साम्राज्यवाद, लागूपदार्थ र सामाजिक नियन्त्रण

केही समयअघि अमेरिकाले गुण्डागर्दीको शैलीमा भेनेजुएलाको राष्ट्रपति निकोलस मदुरोलाई अपहरण गरेर अमेरिका पुर्‍यायो । मदुरोमाथि अमेरिकाले लगाएको सबैभन्दा मुख्य आरोप नै उनले अमेरिकामा लागू पदार्थको कारोबार चलाएको भन्ने छ । अहिले उनीमाथि त्यही विषयमा अमेरिकी अदालतमा मुद्दा चलाइएको छ ।

तर तथ्यहरुले अर्कै भन्छ ! लागू पदार्थको सबैभन्दा ठूलो कारोबारी अरु कोही नभएर स्वयं अमेरिकी सत्ता हो । आफ्नो साम्राज्यलाई बचाउन, हतियार र युद्धको कारोबारलाई जीवित राख्न तथा मुलुकभित्र उठ्ने सम्भावित असन्तोष र विरोधको स्वरहरुलाई मत्थर पार्न उसले लागू पदार्थको ठूलो सञ्जाल सञ्चालन गर्ने गर्छ । त्यसैको माध्यमबाट तथा त्यसबाट प्राप्त हुने धनराशीबाट अमेरिकी साम्राज्यवादले विश्वभरि नै आफ्नो नीति र सिद्धान्तप्रति असहमत हुने जनप्रिय सरकारका विरुद्ध प्रतिविद्रोह र कूहरु मञ्चन गर्ने गर्छ ।

यो कुरालाई प्रख्यात अमेरिकी राजनीतिशास्त्री, इतिहासकार र मार्क्सवादी विचारक माइकल प्यारेन्टीले केही वर्षअघि दिएको एक प्रवचनमा उल्लेख गरेभन्दा अहिले पनि अवस्थामा कुनै भिन्नता आएको छैन । स्वयं अमेरिकी साम्राज्यवादको छत्रछायाँमा यतिखेर संसारको सबैभन्दा ठूलो लागू पदार्थको कारोबार चलिरहेको छ तर उसलै नै अफगानिस्तानदेखि ल्याटिन अमेरिकी देशका वैधानिक सरकारहरुमाथि लागू पदार्थको कारोबार चलाएको आरोप लगाउँदै सैनिक हस्तक्षेप र कूको दुश्चक्र चलाउँदै आएको छ ।

–दायित्वबोध

साम्राज्यवादको बारेमा कुरा गर्दाको समस्या के छ भने, हाम्रा प्रमुख सञ्चारमाध्यमहरू, राजनीतिक नेताहरू र अधिकांश मूलधारका प्राज्ञिक व्यक्तित्वहरूले यसलाई 'वैध शब्द'का रूपमा स्वीकार गर्दैनन्।अर्थात्, यो संसारको नक्सा कोर्नमा इतिहासको सबैभन्दा शक्तिशाली शक्ति रहेको र अझै पनि रहिरहेको 'साम्राज्यवाद' अस्तित्वमा छ भन्ने कुरामा उनीहरू विश्वास गर्दैनन्। यदि तपाईंले "१९औँ शताब्दीको बेलायती साम्राज्यवाद" भन्नुभयो भने उनीहरू "हो नि त" भन्छन्, वा "सोभियत साम्राज्यवाद" भन्नुभयो भने पनि उनीहरू "हो" भन्छन्। तर यदि तपाईंले "अमेरिकी साम्राज्यवाद" वा "पश्चिमा साम्राज्यवाद" भन्नुभयो भने, उनीहरू भन्छन्— "तपाईं त अलि वैचारिक (ideological) हुनुभयो नि, होइन र? तपाईं केको कुरा गर्दै हुनुहुन्छ? के तपाईंसँग कुनै षडयन्त्रको सिद्धान्त (conspiracy theory) छ?"

प्राज्ञिक क्षेत्रमा उनीहरू के भन्छन् भने— तपाईं साम्राज्यवादको बारेमा कुरा गर्न सक्नुहुन्न। यदि तपाईंले आफ्नो सल्लाहकार कहाँ गएर "म मध्य अमेरिकामा 'पश्चिमा साम्राज्यवाद' को बारेमा केही लेख्न चाहन्छु" भन्नुभयो भने, तपाईं आफ्नो स्नातकोत्तर वा पीएचडीको शोधप्रबन्ध लेख्न सक्नुहुन्न। उनीहरू भन्छन्, "हेर्नुस्, हामी वैचारिक (ideological) कुराहरू गर्न रुचाउँदैनौँ; तपाईंले वैज्ञानिक र अनुभवजन्य (empirical) काम गर्नुपर्छ, र यो (साम्राज्यवाद) कुनै वास्तविक विषय होइन।"

तपाईंले "ल ठिकै छ, के म 'विकास सिद्धान्त' (Development Theory) वा 'परनिर्भरता सिद्धान्त' (Dependency Theory) मा केही गर्न सक्छु?" तब उनीहरू भन्छन्, "ओहो, हुन्छ, तपाईं त्यो गर्न सक्नुहुन्छ।" त्यसैले तपाईं यसलाई 'विकास सिद्धान्त' भन्नुहुन्छ। तर जब तपाईं आफ्नो लेखमा साम्राज्यवादको वास्तविकताको बारेमा कुरा गर्न थाल्नुहुन्छ, उनीहरू भन्छन्, "मलाई लाग्छ तपाईं फेरि वैचारिक बन्दै हुनुहुन्छ।" उनीहरू यो महसुस नै गर्दैनन् कि संसारमा भइरहेका भयानक वास्तविकताहरूलाई अस्वीकार गरेर उनीहरू आफैँ कति 'वैचारिक' भइरहेका छन्।

साम्राज्यवाद भनेको के हो भने, एक देशका शासक अभिजात वर्ग र प्रभुत्वशाली स्वार्थहरूले अर्को देशको भूमि, श्रम, स्रोत, प्रविधि, बजार र सम्पत्ति तथा वित्तीय संरचनामाथि नियन्त्रण जमाउँछन्। यसले अर्को देशका साधारण जनतालाई क्षति पुर्‍याउँछ, र धेरैजसो अवस्थामा साम्राज्यवादी देशकै महानगरीय जनतालाई पनि ठूलो मूल्य चुकाउन बाध्य पार्छ।

अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, हामी मध्य अमेरिकामा अमेरिकी साम्राज्यवादका लाभार्थी होइनौँ। हामी त्यसका धेरैजसो सञ्चालन खर्च तिर्छौँ। हामी उच्च कर तिर्छौँ, ताकि उनीहरूले सबै कुरामाथि नियन्त्रण कायम राख्नका लागि आफ्नो विश्वव्यापी सैन्य संयन्त्र सञ्चालन गर्न सकून्।

हामी उच्च करका रूपमा भुक्तानी गर्छौँ, ताकि त्यो नियन्त्रणकारी विश्वव्यापी सैन्य संयन्त्रको खर्च धान्न सकियोस्। तपाईंलाई थाहा छ, यो व्यवस्था सञ्चालन गर्न अत्यन्तै धेरै पैसा लाग्छ। अहिले १३, सायद अहिले १४ वटा विमानवाहक पोत इकाइहरू छन्। भन्नुको अर्थ, केवल एउटा विमानवाहक पोत लिएर समुद्रमा पठाइँदैन। त्यसलाई सुरक्षित गर्न विध्वंसक जहाजहरू, क्रुजरहरू, विभिन्न प्रकारका निगरानी विमानहरू चाहिन्छ। यो सम्पूर्ण रूपमा एउटा बल हो—१४ वटा विमानवाहक पोत बलहरू, विश्वभर फैलिएका ३०० ठूला सैन्य अड्डाहरू। यसको खर्च हामी तिर्छौँ।

हामीसँग सडकका लागि पैसा हुँदैन, अस्पतालका लागि पैसा हुँदैन, जब लागूपदार्थ दुर्व्यसनीहरूका लागि पुनर्स्थापना केन्द्रहरू बन्द गर्नुपर्छ, र हामीसँग त्यसका लागि बजेट हुँदैन, जब यस देशका केही भागमा विद्यालयका पाठ्यपुस्तकहरूका लागि पनि पैसा हुँदैन, यसको कारण यही हो—त्यो पैसा साम्राज्यवादका सञ्चालन खर्च तिर्न गइरहेको छ।

जब तपाईं छात्रवृत्ति नपाएको, वा उच्च कर तिर्नुपरेको, वा यस्तै अन्य कुराको चिन्ता गर्नुहुन्छ, तपाईंले बुझ्नुपर्छ—त्यो पैसा त्यहीँ जाँदैछ। तपाईं प्रत्यक्ष रूपमा भुक्तानी गरिरहनुभएको छ। तपाईंहरूमध्ये धेरैले पहिल्यै काम गरेर आफ्नो पहिलो तलब पाउनुभएको छ। के तपाईंलाई त्यो अनुभूति सम्झना छ, जब तपाईंले पहिलो तलब हातमा लिनुभयो र हेरेर भन्नुभयो—यहाँ त केही गल्ती भएको हुनुपर्छ ? होइन, कुनै गल्ती भएको हुँदैन। बाँकी रकम यहाँ काटिएको छ—यसका लागि, त्यसका लागि। हामीले क्रुज मिसाइलका लागि, हावादेखि जमिनमा प्रहार गर्ने नयाँ ट्याक्टिकल मिसाइलका लागि, बी–१ बमवर्षकका लागि, बी–२ बमवर्षकका लागि, र यस्तै अन्यका लागि कटौती गरेका हौँ। तर हामी यसलाई संघीय कर भन्छौँ। वास्तवमा तपाईं त्यही कुराको लागि तिर्दै हुनुहुन्छ, र त्यो प्रत्यक्ष रूपमा हाम्रो जनताको जीवनबाट निकालिएको हो।

जब हामीसँग सडकका लागि पैसा हुँदैन, अस्पतालका लागि पैसा हुँदैन, जब लागूपदार्थ दुर्व्यसनीहरूका लागि पुनर्स्थापना केन्द्रहरू बन्द गर्नुपर्छ, र हामीसँग त्यसका लागि बजेट हुँदैन, जब यस देशका केही भागमा विद्यालयका पाठ्यपुस्तकहरूका लागि पनि पैसा हुँदैन, यसको कारण यही हो—त्यो पैसा साम्राज्यवादका सञ्चालन खर्च तिर्न गइरहेको छ। त्यो खर्च अमेरिकी शक्तिलाई विश्वभर कायम राख्नका लागि हो, त्यो वर्गलाई जोगाउनका लागि हो, जसमा जर्ज बुश पर्छन्, उनका त्यही वर्गका मित्रहरूलाई जोगाउनका लागि हो। र त्यो वर्गलाई जोगाउन, त्यस वर्गलाई सेवा गर्ने प्रणालीलाई जोगाउनुपर्छ। र त्यो प्रणालीलाई जोगाउन, त्यस प्रणालीलाई रक्षा गर्ने विश्वव्यापी सैन्य संयन्त्रलाई जोगाउनुपर्छ।

हामी रोजगारीको निर्यातका रूपमा पनि मूल्य चुकाउँछौँ। हाम्रा रोजगारीहरू मध्य अमेरिका, एसिया र अफ्रिकातर्फ जान्छन्। जनरल मोटर्सले यहाँका कारखानाहरू बन्द गर्छ र रोजगारी समाप्त गर्छ। जनरल मोटर्सले तपाईंलाई नबताउने कुरा के हो भने, उनीहरूले यहाँ कारखाना बन्द गर्दा इन्डोनेसिया, ब्राजिल र दक्षिण कोरियामा नयाँ कारखानाहरू खोलिरहेका हुन्छन्।

