पश्चिमी वामपन्थीको संकटपूर्ण अवस्थाको व्याख्या

सात ऐतिहासिक मापदण्डहरू

राधिका देसाई

फागुन १०, २०८२ आइतबार ०९:४५

युरोपेली वामपन्थी कता जाँदैछ?

पश्चिमी र युरोपेली वामपन्थीको अवस्था भयावह छ। मानिसहरूलाई वामपन्थी शक्ति बलियो हुनुपर्ने खाँचो परेको वर्तमान समयमा यो किन यस्तो अवस्थामा छ भन्ने बुझ्नका लागि म ७ बुँदाहरू राख्न चाहन्छु:

१. यदि कतिपयले भन्ने गरेको 'उदारवादी व्यवस्थाको प्रणालीगत संकट र पश्चिमा जगतको पतनबाट लाभ उठाउनुको सट्टा प्रमुख वामपन्थी शक्तिहरू आफैँ पतन भइरहेका छन् भने, यसको कारण कुनै 'ग्राम्स्कीवादी संयन्त्र' (Gramscian mechanisms) होइन। मिल्दाजुल्दा वर्गहरूबीचको 'वर्चस्व' (hegemony) को लेनिनवादी अवधारणालाई विस्तार गरेर ग्राम्सीले शत्रुतापूर्ण वर्गहरूबीचको वैचारिक सम्बन्धको सिद्धान्त बनाउनु आफैँमा सधैँ समस्याग्रस्त थियो। बरु, हामीले यो वैचारिक सम्बन्धलाई एउटा सङ्घर्षका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

२. यो एउटा यस्तो संघर्ष हो जसमा वामपन्थीले धेरै समयअघि नै हार मानिसकेको थियो—सोभियत संघको अन्त्य (जसलाई कतिपयले निर्णायक मोड मान्छन्) भन्दा करिब एक शताब्दी अगाडि नै।

क. पहिलो विश्वयुद्ध हुनुभन्दा दशकौँ अघि साम्राज्यवादको वस्तुगत दबाबले गर्दा श्रमिक वर्गका पार्टीहरूले आ-आफ्नो राष्ट्रिय पूँजीवादसँग 'बन्दुक र मख्खन' (guns and butter) को सम्झौता गरे। यसको अर्थ थियो—साम्राज्यवादलाई समर्थन गर्ने बदलामा सुधारहरू प्राप्त गर्नु। युद्ध सुरु हुँदा उनीहरूले गरेको अपमानजनक विश्वासघातको कारण यही नै थियो।

ख. बोल्सेभिक क्रान्तिसँगै युरोपेली वामपन्थी 'पश्चिमी' र 'पूर्वीय' मार्क्सवादमा विभाजित भयो। यस क्रममा 'वास्तवमै अस्तित्वमा रहेको समाजवाद' को अनुभवलाई वामपन्थी आन्दोलनभन्दा भिन्न वा बिरानो ठान्ने प्रवृत्ति देखियो।

ग. यी दुवै प्रवृत्तिहरू बौद्धिक आत्मसमर्पणसँग जोडिएका थिए। यसको सुरुवात राजनीतिक अर्थशास्त्रलाई विस्थापित गर्न 'नवशास्त्रीय अर्थशास्त्र' (neoclassical economics) को आगमनसँगै भयो। रिकाडो र विशेष गरी मार्क्सको समयसम्म आइपुग्दा राजनीतिक अर्थशास्त्रले पूँजीवादलाई वैध ठहर्‍याउन कठिन भइरहेको थियो। मार्क्सवादीहरूले यस (नवशास्त्रीय अर्थशास्त्र) लाई पूर्ण रूपमा चुनौती दिनुको सट्टा बुखारिनले भनेझैं योसँग 'सैद्धान्तिक मेलमिलापको नीति' अपनाए। उनीहरूले केवल श्रमिकहरूको शोषणलाई बेवास्ता गरेको भन्दै यसको आलोचना गरे।

बाँकी विषयमा, उनीहरूको मेलमिलापले मार्क्सको पूँजीवादसम्बन्धी विश्लेषण (जसले पूँजीवादलाई विरोधाभासपूर्ण मूल्य उत्पादन मान्छ) विरुद्ध गलत आरोपहरूको शृङ्खला नै खडा गर्यो। उनीहरूले मार्क्सको सिद्धान्तमा 'रूपान्तरणको समस्या' रहेको, यसले मागको कमीलाई समस्या नमानेको र 'नाफाको दर घट्ने प्रवृत्ति' का बारेमा मार्क्स गलत रहेको दाबी गरे।

