरित्र विरोधाभासपूर्ण देखिन पुग्यो।

कागजी रूपमा लेबनान "हतियारमा राज्यको एकाधिकार" तर्फ अघि बढिरहेको देखिन्थ्यो। तर व्यवहारमा, इजरायलले हिजबुल्लाहमाथि "पुनः संगठित हुने र आतङ्कारी पूर्वाधार निर्माण गर्ने" प्रयास गरेको आरोप लगाउँदै आक्रमण जारी राख्यो। अर्कोतर्फ, हिजबुल्लाहले भने आफूले दक्षिणमा युद्धविरामको पूर्ण पालना गरेको दाबी गरिरह्यो।

यस महिनाको सुरुमा पुनः खुला द्वन्द्व सुरु हुनुअघिसम्म, युद्धविराम अवधिमै इजरायली आक्रमणबाट लेबनानमा करिब ४०० जनाको ज्यान गइसकेको थियो। त्यो अवधि कहिल्यै पनि स्थिर शान्तिको समय थिएन; बरु यो एउटा सक्रिय र चुनौतीपूर्ण चरण थियो, जहाँ दुवै पक्ष अर्को मुठभेडका लागि आफू अनुकूल परिस्थिति निर्माण गर्न प्रयासरत थिए।

आपूर्ति मार्गको चुनौती र अवसर

हिजबुल्लाहका शत्रुहरू उनीहरूको पुनरागमनमा विश्वस्त नहुनुको एउटा मुख्य कारण आपूर्ति मार्गहरू काटिएको देखिनु थियो। सिरियामा असद सरकारको पतनपछि, नसरल्लाहका उत्तराधिकारी नईम कासिमले सिरियामार्फत हुने सैन्य आपूर्ति मार्ग गुमेको कुरा सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गरेका थिए, यद्यपि उनले त्यसको रणनीतिक महत्त्वलाई कम देखाउने प्रयास गरे।

तर स्रोतहरूका अनुसार, असद सरकारको पतनले एउटा छोटो तर महत्त्वपूर्ण अवसर पनि सिर्जना गरिदियो। त्यसपछिको अराजकताको समयमा, नयाँ अधिकारीहरूले नियन्त्रण जमाउनु र इजरायली आक्रमणले बाँकी रहेका भण्डारहरू नष्ट गर्नुअघि नै हिजबुल्लाहले आफ्ना डिपोहरू (depots) खाली गर्न सफल भयो।

त्यसै समयमा, इरानी सहयोग र स्थानीय उत्पादनमार्फत उसले महिनौँ लगाएर आफ्ना रकेट र ड्रोनहरूको मौज्दात पुनः भर्यो। यसको अर्थ यो होइन कि सबै क्षमताहरू पहिलेकै स्वरूपमा फर्किए। केही उन्नत प्रणालीहरू, विशेष गरी हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीहरूलाई प्रतिस्थापन गर्न अझै पनि कठिन वा असम्भव छ।

मैदानमा फिर्ती: "राष्ट्रहरू कहिल्यै मर्दैनन्"

विगत दुई हप्ताका युद्धमैदानका घटनाक्रमहरूले हिजबुल्लाह पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको प्रमाणित गरेका छन्। २ मार्चमा पार्टीले करिब ६० वटा ड्रोन र रकेटहरू प्रहार गर्‍यो र त्यसको भोलिपल्ट पनि सोही संख्यामा आक्रमण जारी राख्यो। त्यसपछि आक्रमणको गति झन् तीव्र पारियो।

यस हप्ता, हिजबुल्लाहका मिसाइलहरू दक्षिण इजरायलसम्म पुगे, जसका कारण एश्कलान (Ashkelon) र गाजा पट्टी नजिकका समुदायका इजरायलीहरू लुक्न बाध्य भए। जुन सङ्गठनलाई व्यापक रूपमा "ध्वस्त" भएको भनिएको थियो, उसले पुनः निरन्तर आक्रमण गरिरहेको छ, लडाकुहरू परिचालन गरिरहेको छ र लेबनानी तथा इजरायली दुवै क्षेत्रमा इजरायलमाथि दबाब दिइरहेको छ।

तेस्रो स्रोतले पूर्व मिडिया प्रमुखलाई उद्धृत गर्दै भन्यो, "हाम्रा पूर्व मिडिया प्रमुख मोहम्मद अफीफ भन्थे—'हिजबुल्लाह एउटा पार्टी मात्र होइन, यो एउटा राष्ट्र हो, र राष्ट्रहरू कहिल्यै मर्दैनन्।' मानिसहरूलाई लाग्थ्यो कि यो केवल एउटा नारा मात्र हो। तर हामीले यो नारा मात्र होइन रहेछ भन्ने प्रमाणित गरिदिएका छौँ।"

स्रोत: मिडिलइस्ट आइ