मैले १५ वर्षदेखि जनरल मोटर्सले कारखाना बन्द गरिरहेको, जनरल मोटर्सले घाटा व्यहोर्दै गरेको, जनरल मोटर्सले कामदार हटाइरहेको कुरा सुन्दै आएको छु। तर तपाईंले अहिलेसम्म नबुझेको कुरा के हो भने, गएको महिनामात्रै फर्च्युन ५०० सूची प्रकाशित भयो, र अमेरिकाको सबैभन्दा ठूलो र धनी औद्योगिक निगम कुन हो ? जनरल मोटर्स। जनरल मोटर्स नै सबैभन्दा ठूलो हो। र अब जनरल मोटर्स भन्छ—हामी अमेरिकी निगम होइनौँ, हामी अन्तर्राष्ट्रिय हौँ, हामी कुनै एक देशसँग सम्बन्धित छैनौँ। स्वाभाविक रूपमा, उनीहरू कुनै पनि देशका कानुनअन्तर्गत रहन चाहँदैनन्। उनीहरू सबै देशका कानुनभन्दा माथि रहन चाहन्छन्।

तर जब उनीहरूको स्वार्थ जोखिममा पर्छ, तब उनीहरू तुरुन्तै समाजवादी बन्छन्। उनीहरू जनताकहाँ आउँछन्, सार्वजनिक कोषतर्फ आउँछन्, सार्वजनिक करतर्फ आउँछन्, र आफ्नो निजी सम्पत्ति जोगाउन सार्वजनिक सैन्य शक्तिलाई मजबुत बनाउन हाम्रो पैसा माग्छन्। यही नै साम्राज्यवादको सार हो।

हामी आफ्नै देशभित्र सामाजिक आवश्यकताहरूको उपेक्षाका रूपमा पनि मूल्य चुकाउँछौँ। हामी हाम्रा छोराछोरीहरू, हाम्रा दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूको जीवन जोखिममा पारिएको र मारिएको रूपमा पनि मूल्य चुकाउँछौँ।

साम्राज्यवादका अर्को पीडित तेस्रो विश्वका जनता हुन्। उनीहरू जीविकोपार्जन मात्र धान्ने ज्यालामा काम गर्न बाध्य हुन्छन्, त्यो पनि यदि उनीहरूले काम पाउन सके भने। उनीहरूले गम्भीर रूपमा उपेक्षित सामाजिक आवश्यकताहरू भोग्छन्। मध्य अमेरिकाका केही क्षेत्रहरूमा जनसंख्याको ठूलो हिस्सा कुनै पनि अस्पताल, स्वास्थ्य केन्द्र वा यस्तै कुनै सेवासम्म पहुँच नै पाउँदैन।

उनीहरूले राजनीतिक दमन, वातावरणीय विनाश सहनुपर्छ। हामी प्रायः वातावरणीय विनाशलाई लस एन्जलस, न्यूयोर्क वा औद्योगिक क्षेत्रहरूसँग जोडेर सोच्दछौँ, तर तपाईं तेस्रो विश्वतर्फ जानुहोस्। त्यहाँको भूमि आघातको अवस्थामा छ। त्यहाँ कीटनाशकहरूको व्यापक प्रयोगविरुद्ध कुनै वातावरणीय सुरक्षा छैन। त्यहाँ कुनै पेशागत सुरक्षा कानुन छैन, कुनै न्यूनतम ज्याला कानुन छैन— यीमध्ये कुनै पनि छैन।

झन्डै ८० वर्षसम्म यो व्यवस्थालाई औचित्य दिन संयुक्त राज्य अमेरिका र अन्य पश्चिमी देशहरूले सुरुमा “बोल्शेभिक खतरा” को प्रयोग गरे। पछि उनीहरूले यसलाई “सोभियत खतरा” भने।

यी सबैको परिणाम के हुन्छ भने, नाफाको दर अत्यन्त उच्च हुन्छ। शोषणको दर संयुक्त राज्य अमेरिका वा पश्चिमी युरोपको तुलनामा दुईदेखि तीन सय प्रतिशतसम्म बढी हुन्छ। साम्राज्यवादको वास्तविकता यही हो।

अब, झन्डै ८० वर्षसम्म यो व्यवस्थालाई औचित्य दिन संयुक्त राज्य अमेरिका र अन्य पश्चिमी देशहरूले सुरुमा “बोल्शेभिक खतरा” को प्रयोग गरे। पछि उनीहरूले यसलाई “सोभियत खतरा” भने। अर्थात्, सोभियत चुनौतीको सामना गर्न हामीले यो विशाल सैन्य संयन्त्र कायम राख्नुपर्छ भन्ने तर्क प्रस्तुत गरियो।

अब मैले तर्क गरेको थिएँ। मैले द स्वर्ड एन्ड द डलर नामक कृतिमा पूर्वी युरोपमा देखिएका नाटकीय परिवर्तनहरू हुनुभन्दा धेरै पहिले नै तर्क गरेको थिएँ, जुन प्रक्रिया अझै जारी नै छ, कि यदि कम्युनिस्ट देशहरू भोलि नै पूर्ण रूपमा हराए भने पनि हामीलाई अझै विशाल सैन्य संरचनाको आवश्यकता पर्नेछ।

मैले भनेको थिएँ, दुर्भाग्यवश वास्तविकता यस्तो प्रयोगजस्तो हुँदैन, जहाँ तपाईं कुनै एक पक्षलाई नियन्त्रण गरेर आफ्नो परिकल्पना परीक्षण गर्न सक्नुहुन्छ। तर कहिलेकाहीँ वास्तविकता नै प्रयोगजस्तो हुन्छ। त्यो विशेष पक्ष अचानक आफैँ विलीन हुँदै जान्छ, र हामी परीक्षण गरिरहेका हुन्छौँ। अहिलेसम्मको परीक्षणले यही देखाएको छ कि वास्तवमा ठ्याक्कै त्यही हुन्छ—हाम्रा नेताहरू उठेर भन्छन्, हामी ग्वाटेमाला, एल साल्भाडोर, निकारागुआ, ग्रेनाडा, इन्डोनेसिया र यस्ता धेरै अन्य स्थानहरूमा उपस्थित हुनैपर्थ्यो। हामी ती स्थानहरूमा हुनैपर्थ्यो। हामीले ती सरकारहरू उल्ट्याउनैपर्थ्यो। हामीले तानाशाहहरू र मृत्यु दस्ता समर्थन गर्नैपर्थ्यो, वा कहिलेकाहीँ निर्वाचित सरकारहरूलाई पनि।

यी धेरै देशहरूमा चुनाव हुन सक्छन्, तर ती चुनावहरू श्रमिक वर्गलाई बहिष्कार गर्ने किसिमका हुन्छन्। र तपाईं श्रमिक वर्गलाई त्यसरी नै बहिष्कार गर्नुहुन्छ, जस्तै यस देशमा गरिब र श्रमिक वर्गका ठूलो हिस्सालाई गरिन्छ। आवश्यक छैन कि उनीहरूलाई मताधिकारबाट औपचारिक रूपमा वञ्चित गरियोस्, तर उनीहरूलाई मतदान गर्नका लागि केही पनि नदिएर—उनीहरूलाई दुईजना उम्मेदवार दिइन्छ, जो दुवै कुलीन वर्गका सदस्य हुन्छन्।

हामीले यी सबै कामहरू सोभियत खतरा भएको कारणले गर्नुपरेको थियो। हामीले यी सबै गर्नैपरेको थियो।

तर मैले तर्क गरेको थिएँ कि यी सबै कामहरू सोभियत खतराका कारणले होइन, म र वामधारका हामीमध्ये अरू धेरैले पनि यही तर्क गरेका थियौँ, तर यसको कारण के थियो भने—बहुराष्ट्रिय लगानीहरू, ठूला बैंकहरू र ठूला तेल कम्पनीहरू, जसले संसारको ठूलो हिस्सा नियन्त्रण गर्छन्, तिनका लागि संसारलाई सुरक्षित बनाउनु आवश्यक थियो।

विश्वव्यापी दुष्ट साम्राज्यका नेता—अगुवाहरुले नोबेल शान्ति पुरस्कार जितिरहेका छन्, र त्यो साम्राज्य स्वयं विघटन हुँदैछ तथा आफ्ना सैनिक संख्या उल्लेखनीय रूपमा, करिब १५ प्रतिशतले घटाइरहेको छ।

र तपाईं अमेरिकी जनतालाई सिधै भन्न सक्नुहुन्नथ्यो कि हामी यी सबै काम चेस म्यानहट्टन र जनरल मोटर्सका लागि संसार सुरक्षित बनाउन गरिरहेका छौँ। त्यसैले तपाईंले उनीहरूलाई भन्नुपर्थ्यो कि हामी राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि संसार सुरक्षित बनाइरहेका छौँ। तर तपाईं उनीहरूलाई यो विश्वास दिलाउन सक्नुहुन्नथ्यो कि सानो ग्रेनाडा, पनामा वा निकारागुआ हाम्रो राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि खतरा हुन्। त्यसैले तपाईंले भन्नुभयो—निकरागुआवासी क्युबालीहरूको कठपुतली हुन्, र क्युबालीहरू मस्कोका कठपुतली हुन्।

अब अवस्था यस्तो छ कि विश्वव्यापी दुष्ट साम्राज्यका नेता—अगुवाहरुले नोबेल शान्ति पुरस्कार जितिरहेका छन्, र त्यो साम्राज्य स्वयं विघटन हुँदैछ तथा आफ्ना सैनिक संख्या उल्लेखनीय रूपमा, करिब १५ प्रतिशतले घटाइरहेको छ।

विश्वव्यापी सैन्य संयन्त्र सोभियत आक्रमणको जवाफ दिनकै लागि हो भने, अहिले अमेरिकी नेताहरू किन भन्छन् कि हामीले आफ्नो रक्षा बजेट घटाउन सक्दैनौँ ?

तपाईंले केही समयअघि, केही महिनाअघि मात्र, जर्ज बुशलाई सुन्नुभएको होला। उनले भने—हामी कटौती गर्न सक्दैनौँ।यस्तो नाटकीय भाषणले मानिसलाई उत्तेजित बनाउँछ—जस्तो कि, “ओह, जर्ज, अझ भन।”हामी हाम्रो रक्षा संरचनाको मांसपेशी काट्न सक्दैनौँ। यो हाम्रो रक्षात्मक रुप हो ।

—जो यस देशको अमेरिकी नौसेनाका प्रमुख नौसैनिक सञ्चालन प्रमुख  ट्रस्टले भनेका थिए, अमेरिकी नौसेनाको काम केवल हामीलाई सोभियत संघबाट जोगाउनु मात्र होइन।हामीसँग अरू धेरै कामहरू पनि छन्।

त्यो रोचक लाग्यो। म सधैं यसलाई सोभियत खतरा नै ठान्थें। तर होइन। अहिले नौसेनाले विभिन्न स्थानहरूमा आफ्नो उपस्थितिको प्रदर्शन गर्नुपर्छ।

‘झन्डा देखाउने’ भन्ने वाक्यांश आफैंमा रोचक छ। पहिले हामी यसैलाई साम्राज्यवाद, अर्थात् युद्धपोत कूटनीति भन्थ्यौं। तपाईं आफ्नो युद्धपोत कुनै क्षेत्रमा लैजानुहुन्छ, झन्डा देखाउनुहुन्छ, त्यहाँका मानिसहरूलाई तर्साउनुहुन्छ, र उनीहरूलाई यो सन्देश दिनुहुन्छ कि हामीसँग यस्तो शक्ति छ। यदि तपाईंहरूले व्यवहार ठीक राख्नुभएन भने हामी तपाईंको बन्दरगाहमा बमबारी गर्नेछौं, यो गर्नेछौं, त्यो गर्नेछौं।

यससँगै, हामीले क्षेत्रीय द्वन्द्वहरूमा अमेरिकी सेनामार्फत पनि सहयोग दिनुपर्छ। यसको अर्थ तेस्रो विश्वका राष्ट्रिय मुक्ति युद्धहरू हो। त्यसैले उनीहरू भन्छन्, हामीलाई अझै पनि त्यो विश्वव्यापी साम्राज्य र त्यो विश्वव्यापी सैनिक संयन्त्र आवश्यक छ, किनभने हामीसँग विश्वव्यापी आर्थिक साम्राज्य छ। त्यो आर्थिक साम्राज्यभित्र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले लगानी गर्छन् र आफूलाई समृद्ध बनाउँछन्। यो मुख्यतः उनीहरूकै ठूलो फाइदाका लागि हुन्छ, र कहिलेकाहीँ हाम्रो लागि अत्यन्तै ठूलो मूल्य चुकाएर। वास्तवमा भने, सधैं हाम्रो लागि ठूलो मूल्य चुकाएर।

अब तपाईं बुझ्न सक्नुहुन्छ, किन रेगन इरान–इराक युद्धको समयमा पर्सियन खाडीमा आफ्नो नौसैनिक बेडा लिएर गए। त्यो तेल आपूर्तिको सुरक्षा गर्ने नाममा गरिएको थियो।

त्यसबेला मानिसहरूले भने, “एकछिन पर्खनुहोस्, यो सम्पूर्ण अभियानले हामीलाई निकालिएको तेलको प्रत्येक एक डलरको बदलामा दुई डलर खर्च गराइरहेको छ। यो त घाटाको सौदा हो।” तर रेगनले त्यो काम जारी राखे। प्रश्न उठ्छ, किन?