यसको परिणामस्वरुप, पश्चिमी मार्क्सवाद र तथाकथित 'मार्क्सवादी अर्थशास्त्र' ले पूँजीवादको मार्क्सवादी बुझाइ होइन, बरु 'शुम्पिटरवादी' (Schumpeterian) बुझाइ बोकेको छ । जो विरोधाभासरहित, अत्यधिक उत्पादक र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, साम्राज्यवादसँग असम्बन्धित छ। मैले सन् २०२० को एउटा लेखमा तर्क गरेझैं, यसको नतिजा यो छ कि 'न्यु लेफ्ट रिभ्यु' (New Left Review) परम्पराले पूँजीवाद र साम्राज्यवादबीचको आवश्यक सम्बन्धलाई सिधै अस्वीकार गर्छ, भने 'मन्थली रिभ्यु' (Monthly Review) परम्पराले यसलाई एक उदार गैर-मार्क्सवादी सैद्धान्तिक ढाँचाबाट हेर्ने गर्दछ। दुवैले पूँजीवादका लागि साम्राज्यवाद किन अनिवार्य छ भन्ने मार्क्सको व्याख्यालाई बेवास्ता गर्छन्।

उदारवादप्रतिको यो बौद्धिक आत्मसमर्पणले निम्त्याएको परिणामलाई कम आँक्न सकिँदैन। यसैका कारण मार्क्सवादीहरूले पूँजीवादलाई समाजवादभन्दा उत्कृष्ट दाबी गर्न थाले। यसले उनीहरूलाई पश्चिमी समृद्धिको जस साम्राज्यवादलाई होइन, बरु पूँजीवादको कथित 'प्रोमेथियन' (सिर्जनात्मक) उत्पादकत्वलाई दिन बाध्य तुल्यायो। साथै, यो सत्य हो कि युद्धपछिको अवधिमा मार्क्सवाद प्रमुख वामपन्थी शक्तिहरूको नेतृत्वदायी विचारधारा रहेन, तर एक 'प्रमाणिक मार्क्सवाद' को अभावले गर्दा प्रमुख वामपन्थी शक्तिहरूको बारम्बारको असफलता र निराशाका बीच उनीहरूलाई थप वामपन्थी धारतर्फ तान्न सक्ने कुनै पनि शक्ति अस्तित्वमा रहेन।

३. यी असफलता र निराशाहरूले प्रमुख वामपन्थी शक्तिहरूलाई झन् दक्षिणपन्थी धारतर्फ धकेलेका छन्, जसले राजनीतिक क्षेत्रमा वामपन्थी स्थानलाई नै रिक्त बनाइदिएको छ। आजका ऐतिहासिक वामपन्थी पार्टीहरू कर्पोरेट घरानाका पार्टी बनेका छन्, जसलाई उनीहरूभन्दा अझ दक्षिणपन्थी रहेका विद्रोही शक्तिहरूले मात्र चुनौती दिइरहेका छन्। यी शक्तिहरूको मुख्यालय अमेरिकामा छ भने अङ्ग्रेजी भाषी देशहरू र त्यसपछि महादेशीय युरोपेली देशहरूमा यिनका बलिया अखडाहरू छन्। तिनीहरूले पूँजीको एउटा यस्तो स्वेच्छाचारी रूपको प्रतिनिधित्व गर्छन् जसले अझ बढी विनियन्त्रण (deregulation) को माग गर्दछ—मानौँ कि विगत चार दशकको विनियन्त्रणले पश्चिमी अर्थतन्त्रलाई विऔद्योगिकीकरण र वित्तीयकरण गरी असमानतालाई आकाशमा पुर्‍याएको पर्याप्त थिएन। यी शक्तिहरूलाई संकोच मान्दै 'पपुलिस्ट' (लोकरिझ्याँई गर्ने) भन्ने गरिएको छ। वास्तवमा, मैले भर्खरै बेलायती मार्क्सवादी जर्नल थिओरी एण्ड स्ट्रगल (Theory and Struggle) मा तर्क गरेझैं, तिनीहरू फासीवादी हुन्; एक्काइसौं शताब्दीमा फासीवाद कस्तो हुनुपर्छ, तिनीहरू ठ्याक्कै त्यस्तै छन्।

४. यी घटनाक्रमहरू अहिले यस्तो बिन्दुमा पुगेका छन् जहाँ बेलायतमा हामीसँग एक यस्तो अर्थमन्त्री (Chancellor of the Exchequer) छिन्, जसका लागि आफ्नो श्रमिक वर्गको चुनावी वाचा पूरा गर्नुभन्दा वित्तीय बजारको विश्वास जित्नु बढी महत्त्वपूर्ण छ। त्यस्तै, हामीसँग एक यस्तो प्रधानमन्त्री छन् जो आफ्नो आधारभूत मतदातालाई वास्तविक भौतिक लाभ दिने वाचा गर्नुको सट्टा जातिवादको निकृष्ट रूपसँग सम्झौता गर्न तयार छन्।