किनभने ती दुई डलर तपाईंले पाउने सानो तलबबाट तिर्नुपर्थ्यो, र त्यो एक डलर तेल कार्टेलहरूको हातमा जान्थ्यो।

मानिसहरूले फेरि भने, “एकछिन पर्खनुहोस्, त्यो तेलमध्ये करिब १८ प्रतिशत, वा जे भए पनि १२ प्रतिशत मात्रै यहाँ आउँछ। बाँकी फ्रान्स, जापान, जर्मनी र अन्य ठाउँहरूमा जान्छ।” त्यो सही हो। उनीहरूले तपाईंको तेल आपूर्ति जोगाइरहेका छैनन्। उनीहरूले जापान र फ्रान्सको तेल आपूर्ति पनि जोगाइरहेका छैनन्। उनीहरूले जोगाइरहेका छन् ‘सेभेन सिस्टर्स’ को तेल आपूर्ति, ती विशाल तेल कम्पनीहरूको। उनीहरूले गल्फ, एक्सन, मोबाइल र ब्रिटिश पेट्रोलियमको सुरक्षा गरिरहेका छन्। उनीहरूले यही काम गरिरहेका छन्।

उनीहरू आफ्ना एक डलर जोगाउन तपाईंको दुई डलर खर्च गर्छन्। तपाईंको तीन डलर, चार डलर, पाँच डलर खर्च गर्छन्। पैसा कुनै समस्या हुँदैन, जब तपाईंको पैसाले मेरो पैसा जोगाइरहेको हुन्छ।

यही नै यसको सार हो।

सैनिक खर्च यस अर्थतन्त्रको अनिवार्य हिस्सा हो। यो एकल रूपमा सबैभन्दा नाफामूलक क्षेत्र पनि हो। यसमा भारी अनुदान दिइन्छ। लागत बढे पनि सुनिश्चित रूपमा स्वीकृति दिइन्छ। ठेक्काहरू गैर–प्रतिस्पर्धी ढंगले दिइन्छन्।

तर अर्को एउटा कारण पनि छ, जसले गर्दा उनीहरूले यो विश्वव्यापी सैनिक संयन्त्र कायम राख्नै पर्छ। त्यो कारण के भने, यो अमेरिका भित्रै घरेलु पुँजी लगानीको सबैभन्दा ठूलो स्रोतहरूमध्ये एक हो। सैनिक खर्च यस अर्थतन्त्रको अनिवार्य हिस्सा हो। यो एकल रूपमा सबैभन्दा नाफामूलक क्षेत्र पनि हो। यसमा भारी अनुदान दिइन्छ। लागत बढे पनि सुनिश्चित रूपमा स्वीकृति दिइन्छ। ठेक्काहरू गैर–प्रतिस्पर्धी ढंगले दिइन्छन्।

यो सरकारको खर्चको यस्तो रूप हो, जससँग व्यवसाय सहज रूपमा बाँच्न सक्छ। हेर्नुहोस्, यो अरू कुनै निजी सम्झौताजस्तै हो। व्यवसायले भवन बनाउने वा ट्यांक बनाउने ठेक्का पाउँछ, र त्यो उनीहरूका लागि नाफा हुन्छ।

यो गैर–नाफामूलक सार्वजनिक क्षेत्रमा, जस्तै मानव सेवामा जाने सरकारी खर्चभन्दा पूर्णतः फरक हुन्छ। जब तपाईं त्यो क्षेत्र विस्तार गर्नुहुन्छ, जति बढी विस्तार गर्नुहुन्छ, त्यति नै तपाईंले यो संकेत दिनुहुन्छ कि जीवनयापनका धेरै कामहरू हामी नाफा कमाउने कसैको आवश्यकता बिना पनि अघि बढाउन सक्छौं।

साथै सैन्य खर्चमा अत्यन्तै प्रत्यक्ष र तत्काल ठेक्का–आधारित नाफा हुन्छ।

सैन्य ठेक्का भनेको नाफाको सबैभन्दा राम्रो प्रकार हो। यो एउटा ठेक्कामा आधारित बजार हो। यदि म फ्रिज उत्पादन गरिरहेको छु भने ती फ्रिज बेच्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने चिन्ता गर्नुपर्छ। तर यदि विमान वा ट्याङ्क बनाउनको लागि मलाई ठेक्का मिलेको छ भने, त्यो नाफा पहिले नै सुनिश्चित हुन्छ। त्यसैले यो साँच्चै निकै फाइदाजनक सम्झौता हो।

यसले वातावरणीय नियन्त्रण, सुरक्षा तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी नियमहरूजस्तै सरकारद्वारा जीवनस्तर जोगाउन लागू गरिने उपायहरूले जस्तो नाफामा कटौती गर्दैन। बरु, यसले नाफा बढाउँछ। साथै, सैन्य क्षेत्र आफैँ संसारका सबैभन्दा ठूला प्रदूषकहरूमध्ये एक पनि हो।

त्यसैले, यी नै दुई कारण हुन् जसका कारण, सोभियत संघ पूर्ण रूपमा विघटित भए पनि, सोभियत संघले आफ्नो सैन्य शक्ति अझ नाटकीय रूपमा घटाए पनि, र उसले पूर्वी युरोपबाट फिर्ता हुँदै गएको अवस्थामा पनि, हाम्रो नेतृत्वले अझै पनि हामीलाई एउटा विशाल सैन्य संरचना आवश्यक छ भन्ने तर्क गरिरहनेछ। ती दुई कारण हुन् सैन्य–औद्योगिक जटिल संरचनाको नाफा र तेस्रो विश्वमा साम्राज्यवाद कायम राख्ने आवश्यकता।

तर सोभियत खतराको औचित्य हराएपछि, हाम्रो नेतृत्वले नयाँ शत्रुहरू खोज्नुपर्ने हुन्छ। त्यसपछि हामी शत्रुहरूको एउटा पूरा सूची देख्छौँ, किनकि विद्यमान कम्युनिस्ट सरकारहरू आफूलाई दक्षिणपन्थी पुँजीवादी सरकारहरूमा रूपान्तरण गर्दैछन्, जुन कुरा हंगेरी, चेकोस्लोभाकिया र पोल्यान्डले गरिसकेका छन्।

रोमानिया र बुल्गेरियामा वामपन्थीहरूले निष्पक्ष निर्वाचन जितेका छन्, तर त्यहाँ पनि दक्षिणपन्थी दबाब विद्यमान छ, र अन्ततः उनीहरू सत्ताबाट हटाइनेछन्। मलाई लाग्छ, सोभियत संघका विभिन्न गणराज्यहरूमा पनि यही प्रक्रिया देख्न सकिन्छ, जहाँ तिनीहरू दायाँपन्थी, प्रतिगामी, यहूदीविरोधी, अन्धराष्ट्रवादी, जातिकेन्द्रित, पश्चिम–समर्थक र साम्राज्यवादी सरकारहरूमा रूपान्तरण हुँदैछन्।

प्रश्न उठ्छ, यस विश्वव्यापी सैन्य संरचनालाई औचित्य दिन नयाँ शत्रुहरू को हुनेछन्? यो संरचना पुँजी निर्माण, पुँजी लगानी, पुँजी प्रतिफल, पुँजी सञ्चय र साम्राज्यवादको उपकरणका रूपमा तर्कसंगत र निर्णायक रूपमा आवश्यक ठानिन्छ। त्यसलाई कसरी जायज ठहर गर्ने?

हंगेरी, चेकोस्लोभाकिया र पोल्यान्डले भर्खरै क्युबामा मानव अधिकार उल्लङ्घन भएको भन्दै संयुक्त राज्य अमेरिकासँग मिलेर मतदान गरेका छन्। तर चेकोस्लोभाकियाले एल साल्भाडोर, ग्वाटेमालालगायत अन्य अमेरिकी ग्राहक राष्ट्रहरूमा भइरहेका मानव अधिकार उल्लङ्घनबारे कुनै निन्दात्मक शब्द बोलेको छैन। वाच्लाव हावेल राष्ट्रपति बनेपछि पनि उसले त्यस विषयमा एक शब्द बोलेको छैन।

अब, जब तपाईंले यो प्रक्रिया देख्नुहुन्छ, तब प्रश्न उठ्छ, यस विश्वव्यापी सैन्य संरचनालाई औचित्य दिन नयाँ शत्रुहरू को हुनेछन्? यो संरचना पुँजी निर्माण, पुँजी लगानी, पुँजी प्रतिफल, पुँजी सञ्चय र साम्राज्यवादको उपकरणका रूपमा तर्कसंगत र निर्णायक रूपमा आवश्यक ठानिन्छ। त्यसलाई कसरी जायज ठहर गर्ने?

त्यसका लागि नयाँ शत्रुहरू सिर्जना गरिन्छ। तब आतंकवादीहरूको कुरा गरिन्छ, अन्तर्राष्ट्रिय आतंकवादी सञ्जालको कुरा गरिन्छ। लागूपदार्थ माफियाको कुरा गरिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय लागूपदार्थ व्यापार वास्तवमै अस्तित्वमा छ, र त्यो अत्यन्तै भयावह कुरा हो। यसले हाम्रो समुदायहरूमा गम्भीर क्षति पुर्‍याइरहेको छ।

त्यसको कार्य भनेको मध्यपूर्वमा स्थायित्व कायम राख्नु हो। यहाँ “स्थायित्व” भनेको कुरा वस्तुतः हालको अवस्थालाई जस्ताको तस्तै राख्नु हो। यसको अर्थ सामाजिक उथलपुथल रोक्नु, अरब संसारमा विद्यमान वर्ग संरचनामाथि चुनौती आउन नदिनु हो।

त्यसपछि सद्दाम हुसेनलाई हिटलरभन्दा पनि खराब भनेर चित्रण गरिन्छ। हिटलरभन्दा पनि खराब, कस्तो गज्जबको दाबी। इराक यस चित्रमा निकै राम्रोसँग फिट हुन्छ। इराकको सन्दर्भमा के हुन्छ भने, संयुक्त राज्य अमेरिकाले मध्यपूर्वमा आफ्नो सैन्य उपस्थिति स्थापित गर्न सक्छ। वास्तवमा, अहिले नै मध्यपूर्वमा नयाँ सैन्य गठबन्धनहरूको व्यवस्था निर्माण गर्ने कुरा भइरहेको छ, जुन नाटोजस्तै हुनेछ।

त्यसको कार्य भनेको मध्यपूर्वमा स्थायित्व कायम राख्नु हो। यहाँ “स्थायित्व” भनेको कुरा वस्तुतः हालको अवस्थालाई जस्ताको तस्तै राख्नु हो। यसको अर्थ सामाजिक उथलपुथल रोक्नु, अरब संसारमा विद्यमान वर्ग संरचनामाथि चुनौती आउन नदिनु हो।

यसरी दक्षिण यमनजस्ता क्रान्तिकारी आन्दोलनहरू दोहोरिन दिइनेछैन। पश्चिमी सहारामा पोलिसारियो आन्दोलनजस्ता क्रान्तिकारी प्रयासहरू रोकिनेछन्। गद्दाफी वा मोसाद्देकजस्ता जनवादी राष्ट्रवादीहरू पुनः देखा पर्न नदिन खोजिनेछ, जसले तेल राष्ट्रियकरण गरे र नाफाको केही अंश आफ्ना जनताको हितमा प्रयोग गरे।

यी देशहरूलाई जस्ताको तस्तै राखिनेछ। तिनीहरू दमनकारी र विशेषाधिकारयुक्त सामाजिक संरचनासहितका ग्राहक राष्ट्र बन्नेछन्, जहाँ केही राजतान्त्रिक वा सामन्ती परिवारहरूले सम्पूर्ण देश नियन्त्रण गर्नेछन्। तर ती देशहरू अमेरिकी तेल कार्टेलहरूका लागि पूर्ण रूपमा खुला रहनेछन्।

यस सन्दर्भमा सद्दाम हुसेनद्वारा कुवेतमाथि गरिएको आक्रमण जर्ज बुशका लागि एकदमै उपयुक्त अवसर हो। यसले उनलाई विशाल सैन्य जमघट सिर्जना गर्ने र तेल कार्टेलहरूको हित सुरक्षित राख्ने बहाना दिन्छ।

यसले लोकप्रिय विद्रोहहरू उठेमा प्रतिविद्रोहात्मक कारबाहीका लागि अझ राम्रो अवसर पनि सुनिश्चित गर्छ। विश्वास गर्नुहोस्, साउदी अरेबियाजस्ता देशहरूमा असन्तुष्ट र आक्रोशित जनसंख्या अत्यन्त ठूलो छ।

त्यहाँ विशाल जनसमुदाय छ, जसले आफू बसिरहेको देश अत्यन्त धनी भएको देख्छ, तर जहाँ केही परिवारहरू अपार सम्पत्तिमा बाँचिरहेका छन्, उनीहरूको खर्चमा। ती आम मानिसहरूले त्यो सम्पत्ति आफूमा कहिल्यै झरेको देख्दैनन्।

यस आक्रमणको अर्को कार्य पनि छ। यहाँ आक्रमण भन्नाले मेरो अर्थ दुई लाख अमेरिकी सेनाको साउदी अरेबियामा प्रवेश हो। यस सैन्य हस्तक्षेपको उद्देश्य आन्तरिक रूपमा लोकप्रियता कायम राख्नु पनि हो।

विशेष गरी सन् १८९० को दशकमा अमेरिकी आक्रामक कूटनीतिका उदाहरणहरू हेर्दा, त्यही खालका धेरै घटनाहरू देखिन्छन्। त्यतिबेला अमेरिकी कूटनीति पूर्ण रूपमा उग्र र कठोर थियो, जहाँ वास्तवमा न त राष्ट्रिय सुरक्षाको प्रश्न थियो, न त राष्ट्रिय हितको स्पष्ट विषय। तैपनि हस्तक्षेप गरियो, र त्यही समयमा देशभित्र भइरहेका असन्तोष र गुनासाहरूलाई दबाइयो।

अलेक्जेन्डर ह्यामिल्टनले फेडरलिस्ट पेपर नम्बर ६ मा लेखेका छन् कि राजनीतिक नेताहरूले धेरैजसो समय विदेशमा युद्ध सुरु गर्ने वा अन्य देशका प्रतिद्वन्द्वीहरूसँग टकरावमा संलग्न हुने गर्छन्, ताकि स्वदेशमा लोकप्रियता सक्रिय गर्न सकियोस्।

म अहिले त्यसै विषयमा अत्यन्त विस्तृत अध्ययन गरिरहेको छु, र मैले हेरिरहेका घटनाहरू साँच्चै आश्चर्यजनक छन्। विशेष गरी सन् १८९० को दशकमा अमेरिकी आक्रामक कूटनीतिका उदाहरणहरू हेर्दा, त्यही खालका धेरै घटनाहरू देखिन्छन्। त्यतिबेला अमेरिकी कूटनीति पूर्ण रूपमा उग्र र कठोर थियो, जहाँ वास्तवमा न त राष्ट्रिय सुरक्षाको प्रश्न थियो, न त राष्ट्रिय हितको स्पष्ट विषय। तैपनि हस्तक्षेप गरियो, र त्यही समयमा देशभित्र भइरहेका असन्तोष र गुनासाहरूलाई दबाइयो।

म तपाईंलाई केही उद्धरणहरू देखाउन सक्छु, तर म यहाँ ल्याएको छैन। त्यो अर्को पूरा व्याख्यान हो। तर राजनीतिक नेताहरूका यस्ता भनाइहरू छन्, जहाँ उनीहरू भन्छन् कि बेलायतसँग भेनेजुएलाको विषयमा राम्रो युद्धमा होमिएर हाम्रो राजनीतिक सतहलाई असर गरिरहेको अराजकतावादी, समाजवादी, जनवादी फोका नै फुटाउन सकिन्छ। सन् १८९५ मा भर्जिनियाका एक सिनेटर, जसको नाम अहिले मलाई सम्झना छैन, यस्तै कुरा भनिरहेका थिए।

विदेशी युद्धहरूको कार्य भनेको राष्ट्रिय अन्धराष्ट्रवाद सक्रिय गर्नु हो, वा कम्तीमा पनि जनताले भोगिरहेका वास्तविक घरेलु गुनासाहरूलाई धमिलो पार्नु र मौन बनाउनु हो।

उनीहरू भन्थे, यसले जनतालाई झण्डामुनि एकताबद्ध गराउनेछ। यस्ता विदेशी युद्धहरूको कार्य भनेको राष्ट्रिय अन्धराष्ट्रवाद सक्रिय गर्नु हो, वा कम्तीमा पनि जनताले भोगिरहेका वास्तविक घरेलु गुनासाहरूलाई धमिलो पार्नु र मौन बनाउनु हो। झण्डा हल्लाउँदै हामी संकटमा छौँ, हामी टकरावमा छौँ भनेर भनिँदा ती दैनन्दिन जीवनसँग जोडिएका आधारभूत गुनासाहरू एकातिर धकेलिन्छन्।

सन् १८९६ मा हवानास्थित अमेरिकी कन्सुल जनरल फिट्जह्यु लीले राष्ट्रपति क्लिभल्यान्डलाई लेख्दै भनेका थिए, हामीले स्पेनसँग युद्ध गर्नुपर्छ। यसले अमेरिकी जनतालाई उनीहरूका काल्पनिक पीडाबाट मुक्त गरिदिनेछ। यो लगभग शब्दशः उद्धरण हो।

फिट्जह्यु ली पूर्व दास मालिक थिए, भर्जिनियाका पूर्व गभर्नर, पूर्व कन्फेडरेट जनरल, र रोबर्ट ई. लीका भतिजा थिए। उनी सन् १८९० को दशकमा अमेरिकी जनताले भोगिरहेका गुनासाहरूको कुरा गर्छन्। ती गुनासाहरूमा विशाल हडतालहरू, भोकमरी, कुपोषण, किसान विद्रोहहरू, गरिबहरूको वासिङ्टनतर्फको पदयात्रा समावेश थिए। तर उनी ती सबैलाई काल्पनिक पीडा भन्छन्, र स्पेनसँगको युद्धले ती काल्पनिक पीडाबाट ध्यान मोडिदिनेछ भन्छन्।

यस्तो युद्धले ती मुद्दाहरूलाई निश्चित रूपमा पन्छाउने थियो, किनकि पत्रपत्रिकाहरू युद्धसम्बन्धी समाचारले भरिने थिए। के यो तपाईंलाई पार्टीको अवस्था सुधार्ने, राजनीतिक भाग्य बलियो बनाउने एउटा उपायको रुपमा परिचित जस्तो लाग्दैन ?

इतिहासकार रिचर्ड होफ्स्टेडले करिब तीस वर्षअघि लेखेका थिए कि यस्ता टकरावहरू राजनीतिक नेताहरूको शक्ति सुदृढ गर्ने, सैन्य खर्च बढाउने, र आफ्नै पार्टीको राजनीतिक भविष्य विस्तार गर्ने माध्यम हुन्। उनले यो कुरा जर्ज बुशको समयभन्दा धेरै अगाडि लेखेका थिए।

र अहिले यही आक्रमणसँगै जर्ज बुशले आफ्ना समस्याहरूलाई समाचारका पहिलो पृष्ठबाट हटाएका छन्। जुलाई महिनामा उनी निकै आलोचनामा परिरहेका थिए। एकपछि अर्को खुलासाहरू बाहिर आइरहेका थिए। निल बुश पनि त्यसमा जोडिएका थिए। त्यसको प्रभावस्वरूप उनको लोकप्रियता झण्डै बीस अङ्कले घटेको थियो।

त्यसपछि बजेट संकटका कारण लोकप्रियता फेरि घट्यो, जब उनले आफ्नो स्वभावसँग मेल नखाने असामान्य इमानदारीका साथ धनीहरूका लागि कर नलगाइने कुरा दोहोर्याइरहे। र अहिले, निर्वाचनको ठीक अघिल्लो साता, उनी तुरुन्तै अर्को विषय सिर्जना गरिरहेका छन्, र “म यसबाट दिक्क भइसकेँ” जस्ता कुरा गर्दैछन्।

इराक हस्तक्षेपजस्ता विषयहरूबाट तपाईंले फेरि पनि बाहिर शत्रुहरूले भरिएको संसार छ भन्ने छवि सिर्जना गर्नुहुन्छ । त्यसपछि रक्षा सचिव चेनीलाई उभ्याइन्छ, र उनी भन्छन्, कांग्रेसले गर्न खोजेका सबै सैन्य कटौतीहरू अहिलेका लागि रोकौँ।

म दिनभरि राष्ट्रिय अभिलेखालयमा बसेर परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रतिवेदन र तार सन्देशहरू पढ्छु। त्यसपछि बाहिर निस्केर पत्रपत्रिका हेर्दा, म प्रायः हाँस्नै पर्ने अवस्थामा पुग्छु । त्यो हाँसो तीतो र व्यङ्ग्यात्मक हुन्छ। उही प्रकारका भाषणहरू दोहोरिन्छन्। हाम्रो धैर्यको अन्त्य हुँदैछ, मानवताको मागले हामीलाई कारबाही गर्न बाध्य बनाएको छ, यस्ता भयावह अत्याचार भइरहँदा हामी अब चुपचाप बस्न सक्दैनौँ ।

इराक हस्तक्षेपजस्ता विषयहरूबाट तपाईंले फेरि पनि बाहिर शत्रुहरूले भरिएको संसार छ भन्ने छवि सिर्जना गर्नुहुन्छ । त्यसपछि रक्षा सचिव चेनीलाई उभ्याइन्छ, र उनी भन्छन्, कांग्रेसले गर्न खोजेका सबै सैन्य कटौतीहरू अहिलेका लागि रोकौँ। हाम्रा केटाहरू त्यहाँ गोलीबारीको रेखामा, अग्रमोर्चामा उभिएका छन् र उनीहरू त्यहाँ त्यो हिटलर वा चङ्गेज खानभन्दा पनि खराब सद्दाम हुसेनसँग, पागलसँग सामना गरिरहेका छन् । सद्दामलाई संसारमा कहिल्यै अस्तित्वमा आएका सबैभन्दा खराब पात्रमध्ये एक भनेर चित्रित गरिन्छ।

‘जब हाम्रा केटाहरू त्यस्तो राक्षसको सामना गरिरहेका छन्, तब तपाईं उनीहरूलाई एउटा पनि हाते ग्रेनेड वा एउटा विमानवाहक जहाज नदिने कुरा गर्न सक्नुहुन्छ र, हैन त, माननीय सांसद?’ त्यसको जवाफ प्रायः हुन्छ, सायद सकिँदैन। विशेष गरी त्यो नौसैनिक आधार मेरो निर्वाचन क्षेत्रमा पर्छ भने। यसलाई नै साझा स्वार्थको समुदाय भनिन्छ !