५. एक गम्भीर वामपन्थी राजनीतिको अनुपस्थितिमा, राजनीति अहिले दुई दक्षिणपन्थी पार्टीहरू र दुई कर्पोरेट पूँजीवादी पार्टीहरूबीचको टकरावमा सीमित भएको छ। उनीहरूबीचको तीव्र राजनीतिक प्रतिस्पर्धालाई 'गृहयुद्ध' सँग तुलना गर्न थालिएको छ। वास्तवमा, प्रथम विश्वयुद्धको अन्त्यतिर युरोपको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिका महान् इतिहासकार आर्नो मेयर (Arno Mayer) को शब्दावली प्रयोग गर्दै म के भन्न चाहन्छु भने, यो एउटा 'अन्तर्राष्ट्रिय गृहयुद्ध' हो, जुन देशहरूका बीचमा मात्र होइन, देशहरूभित्र पनि उत्तिकै लडिँदैछ।

६. तथाकथित 'वोक' मुद्दाहरूलाई प्रश्रय दिने तर साम्राज्यवाद र युद्धका मामिलामा मौन रहने नयाँ शक्तिहरूको उदय अपरिहार्य थियो। यसको मुख्य कारण श्रमिक वर्गका ऐतिहासिक पार्टीहरूले नै मार्क्सवादलाई त्याग्नु हो, जसले पूँजीवाद र साम्राज्यवादबीचको संरचनात्मक सम्बन्धलाई सैद्धान्तिक रूपमा बुझाउँथ्यो र जसमा मौलिक रूपमै महिलावादी एवं जातिवाद विरोधी सिद्धान्तहरू समाहित थिए। यो त्यागले गर्दा ती शक्तिहरू 'वोक' सामाजिक उदारवादको कर्पोरेट प्रायोजन प्रति अति संवेदनशील बने, जसलाई वास्तविक र समावेशी साम्राज्यवाद-विरोधी समाजवादको विकल्पको रूपमा खडा गरियो।

७. अन्त्यमा, वामपन्थीका समस्याहरू प्रभुत्वशाली विचारधारा (dominant ideology) सामु जनस्तरबाट भएको आत्मसमर्पणका उपज हुन् भन्ने मान्नु गलत हुन्छ। हाम्रो जस्तो चरम असमान समाजमा यस्तो आत्मसमर्पण सम्भव नै छैन। बरु, यो कुरा बुझ्न जरुरी छ कि श्रमिक वर्गका ऐतिहासिक पार्टीहरू अब 'व्यावसायिक मध्यम वर्ग' (professional middle class) का पार्टी बनेका छन्। एकाधिकार पूँजीको युगमा फस्टाएको र विशेष गरी विऔद्योगिकीकरणको समयमा पश्चिममा केन्द्रित भएको यस वर्गले जब श्रमिकका पार्टीहरूलाई कब्जा गर्‍यो, तब केही श्रमिकहरू (सबै त होइन) नयाँ फासीवादी शक्तिहरूको प्रलोभनमा परे।

यद्यपि, धेरै मानिसहरू अझै पनि वास्तविक वामपन्थी विकल्पको खोजीमा छन्। तपाईंको पार्टी घोषणा हुँदा उर्लिएको जनसमर्थन, ज्याक पोलान्स्की (Zack Polanski) को लोकप्रियता, जोहरान ममदानी (Zohran Mamdani) को निर्वाचन, वा ट्रम्पको 'प्रिटोरियन गार्ड' भनिने आई.सी.ई. (ICE) को दमनविरुद्ध मिनियापोलिसमा भएको प्रतिरोधले यसैलाई पुष्टि गर्छन्। यहाँ मुख्य कुरा नेताहरू आदर्श छन् वा छैनन् भन्ने होइन, बरु उनीहरूले पाएको व्यापक समर्थनले वामपन्थी राजनीतिका लागि जनतामा रहेको भोकलाई दर्साउँछ। यही त्यो भौतिक आधार हो जसमा वामपन्थीले आफ्नो भविष्य निर्माण गर्नुपर्छ। साम्राज्यवाद कमजोर हुँदै जाँदा, पश्चिमी श्रमिक वर्ग र कर्पोरेट मालिकहरूबीचको पुरानो 'बन्दुक र मख्खन' (guns and butter) को सम्झौता टुट्दै जानेछ, जसले यो आधारलाई अझ फराकिलो, गहिरो र बलियो बनाउनेछ।