यसैले, केही महिनाअघि मात्र हामीले कुरा गरिरहेको शान्ति लाभांश अब रहेन। अब कुनै शान्ति लाभांश हुनेवाला छैन। उनीहरूले पचास अर्ब डलरको शान्ति लाभांशको कुरा गरिरहेका थिए। त्यो त पेन्टागनले करिब डेढ महिनामा खर्च गर्ने रकम हो। हामीले पाउनेवाला त्यो पचास अर्ब डलरको लाभांश अब रहेन।

म्याकनिल–लहरर कार्यक्रममा सिनेटर ननलाई जब सोधियो, यो इराकको कुरा, यो मध्यपूर्व हस्तक्षेपले कति खर्च लाग्छ ? उनले भने, पचास अर्ब डलर। उनले भने, यदि लडाइँ भएन भने पनि पचास अर्ब। यहाँसम्म कि अमेरिकाका सबैभन्दा निद्रा लाग्ने प्रस्तोता भनिने रोबर्ट म्याकनिलले समेत केही मानवीय प्रतिक्रिया देखाउँदै भने, पचास अर्ब? पचास अर्ब भन्नुभयो? जवाफ आयो, हो।

यस समयमा शत्रुहरूले भरिएको संसारको छवि कायम राख्न, विश्वव्यापी सैन्य संरचना जोगाइराख्न, र प्रतिविद्रोहात्मक कारबाहीका लागि बहाना सिर्जना गर्न प्रयोग गरिने अर्को साधन हो– लागूपदार्थविरुद्धको युद्ध।

त्यसैले त्यहीँतिर यो पैसा जान्छ। अनि उनीहरूले भन्न सक्छन्, अब तपाईंका सबै शान्ति कटौतीहरू, शान्ति लाभांशहरू, र त्यो पैसा स्वच्छ हावा, स्वच्छ हावा सम्बन्धी कानुनहरूजस्ता कुरामा खर्च गर्ने चाहनालाई बिर्सिनुहोस्।

हुन्छ। यस समयमा शत्रुहरूले भरिएको संसारको छवि कायम राख्न, विश्वव्यापी सैन्य संरचना जोगाइराख्न, र प्रतिविद्रोहात्मक कारबाहीका लागि बहाना सिर्जना गर्न प्रयोग गरिने अर्को साधन हो– लागूपदार्थविरुद्धको युद्ध।

लागूपदार्थविरुद्धको युद्ध प्रायः एक बनावटी युद्ध हो। यो साम्राज्यवाद ढाकछोप गर्ने आवरण हो। यो सीआईएको आफ्नै लागूपदार्थ कारोबारलाई ढाकछोप गर्ने माध्यम पनि हो। साथै, यो विभिन्न देशहरूमा राजनीतिक असन्तुष्टिहरूविरुद्धको युद्धलाई लुकाउने साधन पनि हो।

अमेरिका वाचको सन् १९९० अक्टोबर ३१ को प्रतिवेदनअनुसार, लागूपदार्थ तस्करविरुद्ध गरिएको एक वर्षे प्रयास वास्तवमा कोलम्बियामा राजनीतिक वामपन्थविरुद्धको युद्धमा परिणत भएको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाले सैन्य र अर्धसैनिक समूहहरूलाई रकम दिइरहेको छ, जसलाई असन्तुष्टिहरूलाई यातना दिन र मार्न प्रयोग गरिँदैछ।

अमेरिका वाचको सन् १९९० अक्टोबर ३१ को प्रतिवेदनअनुसार, लागूपदार्थ तस्करविरुद्ध गरिएको एक वर्षे प्रयास वास्तवमा कोलम्बियामा राजनीतिक वामपन्थविरुद्धको युद्धमा परिणत भएको छ।

यो प्रतिवेदन अमेरिका वाचको मातृ संस्था ह्युमन राइट्स वाचले तयार पारेको हो। ती प्रतिवेदनका सार निष्कर्षहरू यस्ता छन्। हिंसा प्रायः प्रतिविद्रोहात्मक मृत्यु दस्ताका गतिविधिहरूबाट भइरहेको छ। यो कानुनी वामपन्थविरुद्ध अर्थात् विद्यार्थी नेता, किसान सहकारीका नेता, श्रमिक नेता, पत्रकार, र सामाजिक परिवर्तनको पक्षमा बोल्ने अन्य व्यक्तिहरूविरुद्ध लक्षित छ ।

यसले कोलम्बियाली सेनाको वामपन्थी चुनावी चुनौती स्वीकार गर्न अनिच्छा स्पष्ट पार्छ। शान्तिपूर्ण वामपन्थी चुनौतीलाई समेत स्वीकार गर्न नचाहने प्रवृत्ति देखिन्छ।

कोलम्बियाका धेरै ठूला लागूपदार्थ तस्करहरू अहिले धनी भइसकेका छन्। उनीहरूसँग जमिन छ, वैध लगानीहरू छन्। त्यसैले उनीहरू अहिले दक्षिणपन्थी अभियानमा, दक्षिणपन्थी धनी र विशेषाधिकारयुक्त वर्गको दृष्टिकोणमा सहभागी छन्। उनीहरू श्रमिक नेताहरूविरुद्ध, आलोचनात्मक पत्रिकाहरूविरुद्ध, सामाजिक परिवर्तन चाहने मानिसहरूविरुद्ध उभिएका छन्। ती मानिसहरू, जो आफ्नो स्वार्थमा काम गर्ने किसानहरूलाई राम्रो ज्याला दिन चाहन्छन्।

दुर्भाग्यवश, ह्युमन राइट्स वाचका प्रतिनिधिले यो प्रतिवेदन प्यासिफिका रेडियोमा प्रस्तुत गर्दा कथामा थप कुरा पनि जोडे। उनले भने, दुर्भाग्यवश अमेरिकी नीति गलत छ, अमेरिकी नीति त्रुटिपूर्ण छ, र जर्ज बुश र उनको समूहहरुले लागूपदार्थविरुद्धको युद्ध लड्ने हतारमा गलत मानिसहरूलाई पैसा दिइरहेका छन्।

तर म भन्छु, उनी गलत मानिसहरूलाई पैसा दिइरहेका छैनन्। उनी ठ्याक्कै ती मानिसहरूलाई पैसा दिइरहेका छन्, जसलाई उनी पैसा दिन चाहन्छन्। तपाईंलाई किन लाग्छ यी मानिसहरू निद्रामा हिँडिरहेका छन्? तपाईंलाई किन लाग्छ उनीहरूलाई आफू के गरिरहेका छन् भन्ने थाहा छैन? तपाईंलाई थाहा छैन भन्दैमा उनीहरूलाई पनि थाहा छैन भन्ने हुँदैन।

पनामाको उदाहरण लिनुहोस्। पनामा लागूपदार्थविरुद्धको युद्धको सन्दर्भमा एकदमै उपयुक्त उदाहरण हो। हामीले सुनेको तर्क के थियो भने नोरिएगालाई समात्नैपर्ने भएकाले पनामामा जानु आवश्यक थियो। र निश्चय नै, जर्ज बुशले त्यहाँ पनि कासस बेली (casus belli) सिर्जना गरेको कुरा सम्झनुहोस्। कासस बेली भन्नाले युद्धको कारण भन्ने बुझिन्छ। वास्तवमा, संयुक्त राज्यले यसलाई जसरी प्रयोग गर्‍यो, त्यो युद्धका लागि एउटा बहाना मात्र थियो।

उनले अघि सारेका तर्कहरूमध्ये एउटा यस्तो थियो कि हाम्रा एक सैनिक, एक लेफ्टिनेन्ट, मारिए। वास्तवमा त्यो लेफ्टिनेन्ट थिएन, उनी एक सैनिक थिए। तर उनले के गरे भने पनामाली सैनिक मुख्यालयको ठीक अगाडि रहेको, राम्ररी बत्ती बालिएको र स्पष्ट रूपमा चिन्हित चेकपोइन्ट हुँदै जिप चलाएर गए। त्यो एउटा उक्साहट थियो। उनले सोचेका थिए, उनलाई पक्राउ गरिनेछ, केही समय थुनिनेछ र अलिकति दुर्व्यवहार गरिनेछ। तर त्यसको सट्टा उनीहरूद्वारा गोली चलाइयो र उनलाई मारियो, जुन अझ राम्रो बहाना बन्यो।

त्यसपछि निषेधित क्षेत्रमा पुगेका  एक लेफ्टिनेन्ट र उनकी पत्नीलाई पनामाली प्रहरीले पक्राउ गर्‍यो । उनीहरू पनि गाडी चलाएर त्यहाँ गएका थिए। त्यसपछि जर्ज बुश अगाडि आएर भने, म चुपचाप उभिएर हेरेर बस्नेछैनँ, जब यी नोरिएगाका गुण्डाहरूले एक अमेरिकी महिलामाथि क्रूर रूपमा मौखिक आक्रमण गरेका छन्।

यो मानिस अमेरिकी महिलाहरूको रक्षक बनेर प्रस्तुत हुन्छ। भनिन्छ, उनीमाथि क्रूर रूपमा मौखिक आक्रमण गरियो, सम्भवतः गालीगलौज गरियो, नामले बोलाइयो, यस्तै केही भयो, र त्यसलाई क्रूर रूपमा गरिएको आक्रमण भनियो।

तर जर्ज बुश त्यही व्यक्ति हो, जसले यस देशमा महिलाहरूका लागि कानुनी र सुरक्षित गर्भपतनको विरोध गर्छ। त्यही व्यक्ति हो, जसले भर्खरै नागरिक अधिकार ऐनलाई भिटो गर्‍यो। उनी त्यो ऐनलाई कोटा प्रणाली भन्थे, जबकि त्यसमा कुनै कोटा थिएन। त्यो ऐन उनको निर्देशनअनुसार करिब बीस ठाउँमा पुनर्लेखन र कमजोर बनाइएको थियो, तैपनि उनले त्यसलाई भिटो गरे।

उनले यो काम गोरा समुदायको प्रतिकार भावनालाई सन्तुष्ट पार्न गरे, र यस देशका धेरै मानिसहरूलाई यहाँ कोटा प्रणाली छ, कि महिला र अल्पसङ्ख्यकहरू विशेष सुविधा माग्दै हिंडिरहेका छन्, र ती मानिसहरू ती कामका लागि योग्य छैनन् भनेर विश्वास दिलाए । जबकि त्यो ऐनको उद्देश्य बिल्कुलै फरक थियो।

त्यो ऐनले विशेष सुविधा दिन खोजेको थिएन। त्यसले समान व्यवहार सुनिश्चित गर्न खोजेको थियो। नागरिक अधिकारको अर्थ नै यही हो। यसको उद्देश्य कोटा दिनु होइन, न त कुनै विशेष लाभ दिनु हो। यसको उद्देश्य भर्ती, पदोन्नति, तालिम, मूल्याङ्कन, र रोजगारीसम्बन्धी व्यवहारमा भइरहेको पुरानै सडेको विभेद अन्त्य गर्नु हो। ऐनको सार यही हो।

तर यही व्यक्ति अहिले आएर आफू अमेरिकी महिलाहरूको रक्षक भएको नाटक गर्छ। कस्तो पाखण्ड। उनी झुटा हुन् र पाखण्डी हुन् ।

वास्तवमा अमेरिका तथाकथित “ड्रग्सविरुद्धको युद्ध” को नाममा के गरिरहेको छ भने, पनामामा सम्पूर्ण सरकारलाई सफाया गरिरहेको छ।

उनीहरू नोरिएगालाई पक्राउ गर्न भित्र पसे, तर तपाईंलाई थाहा छ, उनीहरू अझै पनि त्यहीं छन्। पनामा अहिले अमेरिकी सेनाको कब्जामा छ। यो कुरा मिडियाको ध्यानबाट हटेको जस्तो देखिन्छ कि हामीले नोरिएगालाई पहिले नै नियन्त्रणमा लिइसकेका छौँ, र उनी अहिले मियामीको जेलमा छन्। तर वास्तवमा अमेरिका तथाकथित “ड्रग्सविरुद्धको युद्ध” को नाममा के गरिरहेको छ भने, पनामामा सम्पूर्ण सरकारलाई सफाया गरिरहेको छ।

हजारौँ मानिसहरूलाई जेलमा हालिएको छ, जसमा असन्तुष्ट पत्रकारहरू पनि समावेश छन्। त्यसमा अखबारका प्रकाशक एस्काल्टिएरा काल्भो पनि पर्छन्, जो एक थिए। उक्त अखबारले पनामाली जनतालाई अमेरिकी सैनिक कारबाहीका कारण भएका मृत्युदृश्यहरू र त्यहाँ भइरहेको दमनको अत्यन्त यथार्थ र सजीव विवरण प्रस्तुत गरिरहेको थियो। उनलाई गिरफ्तार गरियो र जेलमा हालियो। पत्रकारहरू जेलमा छन्, बौद्धिकहरू जेलमा छन्। पनामा सिटी विश्वविद्यालयबाट अमेरिकी नीतिप्रति असहमति वा आलोचनात्मक दृष्टिकोण राख्ने जो–कोहीलाई हटाइयो।

कसैद्वारा निर्वाचित नगरिएको सरकार अहिले श्री एन्डारा र उपराष्ट्रपतिहरू एरियास र फोर्डको नेतृत्वमा छ। यी तीनै जना मियामीस्थित ड्रग्सको अवैध पैसा शुद्धीकरण गर्ने बैंकहरूसँग सम्बन्धित रहेका छन्। उनीहरू सत्तामा छन्। यो ड्रग्सविरुद्धको युद्ध थिएन। यी मानिसहरू स्वयं ड्रग कारोबारमा संलग्न थिए। उनीहरू ठूला दलालहरू हुन्, सम्मानित देखिने दलालहरू। एन्डाराले पनामा सिटीमा वेश्यालयहरूको सम्पूर्ण शृङ्खला पनि स्वामित्वमा राखेका थिए। तर टम ब्रोकाउले त्यसबारे कुरा गरेको तपाईंले सुन्नुहुन्छ त?

ड्रग कारोबार सरकारहरू उल्ट्याउने बहानाको रूपमा प्रयोग हुन्छ। नोरिएगाको सरकार एक जनमुखी राष्ट्रवादी सरकार थियो, र त्यही नै उसको “गल्ती” थियो।

यसरी ड्रग कारोबार सरकारहरू उल्ट्याउने बहानाको रूपमा प्रयोग हुन्छ। नोरिएगाको सरकार एक लोकप्रिय राष्ट्रवादी सरकार थियो, र त्यही नै उसको “गल्ती” थियो। समस्या ड्रग्स थिएन, समस्या यो थियो कि त्यो सरकार जनमुखी राष्ट्रवादी थियो। पनामाली रक्षा बल वामपन्थी शक्ति थियो। उनीहरू पनामाका ठूला बैंक र निगमहरूसँग रकम असुल गर्थे र पैसा लिने गर्थे। यो ह्युई लङ शैलीको सञ्चालनजस्तै थियो, अलिकति मेरो खल्तीमा, अलिकति साथीहरूका लागि। तर उनीहरूले जनताका लागि सामाजिक कार्यक्रमहरू पनि सुरु गरेका थिए, जसमा केही वास्तवमै राम्रा थिए। पनामामा सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम पनि थियो।

ड्रग कारोबारलाई तथाकथित “आधिकारिक” ड्रग कारोबारको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। खुद्रा कारोबार होइन, तर ठूला परिमाणको थोक कारोबार, जुन सीआईए र अन्य गुप्तचर संस्थाहरूले गर्छन्।

त्यसैले उनीहरूमाथि आक्रमण गरियो, किनभने उनीहरू जनमुखी राष्ट्रवादी थिए। उनीहरू गद्दाफी, मोसादेघ, सकानो मार्गतर्फ गइरहेका थिए। उनीहरू कम्युनिस्ट थिएनन्, तर उनीहरू त्यस किसिमका नीतिहरू अपनाइरहेका थिए।

ड्रग कारोबारलाई तथाकथित “आधिकारिक” ड्रग कारोबारको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ। खुद्रा कारोबार होइन, तर ठूला परिमाणको थोक कारोबार, जुन सीआईए र अन्य गुप्तचर संस्थाहरूले गर्छन्। यो मित्र बनाउने, घुस दिने र आफ्ना समर्थकहरू कायम राख्ने माध्यम पनि हो। यिनै समर्थकहरूले बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको सुरक्षाका नाममा हत्या गर्छन् र संसारलाई “सुरक्षित” बनाउँछन्।

मलाई सम्झना छ, जब रामोन रोड्रिगेज सेनेटर केरीको समितिको अगाडि उपस्थित भए। उनलाई सोधियो, “अहिले के गर्दै हुनुहुन्छ?” उनले भने, “म ड्रग्सको पैसा शुद्धीकरणको अभियोगमा २० वर्षको सजाय काट्दैछु।” मैले सोधेँ, “तपाईं हप्तामा कति रकम सम्हाल्नुहुन्थ्यो?” उनले भने, “म हप्तामा करिब एक करोड डलर नगद सम्हाल्थेँ।” तपाईं कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ, उनको सुटकेस कति ठूला हुन्थे।

साँच्चै ड्रग्सविरुद्ध युद्ध गर्न चाहनुहुन्छ भने, ती देशहरूमा यी सबै काम गर्ने दक्षिणपन्थी, सुट लगाएका मानिसहरूलाई किन समात्नुहुन्न? उनीहरूलाई ड्रग्सविरुद्ध युद्ध चाहिएको छैन। उनीहरू ड्रग्सको तलबमा छन्।

उनीहरूलाई सोधियो, “पनामा बाहेक तपाईं अरू कुन–कुन देश जानुहुन्थ्यो?” उनले भने, “म पेरु, इक्वेडर, कोलम्बिया, ग्वाटेमाला, एल साल्भाडोर, कोस्टा रिका, डोमिनिकन गणतन्त्र गइरहन्थेँ।” उनले सबै देशहरूको नाम लिए। फेरि सोधियो, “त्यहाँ तपाईं कससँग कारोबार गर्नुहुन्थ्यो?” उनले भने, “म ती सबै देशका उच्च कार्यकारी नेता र धेरैजसो अवस्थामा शीर्ष सैन्य नेताहरूसँग कारोबार गर्थेँ।” त्यसैले साँच्चै ड्रग्सविरुद्ध युद्ध गर्न चाहनुहुन्छ भने, ती देशहरूमा यी सबै काम गर्ने दक्षिणपन्थी, सुट लगाएका मानिसहरूलाई किन समात्नुहुन्न? उनीहरूलाई ड्रग्सविरुद्ध युद्ध चाहिएको छैन। उनीहरू ड्रग्सको तलबमा छन्।

सेनेटर डि’अमाटोले सोधे, “यति धेरै पैसा लिएर तपाईं भन्सार कसरी पार गर्नुहुन्थ्यो?” अनि रामोन रोड्रिगेजले भने, “सेनेटर, जब तपाईं सँग एक करोड डलर हुन्छ, तपाईं भन्सार हुँदै जानुहुन्न। तपाईंका लागि हेलिकप्टर र लिमोज़ीनहरू हुन्छन्, र अन्य विशेष व्यवस्था पनि।” त्यसपछि सबैले भने, “अहँ, अब बुझियो।”

रामोन रोड्रिगेज पक्राउ परे। कहिलेकाहीँ जनताको दबाबका कारण सरकारले केही कदम चाल्नैपर्छ, र त्यसक्रममा सरकारकै विभिन्न निकायहरू आपसमा ठोक्किन्छन्। अन्ततः रामोन रोड्रिगेजलाई जेल हालियो। उनी फेलिक्स रोड्रिगेजका घनिष्ठ मित्र थिए। मैले उनलाई आफैँ अंग्रेजीमा त्यो कुरा भन्न सुनेको हुँ। फेलिक्स रोड्रिगेज जर्ज बुश र डोनाल्ड ग्रिग्सका निकट मित्र थिए। जर्ज बुश उपराष्ट्रपति हुँदा, कोंत्रा हतियार–ड्रग्स कारोबारसम्बन्धी सम्पूर्ण अपरेसन उपराष्ट्रपतिको कार्यालयबाटै सञ्चालन भइरहेको थियो।

कंग्रेसले बजेट कटौती गरेपछि, उनीहरूले आफ्ना क्लाइन्ट राष्ट्रका नेताहरूलाई तिर्न ड्रग्स प्रयोग गरे। प्रतिविद्रोही युद्धहरू वित्तपोषण गर्न पनि ड्रग्स प्रयोग गरियो। इरान–कोन्ट्रा सुनुवाइका क्रममा, प्रतिनिधिसभा सशस्त्र सेवा समितिका अध्यक्ष लेस एस्पेनले प्रश्न उठाए। उनले भने, “अहिलेसम्म उल्लेख गरिएका रकमहरू, स्विस बैंकको एक करोड, यहाँको एक करोड, यी सबैले ती युद्धहरूको लागत व्याख्या गर्दैनन्। कम्तीमा थप पाँचदेखि छ करोड डलर चाहिन्थ्यो। त्यो पैसा कहाँबाट आयो?” हामीमध्ये केहीलाई त्यो पैसा कहाँबाट आएको थाहा थियो, तर समितिले केही बोलेन। सबैजना त्यहाँ बसेर ‘नदेख्ने, नसुन्ने’ बने। समितिले त्यस विषयलाई अघि बढाएन।

ती सबै दुखद रूपमा मृत छन्। युद्धमा मारिएका मानिसहरूको शरीर फेला नपर्न सक्छ, तर उनीहरू जीवित छैनन्। तर यी दुई हजार हराइरहेका सैनिकहरूबारे यस्तो प्रचार गरिँदैछ, मानौँ भियतनामीहरूलाई उनीहरूलाई थुनेर राख्नुमा कुनै चासो छ।

१९८७ मा, रेगन–बुश प्रशासनले टेक्सासका अर्बपति रस पेरोटलाई भियतनाम युद्धका हराइरहेका युद्धबन्दीहरूको विषय अनुसन्धान गर्न आग्रह गर्‍यो। दुई हजारभन्दा बढी अमेरिकी सैनिक अझै हराइरहेका छन्। मानिसहरूको भावना र संवेदनामाथि खेल्दै, उनीहरू सायद अझै जीवित छन् भन्ने तर्क गरिन्छ। दोस्रो विश्वयुद्धका ७८ हजार मानिसहरू हराइरहेका छन्, तर कोही पनि उनीहरू टोयोटाका कारखानामा दासको रूपमा बाँचेका छन् भनेर दाबी गर्दैन।

ती सबै दुखद रूपमा मृत छन्। युद्धमा मारिएका मानिसहरूको शरीर फेला नपर्न सक्छ, तर उनीहरू जीवित छैनन्। तर यी दुई हजार हराइरहेका सैनिकहरूबारे यस्तो प्रचार गरिँदैछ, मानौँ भियतनामीहरूलाई उनीहरूलाई थुनेर राख्नुमा कुनै चासो छ। वास्तवमा भियतनामीहरूको चासो अमेरिकासँग सामान्य व्यापार, सहायता, राजनीतिक र कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापित गर्नुमा थियो। तर पेरोटलाई ती हराइरहेका भियतनामी युद्धबन्दीहरू खोज्न पठाइयो।

जर्ज बुश उपराष्ट्रपति रहेका बेला उनले रस पेरोटलाई अनुसन्धान कस्तो भइरहेको छ भनेर सोध्दा, पेरोटले यसरी जवाफ दिए, उद्धरण गर्दै भन्नुपर्दा, “जर्ज, म बन्दीहरू खोज्न भित्र पसेँ, तर मेरो सारा समय, सरकार नै विश्वभरि ड्रग्स सारिरहेको छ र अवैध हतियार कारोबारमा संलग्न छ भन्ने कुरा पत्ता लगाउनमै बित्यो। हाम्रै गुप्त अपरेटरहरूबीचको भ्रष्टाचारका कारण म ती बन्दीहरूसम्म पुग्न सकिनँ।” यो भनाइ स्यान फ्रान्सिस्को एक्जामिनरले सन् १९९० अक्टोबर २५ मा वारेन हिन्कलको लेखमा ठूला अक्षरमा प्रकाशित गरेको थियो।

यसपछि पेरोटलाई रेगन प्रशासनले तातो आलु झैँ फालिदियो। उनीहरूले भने, “यो मान्छेलाई खेलको नियम नै थाहा छैन।” उनीहरूले बुझिसकेका थिए कि पेरोटले आफ्नो जिम्मेवारीलाई अत्यन्त गम्भीरतापूर्वक लिइरहेका छन् र सत्य कुरा बोलिरहेका छन्। त्यसैले उनीहरूलाई उनलाई हटाउनैपर्ने भयो।

अप्रिल १९८८ मा नोरिएगाका पूर्व गुप्तचर सहायक जोसे ब्लान्डोनले केरी समितिलाई जानकारी दिए कि निकारागुवाका कोन्ट्राहरूलाई हतियार तस्करी गरिन्थ्यो, जबकि कोलम्बियाबाट कोकिन पनामामार्फत अमेरिकामा तस्करी गरिन्थ्यो। उनले यो पनि बताए कि कोन्ट्राहरूलाई हतियार पुर्‍याउन प्रयोग हुने गरेका  हवाईपट्टीहरूहरूबाट अमेरिकातर्फ लागू पदार्थ पनि पठाइन्थ्यो।

कोस्टारिकाले हालै जोन हलमाथि आरोप लगाएको छ र उनलाई प्रत्यर्पण गर्न माग गरेको छ। मैले न्यूयोर्क टाइम्समा करिब गत मे महिनामा प्रकाशित एउटा लेख पढेको थिएँ, जसमा जोन हल र कोस्टारिकाको संसदबारे चर्चा गरिएको थियो। उक्त लेखमा भनिएको थियो, “यो व्यक्ति ड्रग तस्करी, हतियार तस्करी र हत्यासम्ममा संलग्न छ, र हामी उसलाई चाहन्छौँ।” त्यस लेखमा उनका सहयोगीहरूको नाम पनि उल्लेख गरिएको थियो। तपाईंलाई थाहा छ, ती नामहरू को थिए?

ड्रग्स सामाजिक नियन्त्रणको एउटा अत्यन्त उपयोगी साधन पनि हुन्। ती पदार्थहरूलाई अमेरिकाभित्र प्रशस्त मात्रामा भित्र्याउनु सीआईएका अपरेटरहरूका लागि नाफाको विषय हो र विदेशमा अपनाइने उनीहरूको नीतिलाई पनि समर्थन गर्छ।

तपाईंलाई थाहा छैन, किनभने त्यो समाचार न्यूयोर्क टाइम्सको पृष्ठ २५ मा, करिब ३०औँ अनुच्छेदमा थियो। त्यसैले तपाईंले देख्नुभएन। त्यहाँ कर्नेल नर्थ र रोब ओवेनको नाम पनि थियो। रोब ओवेन त्यसबेला इन्डियानाका सेनेटर ड्यान क्वेलका विधायिका सहायक थिए, जो पछि जर्ज बुशका उपराष्ट्रपतिको उम्मेदवार बने। न्यूयोर्क टाइम्सको ३०औँ अनुच्छेदमा केवल तीन पंक्तिमा, तथ्यका रूपमा मात्र, उनीहरू जोन हलसँग मिलेर काम गरिरहेका थिए भनेर उल्लेख गरिएको थियो। मैले भनेँ, “यो कति रोचक छ।” कल्पना गर्नुहोस्, यदि यो जेसी ज्याक्सन र सान्दिनिस्तासँग सम्बन्धित विषय भएको भए, के यो केवल दुई पंक्तिमै सीमित रहन्थ्यो?

ड्रग्स सामाजिक नियन्त्रणको एउटा अत्यन्त उपयोगी साधन पनि हुन्। ती पदार्थहरूलाई अमेरिकाभित्र प्रशस्त मात्रामा भित्र्याउनु सीआईएका अपरेटरहरूका लागि नाफाको विषय हो र विदेशमा अपनाइने उनीहरूको नीतिलाई पनि समर्थन गर्छ। तर यसले अमेरिकाभित्रका समस्याग्रस्त र सत्तालाई चुनौती दिने सामाजिक तथा जातीय समुदायहरूमा उपभोग बढाउँछ, विशेष गरी गरिब ल्याटिनो समुदाय र अफ्रिकी–अमेरिकी समुदायहरूमा।

यो केवल ती समुदायहरूमा आपूर्तिका लागि माग धेरै भएकाले मात्र होइन। तीस वर्ष अघि ती समुदायहरू आज जत्तिकै गरिब थिए, तर त्यतिबेला उनीहरू त्यति धेरै ड्रग्स सेवन गर्दैनथे। आज जस्तै सामाजिक समस्याहरू त्यतिबेला पनि थिए, तर उपभोग यति उच्च थिएन, किनकि ड्रग्स अहिले जस्तो सजिलै उपलब्ध र सस्तो मूल्यमा भित्रिँदैनथे।

यसैले केवल मागले आपूर्ति सिर्जना गर्छ भन्ने मात्र होइन, आपूर्तिले पनि माग सिर्जना गर्छ। कुनै पनि उपभोगको मूल शर्त भनेको उपलब्धता हो। तपाईंले त्यो वस्तु त्यहाँ पुर्‍याउनुपर्छ, प्रशस्त मात्रामा, चारैतिर फैलाएर, सजिलै पहुँचयोग्य बनाउनु पर्छ। यदि तपाईं ड्रग्स वैधिकरणबारे मानिसहरूको वास्तविक धारणा सुन्न चाहनुहुन्छ भने, कोलोराडोको बोल्डर नजानुहोस्, हार्लेम जानुहोस्। “ब्ल्याक मेन अगेंस्ट क्र्याक” सँग गएर कुरा गर्नुहोस्। दक्षिण–पूर्वी वासिङ्टन डीसी जानुहोस्, जहाँ म बस्छु।

यी पदार्थहरू निरन्तर भित्रिइरहेका छन् र अमेरिकी सरकारले केही गरिरहेको छैन। उनीहरू साना कारोबारीहरूलाई पक्राउ गरिरहेका छन्, ठूला माछाहरूलाई समातिरहेका छैनन्।

म यहाँ गाँजालाई वैध बनाउने विषयमा कुरा गरिरहेको छैन। तपाईं गाँजा वैध बनाउन चाहनुहुन्छ भने, स्पष्ट भाषा प्रयोग गर्नुहोस् र “मारिजुआना” भन्नुहोस्। “ड्रग्स” नबन्नुहोस्, किनकि यस देशका धेरै मानिसका लागि “ड्रग्स” भन्नाले क्र्याक, आइस, पीसीपी र हेरोइन बुझिन्छ। यसको अर्थ उनीहरूको समुदायको विनाश हो। यसको अर्थ विद्यालयपछि आफ्ना बच्चाहरूलाई घरभित्र थुनेर राख्नु हो, बाहिर जान नदिनु हो, किनकि चारैतिर ड्रग्स नै ड्रग्स छन्।

यी पदार्थहरू निरन्तर भित्रिइरहेका छन् र अमेरिकी सरकारले केही गरिरहेको छैन। उनीहरू साना कारोबारीहरूलाई पक्राउ गरिरहेका छन्, ठूला माछाहरूलाई समातिरहेका छैनन्। यो अवस्था अत्यन्त “कार्यात्मक” छ, किनकि ती समुदायहरू ड्रग्सको महामारीले पूर्ण रूपमा जकडिएका छन्। रेगनका बजेट कटौतीविरुद्ध लड्न र संगठित हुनुपर्ने सट्टा, उनीहरू आफ्नो अस्तित्व जोगाउन ड्रग्ससँग जुधिरहेका छन्।

उपलब्धता नै पहिलो शर्त हो। यदि तपाईंले उपलब्धतालाई वैध बनाउनुहुन्छ भने, यदि तपाईं ड्रग्सलाई वैध बनाउनुहुन्छ भने, त्यसले तिनलाई अझै बढी उपलब्ध र अझै बढी पहुँचयोग्य बनाउँछ।

अहिले अश्वेत युवाहरूको पनि एउटा पूरै पुस्ता छ, जो ब्ल्याक प्यान्थरहरू वा त्यस्ता अन्य संगठनहरूमा सामेल भइरहेका छैनन्। उनीहरू “समस्या सिर्जना” गरिरहेका छैनन्, किनकि उनीहरू एक–अर्कामाथि बन्दुक चलाउन र आफैंलाई सुई लगाउनमै अत्यन्त व्यस्त छन्।

आपूर्तिले आफैं माग सिर्जना गर्ने तरिका हुन्छ। यसको परिणामस्वरूप अहिले ल्याटिनो युवाहरूको एउटा पूरै पुस्ता छ, जो १९६० को दशकमा जस्तै यङ्ग लर्ड्समा सामेल भइरहेका छैनन्, न त विरोध समूहहरू वा क्रान्तिकारी समूहहरूमा नै। त्यस्तै गरी, अहिले अश्वेत युवाहरूको पनि एउटा पूरै पुस्ता छ, जो ब्ल्याक प्यान्थरहरू वा त्यस्ता अन्य संगठनहरूमा सामेल भइरहेका छैनन्। उनीहरू “समस्या सिर्जना” गरिरहेका छैनन्, किनकि उनीहरू एक–अर्कामाथि बन्दुक चलाउन र आफैंलाई सुई लगाउनमै अत्यन्त व्यस्त छन्। यो सामाजिक नियन्त्रणको अत्यन्तै “कार्यात्मक” रूप हो।

जब बेलायतीहरूले अघिल्लो शताब्दीको मध्यतिर चीनमा ठूलो परिमाणमा अफिम भित्र्याए, त्यो चिनियाँ जनतामा कुनै लोकप्रिय मागको प्रतिक्रियामा गरिएको थिएन। चिनियाँहरूले “हामी नशेडी बन्न चाहन्छौँ, तपाईंसँग केही छ?” भनेर माग गरेका थिएनन्।

बेलायतीहरूका लागि यो भारत, इजिप्ट र यस्तै अन्य उपनिवेशहरूमा उत्पादन गरिएको वस्तुलाई चीनमा बेच्ने, र विशाल जनसंख्यालाई शान्त, निष्क्रिय र नशामा डुबाएर राख्ने अत्यन्त सुविधाजनक उपाय थियो।

चिनियाँहरूले अफिम अड्डाबारे कहिल्यै जानेका थिएनन्। त्यो बेलायती उपनिवेशवादीहरूले सिर्जना गरेका थिए।

म बाल्यकालमा फु मान्चुका पुराना फिल्महरू हेर्थें, जहाँ सबै प्रकारका जातीय रूढीचित्रण देखाइन्थ्यो, र त्यहाँ सधैं अफिम देखाइन्थ्यो। म अफिम अड्डालाई चिनियाँ संस्थाजस्तै सम्झिन्थें। तर त्यो चीनको स्वदेशी परम्परा होइन। चिनियाँहरूले अफिम अड्डाबारे कहिल्यै जानेका थिएनन्। त्यो बेलायती उपनिवेशवादीहरूले सिर्जना गरेका थिए।

यो बेलायती साम्राज्यवादको इतिहासका सबैभन्दा जर्जर, दयनीय र लज्जास्पद पृष्ठहरूमध्ये एक हो। यद्यपि बेलायती साम्राज्यवादको इतिहासमा रगतले भिजेका धेरै घृणित पृष्ठहरू छन्।

अफिम युद्धहरू भए। चिनियाँहरूले आफ्ना समुदायहरू जोगाउन हतियार उठाए। त्यो अवस्था आज भित्री शहरहरूमा रहेका समुदायहरूले सामना गरिरहेको निराशाजनक अवस्थाजस्तै थियो। उनीहरूलाई थाहा थियो कि केवल “होइन” भन्नुले काम गर्दैन। उनीहरूलाई यो पनि थाहा थियो कि वैधानिकीकरण मात्र पर्याप्त हुँदैन। वास्तवमा बेलायतीहरूले अफिमलाई वैध बनाइसकेका थिए। उनीहरूले कानुनी रूपमा सबै ठाउँमा वितरण गरिरहेका थिए। आपूर्तिले माग सिर्जना गरिरहेको थियो। ठूला आपूर्तिकर्ताहरू पदार्थ भित्र्याइरहेका थिए, र बेलायती दलालहरूले माग निर्माण गरिरहेका थिए।

आज अमेरिकाभित्र पनि आपूर्ति बढिरहेको छ र यही प्रक्रिया दोहोरिइरहेको छ।

यसले यो स्पष्ट गर्छ कि किन कथित रूपमा “ड्रग्सविरुद्धको युद्ध” लड्न समर्पित जर्ज बुश र रोनाल्ड रेगनजस्ता राष्ट्रपतिहरुले ड्रग बजेटसँग सम्बन्धित विषयमा अत्यन्त अचम्मका कामहरू गरे। रोनाल्ड रेगनले डीईए बजेटलाई उल्लेखनीय रूपमा कटौती गरे। उनले ४३४ डीईए कर्मचारीहरूलाई हटाए, जसमा २११ जना एजेन्टहरू थिए। उनले कोस्ट गार्डको बजेट पनि कटौती गरे। अहिले कोस्ट गार्डका केही तत्वहरू तस्करीमै संलग्न छन् जस्तो देखिन्छ, वा कम्तीमा पनि समातिने गरी लापरवाही गर्नेहरू त्यहीँ थिए। रोनाल्ड रेगनले अमेरिकी सरकारी वकिलहरूको टोलीलाई पनि कठोर रूपमा कटौती गरे। वकिलहरूको अभावका कारण न्याय विभागले आफ्ना ड्रग्स र अपराधसम्बन्धी ६० प्रतिशत मुद्दाहरू फिर्ता लिनुपर्‍यो। यो सबै कथित रूपमा ड्रग्सविरुद्ध युद्ध लडिरहेका रोनाल्ड रेगनको पालामा भयो।

उनी ड्रग्सविरुद्ध कसरी युद्ध लडिरहेका थिए त? उनले अरू सबै कुरा लडेझैं, सस्ता प्रचारात्मक नाराहरूको माध्यमबाट लडे। न्यान्सी रेगनलाई अघि सारेर “तपाईंलाई ड्रग्सको आवश्यकता नै छैन” भन्न लगाइन्थ्यो।

जर्ज बुश उपराष्ट्रपति कार्यालयबाट हतियार र ड्रग्सको कारोबारमा संलग्न रहँदै सफल करियर बनाएपछि राष्ट्रपतिको पदमा पुगेका थिए। त्यसैले आश्चर्य मान्नुपर्ने कुरा के छैन भने उनले रेगनका कटौतीहरू मध्ये कुनै पनि पुनःस्थापित गरेनन्, बरु आफ्नै केही कटौतीहरू थपे। उनले टेक्सास सीमामा सीमा सुरक्षा बलको बजेट पनि घटाए, त्यो समयमा जब मेक्सिकन सीमाबाट सबैभन्दा धेरै ड्रग्स भित्रिने तथ्य उजागर भइसकेको थियो। उनले कोलम्बिया र पेरुमा पैसा पठाए, तर मैले पहिले नै बताएझैं, त्यो रकम ड्रग नियन्त्रणका लागि होइन, ती देशका सेनाहरूका लागि प्रयोग भइरहेको छ।

यस सन्दर्भमा दक्षिणपन्थी स्तम्भकारहरू, जस्तै विलियम बक्ली, ले लेख लेखेर अमेरिकामा ड्रग्स र ड्रग महामारीसँग लड्नु निराशाजनक अवस्था हो, त्यसलाई रोक्न सकिँदैन, त्यसैले त्यसलाई छोडिदिनुपर्छ भन्ने तर्क गर्नु झन् रोचक लाग्छ। उनीहरूले दुईवटा तर्क अघि सार्छन्। पहिलो, ड्रग समस्या त्यति गम्भीर छैन। दोस्रो, यो यति ठूलो छ कि यसलाई रोक्न सम्भव छैन।

म स्वयं दक्षिणपन्थी भएको भए, म पनि यही चाहन्थेँ कि उनीहरू आफ्नै शरीरमा सुई लगाएर र एक–अर्कामाथि गोली चलाएर व्यस्त रहून्, बरु आफ्ना समुदायहरूले सामना गरिरहेका दमनविरुद्ध सामाजिक चुनौतीका रूपमा संगठित नहून्।

यो कति विचित्र छ। यी केही रूढिवादीहरूले भित्री शहरका समुदायहरूमा के भइरहेको छ भन्ने विषयमा अत्यन्त लापरवाह दृष्टिकोण अपनाएका छन्। यिनै मानिसहरू हप्ताका अरू दिनहरूमा अमेरिकी मूल्य, समाज, समुदाय र परिवारको संरचना ध्वस्त हुँदै गएको भन्दै कराइरहेका हुन्छन्। तर जब यति ठूलो मात्रामा ड्रग्स भित्री शहरहरूमा भित्रिन्छन्, उनीहरू अत्यन्तै उदासीन देखिन्छन्।

सायद म स्वयं दक्षिणपन्थी भएको भए, म पनि यही चाहन्थेँ कि उनीहरू आफ्नै शरीरमा सुई लगाएर र एक–अर्कामाथि गोली चलाएर व्यस्त रहून्, बरु आफ्ना समुदायहरूले सामना गरिरहेका दमनविरुद्ध सामाजिक चुनौतीका रूपमा संगठित नहून्।

लागूपदार्थ आफैं पनि मानिसहरूको अधिकार नष्ट गर्न प्रयोग भइरहेका साधन हुन्। यो छनोट गर्ने अधिकारको प्रश्न मात्र होइन। सामाजिक शून्यताभित्र बसेर छनोट गर्ने अधिकारलाई हेर्न सकिँदैन। मानिसहरूले सामना गरिरहेका सामाजिक सन्दर्भ र यथार्थभित्र बसेर छनोट गर्ने अधिकारलाई हेर्नुपर्छ, र यी मानिसहरूलाई दिइँदै आएको विकल्प कुनै वास्तविक विकल्प होइन।

त्यसैले मैले भन्न खोजिरहेको कुरा के हो भने, लागूपदार्थ दमन र सामाजिक नियन्त्रणको एउटा महत्वपूर्ण साधन हुन्। यहाँ उपस्थित धेरै व्यक्तिहरूले प्रहरी कसरी प्रयोग गरिनेछ, वा लागूपदार्थविरुद्धको युद्ध कसरी हाम्रो अधिकारहरू विरुद्ध दमनको उपकरणका रूपमा प्रयोग गरिनेछ भन्ने विषयमा ध्यान केन्द्रित गरिरहेका छन् भन्ने मलाई थाहा छ। तर म यो कुरा औँल्याउन चाहन्छु कि लागूपदार्थ आफैं पनि मानिसहरूको अधिकार नष्ट गर्न प्रयोग भइरहेका साधन हुन्। यो छनोट गर्ने अधिकारको प्रश्न मात्र होइन। सामाजिक शून्यताभित्र बसेर छनोट गर्ने अधिकारलाई हेर्न सकिँदैन। मानिसहरूले सामना गरिरहेका सामाजिक सन्दर्भ र यथार्थभित्र बसेर छनोट गर्ने अधिकारलाई हेर्नुपर्छ, र यी मानिसहरूलाई दिइँदै आएको विकल्प कुनै वास्तविक विकल्प होइन।

यो निश्चय नै एउटा यस्तो विषय हो जसले उल्टो असर पार्न सक्छ। हामीले आफूलाई लागूपदार्थ नियन्त्रणको विरुद्धमा उभ्याउनु हुँदैन। मेरो तर्क के हो भने, हामीले वास्तविक कार्यान्वयनको पक्षमा उभिनुपर्छ, किनकि यसले मानिसहरूलाई साँच्चिकै र अत्यन्तै भयावह तरिकाले पीडित बनाइरहेको छ।

हामीले सैन्य संरचना र गुप्तचर समुदायमा कठोर कटौतीको पक्षमा हुनुपर्छ। गुप्तचर समुदायले अझै पनि विश्वभर दुःख, हिंसा र दमन फैलाउन वार्षिक ३४ अर्ब डलर प्राप्त गरिरहेको छ।

जे भए पनि, मेरो दृष्टिकोण के हो भने हामी आफ्ना समुदायहरूको कल्याण, शान्ति, स्वास्थ्य र सुरक्षाको पक्षमा हुनुपर्छ। हामीले साम्राज्यवादी हस्तक्षेपवाद, साहसिक हस्तक्षेप र विश्वव्यापी शक्ति–प्रदर्शनको अन्त्यको पक्षमा उभिनुपर्छ, जुन हामीले मध्य अमेरिकामा र अहिले मध्य पूर्वमा देखिरहेका छौँ। हामीले सैन्य संरचना र गुप्तचर समुदायमा कठोर कटौतीको पक्षमा हुनुपर्छ। गुप्तचर समुदायले अझै पनि विश्वभर दुःख, हिंसा र दमन फैलाउन वार्षिक ३४ अर्ब डलर प्राप्त गरिरहेको छ।

यसो नै हुँदै जान्छ। जर्ज सान्तायानाले एक पटक भनेका थिए– ‘इतिहासबाट पाठ नसिक्नेहरू त्यसैलाई दोहोर्‍याउन अभिशप्त हुन्छन्।’ यो उक्ति यति धेरै पटक दोहोर्याइन्छ, यति धेरै पटक श्रद्धापूर्वक उद्धृत गरिन्छ। तर म यसलाई कम्तीमा पनि हाम्रा नेताहरूको सन्दर्भमा विश्वास गर्दिनँ । मलाई लाग्दैन कि उनीहरूले इतिहास नपढेकाले यी ढाँचाहरू दोहोर्याउँछन्। बरु उनीहरू इतिहासलाई अत्यन्त राम्रोसँग जान्दछन्। उनीहरूलाई यी कुराहरू कसरी घट्छन् भन्ने राम्रो ज्ञान हुन्छ। उनीहरूले परीक्षण र त्रुटिबाट यी विधिहरू विकास गर्छन्, नयाँ परिस्थितिका लागि नयाँ विधिहरू पनि विकास गर्छन्, र उनीहरूले गरिरहेकै काम निरन्तर गरिरहन्छन्।

यदि साम्राज्यहरू आफ्नो जीवन, आफ्नो कपट, आफ्नो हिंसा, आफ्ना अपराध र आफ्नो हत्या–आधारित दमनमा एक–अर्कासँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छन् भने, यसको कारण नेताहरूले इतिहासलाई बेवास्ता गरेर मूर्खतापूर्वक दोहोर्याएका हुन् भन्ने होइन। यसको कारण के हो भने ती नेताहरूले उही कामहरू गरिरहेका हुन्छन्। उनीहरू लगभग उही सामाजिक स्वार्थहरू, उस्तै प्रकारका वर्गीय द्वन्द्वहरूको सामना गरिरहेका हुन्छन्, र त्यसैले उस्तै प्रकारका कामहरू गरिरहेका हुन्छन्। हामीले यो बुझ्नैपर्छ, र हामीले यसविरुद्ध हामीले सक्ने हरेक तरिकाले संघर्ष गर्नैपर्छ।

साम्राज्यवादी लागूपदार्थ व्यापारीहरूको विरुद्धको संघर्ष शान्ति र लोकतन्त्रका लागि गरिने संघर्षको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा हो। हामीले चाहने दुई कुरा भनेकै शान्ति र लोकतन्त्र हुन्। तर हामी शान्ति जति नै चाहन्छौँ, संघर्षबाट डराउँदैनौँ।

The Michael Parenti Library बाट अनुदित